«Оқушылардың тарихи зерттеушілік дағдыларын

дамыту: архив, музей, далалық зерттеу»

әдістемелік құрал

Автор: Ахтамов Аутжан Азатович

Бұл әдістемелік құрал жалпы білім беретін мектеп мұғалімдеріне арналған және тарих пәнін оқытуда оқушылардың зерттеушілік дағдыларын дамыту жолдарын қарастырады. Құралда архив құжаттарымен жұмыс жүргізу, музей педагогикасын пайдалану және далалық зерттеу жұмыстарын ұйымдастырудың әдістемелік негіздері берілген.

Автор оқушыларды дербес зерттеуге тартудың маңыздылығын аша отырып, тарихи деректермен жұмыс барысында құжаттарды талдау, дереккөздерді салыстыру, қорытынды жасау сияқты негізгі дағдыларды қалыптастыру жолдарын ұсынады. Сонымен қатар, әдістемелік құралда практикалық тапсырмалар мен жобалар үлгілері, оқушылардың шағын ғылыми-зерттеу жұмыстарын бағалау критерийлері қамтылған.

Құралдың ерекшелігі – тарихты оқыту процесін тек ақпарат берумен шектемей, оқушыны белсенді зерттеуші, дербес ойлайтын тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталуында. Архивке бару, музей экспозицияларымен жұмыс, туған өлке тарихын далалық зерттеу сияқты әдістерді қолдану арқылы оқушылардың танымдық қызығушылығы артып, сыни ойлау қабілеті дамиды.

Әдістемелік құрал тарих пәні мұғалімдеріне, әдіскерлерге, сондай-ақ оқушылардың ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастырумен айналысатын педагогтерге пайдалы ресурс бола алады.

Мазмұны

Кіріспе 1-бөлім. Теориялық негіздер 1.1. Тарихи зерттеушілік дағды дегеніміз не? 1.2. Зерттеу дағдыларының негізгі компоненттері 1.3. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес зерттеу әрекетін ұйымдастыру 2-бөлім. Архивпен жұмыс 2.1. Архивтің білім беру әлеуеті 2.2. Архив құжаттарымен жұмыс әдістері (құжатты оқу, талдау, салыстыру) 2.3. Мектеп оқушыларына арналған қарапайым зерттеу тапсырмалары 2.4. Архивке бару кезінде мұғалімге арналған әдістемелік нұсқаулар 3-бөлім. Музей педагогикасы 3.1. Музейдің тарихи білім берудегі рөлі 3.2. Музей экспонаттарымен зерттеу тапсырмаларын ұйымдастыру 3.3. Мектеп музейін құру және оны сабақта пайдалану 3.4. Цифрлық музейлер мен виртуалды экскурсияларды пайдалану 4-бөлім. Далалық зерттеу жұмыстары 4.1. Далалық зерттеу ұғымы және ерекшеліктері 4.2. Археологиялық және этнографиялық зерттеулердің мектеп деңгейінде жүргізілуі 4.3. Оқушыларға арналған шағын далалық экспедиция үлгілері (ауызша тарих, туған өлке зерттеуі) 4.4. Далалық зерттеу кезіндегі қауіпсіздік ережелері 5-бөлім. Практикалық тапсырмалар мен жобалар 5.1. «Менің отбасымның тарихы» жобасы (отбасылық архивті зерттеу) 5.2. «Музейдегі бір жәдігердің тарихы» зерттеу жұмысы 5.3. «Менің туған өлкем: археологиялық, этнографиялық мұралар» далалық зерттеу жобасы 5.4. Оқушылардың шағын ғылыми конференциясын ұйымдастыру 6-бөлім. Оқушылардың жетістігін бағалау 6.1. Зерттеу жұмыстарына арналған бағалау критерийлері 6.2. Жобалық және практикалық жұмыстарды бағалау критерийлері 6.3. Өзін-өзі бағалау және рефлексия әдістері Қорытынды Қосымшалар Пайдаланылған әдебиеттер

5 8 8 9 11 14 14 15 17 18 20 20 21 22 24 26 26 27 29 31 33 33 34 36 37 40 40 43 45 48 50 53

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінде оқушыларды тек дайын тарихи деректермен таныстыру жеткіліксіз. Оларды дербес ізденуге, ақпаратты талдауға, салыстыруға және қорытынды жасауға үйрету – уақыт талабы. Әсіресе, архивтік құжаттармен, музей жәдігерлерімен және далалық зерттеу материалдарымен жұмыс істей білу оқушыны нағыз зерттеуші тұлға ретінде қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл әдістемелік құралда тарихты оқытудағы зерттеушілік тәсілдің теориялық және практикалық қырлары қарастырылып, мұғалімдерге нақты әдістемелік нұсқаулар ұсынылады.

Тақырыптың өзектілігі

• Жаһандану жағдайында тарихи сананы қалыптастырудың маңызы артып келеді.

• Оқушылардың сыни ойлауын, дербес талдау қабілетін дамыту – білім берудің басты мақсаты.

• Цифрландыру дәуірінде дәстүрлі дереккөздер (архив, музей, далалық зерттеу) мен жаңа технологияларды ұштастыру өзекті болып отыр.

• Оқушыларды ғылыми-зерттеу жұмыстарына тарту олардың оқу мотивациясын күшейтіп, шығармашылық қабілеттерін ашады.

Әдістемелік құралдың жаңашылдығы

• Тарихи зерттеушілік дағдыларды дамытуда архив, музей және далалық зерттеу жұмыстарын кешенді қарастыруы.

• Виртуалды музейлер мен цифрлық архивтерді оқу процесінде пайдалану ұсынылады.

• Оқушыны пассивті тыңдаушыдан белсенді зерттеушіге айналдыратын практикалық тапсырмалар мен жобалар енгізілген.

Әдістемелік құралдың ғылымилығы

• Тарихты оқытудағы зерттеушілік тәсілдің теориялық негіздері ғылыми-әдістемелік әдебиеттерге сүйене отырып ашылады.

• Тарих ғылымының әдістері (салыстырмалы талдау, дереккөздерді жіктеу, интерпретация) мектеп деңгейіне бейімделіп ұсынылады.

• Әдістемелік ұсыныстар педагогикалық ғылымның жаңа бағыттарымен үйлестірілген.

Мақсаты

Оқушылардың тарихи зерттеушілік дағдыларын дамыту үшін архив, музей және далалық зерттеу материалдарын тиімді пайдаланудың әдістемелік негіздерін ұсыну.

Міндеттері

1. Тарихи зерттеушілік дағдының мәнін ашу.

2. Архив құжаттарымен жұмыс жүргізудің әдістемесін көрсету.

3. Музей педагогикасының мүмкіндіктерін сипаттау.

4. Далалық зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру жолдарын ұсыну.

5. Оқушыларға арналған зерттеу тапсырмалары мен жобалардың үлгілерін беру.

6. Зерттеу нәтижелерін бағалау критерийлерін әзірлеу.

7. Мұғалімдерге әдістемелік нұсқаулар мен кеңестер ұсыну.

8. Тарихты оқытуда зерттеушілік тәсілді қолданудың теориялық және практикалық маңызын негіздеу.

Әдістемелік құралдың ғылыми-әдістемелік деңгейі

Бұл құрал ғылыми теорияға сүйеніп жазылғанымен, практикалық тұрғыдан мектеп мұғалімдеріне қолжетімді, нақты ұсыныстар береді. Әдістеме оқушылардың жас ерекшеліктерін ескеріп, зерттеушілік жұмыстарды қарапайымнан күрделіге қарай ұйымдастыруды көздейді.

Әдістемелік құралдың негізгі бағыт-бағдары

• Оқушының танымдық белсенділігін арттыру.

• Зерттеу дағдыларын қалыптастыру.

• Архив, музей, далалық зерттеу жұмыстарын кіріктіру.

• Теорияны практикамен байланыстыру.

• Педагогикалық инновацияларды пайдалану.

Әдістемелік құралдың теориялық маңыздылығы

Тарихи зерттеушілік тәсілдің педагогикалық мәнін ашып, білім берудегі зерттеушілік парадигманы негіздейді. Оқушылардың зерттеушілік дағдыларын дамыту арқылы тарихи сананы қалыптастырудың ғылыми базасын жасайды.

Әдістемелік құралдың практикалық маңыздылығы

• Мұғалімдерге дайын әдістемелік нұсқаулар береді.

• Сабақ барысында қолдануға болатын тапсырмалар үлгілері ұсынылады.

• Оқушылардың жобалық-зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру жолдары көрсетіледі.

• Архивке, музейге, далалық зерттеулерге бару кезінде нақты қадамдық әрекеттер ұсынылады.

Әдістемелік құралдан күтілетін нәтижелер

• Оқушылар тарихи деректермен жұмыс істеуді меңгереді.

• Зерттеушілік, сыни және шығармашылық ойлау дағдылары дамиды.

• Тарихи оқиғаларды талдау мен интерпретациялау қабілеті қалыптасады.

• Музей, архив, далалық зерттеу арқылы оқушылардың қызығушылығы артады.

• Мұғалімдер тарихты оқытудың жаңа әдіс-тәсілдерін тәжірибеге енгізеді.

1-бөлім. Теориялық негіздер

1.1. Тарихи зерттеушілік дағды дегеніміз не?

Тарихи білім беру жүйесінде оқушылардың тек дайын ақпаратты жаттап қана қоймай, оны талдап, өзіндік қорытынды жасай білу қабілетін қалыптастыру негізгі міндеттердің бірі болып табылады. Осы орайда «тарихи зерттеушілік дағды» ұғымы алдыңғы орынға шығады. Ол – оқушының тарихи деректермен дербес жұмыс істеу, оқиғалар мен құбылыстарды салыстыру, себеп-салдарлық байланыстарды анықтау және оларды белгілі бір тарихи контексте түсіндіру қабілеті.

Зерттеушілік дағды – тек ғылыми-зерттеу жұмысына тән қабілет емес, ол жалпы оқу әрекетінің де маңызды бөлігі. Әсіресе тарих пәнінде бұл дағды оқушыларға «өткенді қайта тану», «дерек пен фактіге сыни тұрғыдан қарау», «қорытынды жасап, өз көзқарасын дәлелдеу» секілді құнды тәжірибе береді.

Тарихи зерттеушілік дағдының мәні

Тарихи зерттеушілік дағды – бұл белгілі бір тарихи мәселені ғылыми тұрғыда қарастыруға негізделген оқу-танымдық әрекет. Ол мынадай қырлардан тұрады:

• Тарихи уақытты сезіну. Оқушы оқиғаның қай дәуірде, қандай жағдайда болғанын нақтылай білуі керек.

• Дереккөзбен жұмыс. Архивтік құжаттарды, жазба деректерді, ауызша тарих материалдарын, бейнематериалдар мен карталарды талдау.

• Талдау және интерпретация. Тарихи құбылысты жан-жақты қарастырып, оны түрлі қырынан түсіндіру.

• Сыни ойлау. Бір ғана дерекке сүйенбей, әртүрлі деректерді салыстыру арқылы шынайы қорытынды жасау.

• Зерттеу нәтижесін ұсыну. Оқушы өз ізденісін ғылыми жұмыс, жоба, баяндама, эссе немесе презентация түрінде көрсете білуі қажет.

Тарихи зерттеушілік дағдыны қалыптастырудың қажеттілігі

Бүгінгі қоғамда ақпарат ағыны өте көп. Әлеуметтік желілерде, медиакеңістікте тарихи оқиғаларға қатысты түрлі пікірлер мен бұрмаланған мәліметтер кездеседі. Мұндай жағдайда тарихи фактілерді жалған деректерден ажырата білу – маңызды өмірлік дағды. Демек, зерттеушілік дағды тек тарих сабағы үшін емес, жалпы тұлғаның мәдениеті мен дүниетанымының ажырамас бөлігі болып табылады.

Тарихи зерттеушілік дағдыны меңгерген оқушы:

• тарихи оқиғалар мен құбылыстарды сыни тұрғыдан бағалайды;

• себеп-салдарлық байланыстарды анықтайды;

• ақпаратты құрылымдап, логикалық жүйеге келтіреді;

• ғылыми дәлелдер негізінде өз көзқарасын қорғап шығады.

Тарихи зерттеушілік дағдыны қалыптастыру жолдары

Оқушылардың зерттеушілік дағдыларын дамыту үшін мұғалім мынадай әдістерді қолдана алады:

• Архив құжаттарымен жұмыс – нақты тарихи деректерді талдау арқылы оқушылар өткен дәуірді шынайы сезінеді.

• Музей сабақтары – жәдігерлерді көру арқылы оқушы тарихты тек оқып қана қоймай, оны көзбен шолып, терең түсінеді.

• Далалық зерттеу жұмыстары – туған өлкенің тарихын зерттеу, жергілікті ескерткіштерді қарастыру.

• Жобалық жұмыстар – оқушыларды шағын ғылыми жобаға тарту.

• Дебат және пікірталас – тарихи оқиғаларға байланысты көзқарастарды салыстыра отырып талдау.

Сонымен, тарихи зерттеушілік дағды – бұл оқушыны дербес ойлайтын, сыни тұрғыдан саралай білетін, өткеннен сабақ алып, оны қазіргі өмірімен байланыстыра алатын тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталған білім беру тәсілі. Оның маңыздылығы – тарихты тек білім көзі емес, сонымен бірге өмірлік тәжірибе мен құндылықтар көзі ретінде қарастыруға мүмкіндік беруінде.

1.2. Зерттеу дағдыларының негізгі компоненттері

Тарихи зерттеушілік әрекет біртұтас процесс болғанымен, оны құрайтын бірнеше өзара байланысты компоненттер бар. Әрбір компонент оқушының тарихи материалмен жұмыс жасау қабілетін дамыта отырып, оның зерттеу мәдениетін қалыптастырады.

Дереккөздерді табу және іріктеу

Зерттеушілік жұмыстың алғашқы қадамы – дереккөздерді табу. Мұнда мұғалім оқушыларды түрлі ақпарат көздерін пайдалануға үйретуі қажет:

• жазба деректер (хроника, естелік, ресми құжаттар);

• материалдық мәдениет ескерткіштері (заттай жәдігерлер, ғимараттар);

• ауызша деректер (аңыз, куәгер әңгімесі, сұхбат);

• мультимедиалық деректер (бейнематериалдар, фотосуреттер, карталар).

Бұл кезеңде оқушылар дереккөздің сенімділігін тексеруді де үйренеді.

Деректерді талдау

Дереккөз табылған соң оны терең талдау қажет. Талдау барысында оқушы:

• деректің авторын, уақытын, мақсатын анықтайды;

• оқиғаға қатысты негізгі фактілерді бөліп алады;

• деректегі субъективті пікір мен объективті ақпаратты ажыратады.

Мысалы, бір тарихи құжаттағы автор көзқарасын басқа дерекпен салыстырып қарастыру – сыни ойлаудың дамуына ықпал етеді.

Салыстыру және жіктеу

Оқушылар әртүрлі деректерді салыстыру арқылы тарихи оқиғаға кеңірек баға бере алады. Салыстыру мынадай қадамдардан тұрады:

• ұқсастықтары мен айырмашылықтарын табу;

• себеп-салдар байланыстарын анықтау;

• деректерді тақырыптық топтарға бөлу.

Бұл кезеңде оқушылар тарихи фактілерді бір жүйеге келтіріп, логикалық құрылым жасайды.

Интерпретация (түсіндіру)

Зерттеу дағдысының басты бөлігі – тарихи деректерге түсінік беру. Интерпретация барысында оқушы:

• оқиғаны сол дәуірдің саяси, әлеуметтік, мәдени жағдайымен байланыстырады;

• белгілі бір фактіге әртүрлі көзқарасты қарастырады;

• өз пікірін дәлелдер арқылы негіздейді.

Бұл – оқушының шығармашылық ойлауын дамытатын кезең.

Қорытынды жасау

Әрбір зерттеу нәтижесінде оқушы белгілі бір қорытындыға келеді. Ол қорытынды нақты деректерге, талдауға және салыстыруға негізделуі тиіс. Қорытынды жасауда мынадай талаптар қойылады:

• дәлелді болуы;

• қисынды және жүйелі болуы;

• оқушының өзіндік көзқарасын көрсетуі.

Нәтижені ұсыну

Зерттеу жұмысы тек ішкі талдаумен шектелмей, оны басқаларға ұсына білу де маңызды. Бұл кезеңде оқушылар:

• ғылыми жоба немесе баяндама жазады;

• презентация, постер, инфографика жасайды;

• пікірталасқа шығып, өз ойын қорғайды.

Осы арқылы олар коммуникация дағдыларын дамытады.

Рефлексия

Зерттеу әрекетінің соңғы кезеңі – өзін-өзі бағалау, яғни рефлексия. Оқушы өзінің жұмысына сыни көзбен қарап, «Мен қандай жаңалық аштым?», «Менің жұмысымда қандай кемшіліктер бар?» деген сұрақтарға жауап іздейді. Бұл кезең зерттеу мәдениетін қалыптастырады.

Зерттеу дағдыларының негізгі компоненттері – дереккөз табудан бастап, қорытынды жасап, нәтижені қорғауға дейінгі толық циклді қамтиды. Әрбір компонентті жүйелі түрде дамыту – оқушыны шынайы зерттеуші тұлға ретінде қалыптастыруға мүмкіндік береді.

1.3. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес зерттеу әрекетін ұйымдастыру

Тарихи зерттеушілік дағдыларды дамытуда оқушылардың жас ерекшеліктерін ескеру – әдістемелік жұмыстың негізгі шарттарының бірі. Зерттеу жұмысы оқушыдан жоғары танымдық белсенділікті, дербес ойлау қабілетін, талдау мен синтез жасау мүмкіндігін талап етеді. Сондықтан зерттеу әрекетін ұйымдастыру кезінде жас ерекшелігіне сәйкес тапсырмалар таңдау, кезең-кезеңмен күрделендіру және мотивация тудыру аса маңызды.

Жас ерекшеліктерін ескерудің маңызы

Психология ғылымында әрбір жас кезеңі баланың танымдық, эмоционалдық және ерік-жігерлік дамуымен сипатталатыны белгілі. Тарихи зерттеушілік дағдылар да осы ерекшеліктерге сәйкес қалыптасады. Мысалы, орта буын оқушылары (5–7-сынып) нақты деректерді жаттауға бейім болса, жоғары сынып оқушылары (8–11-сынып) тарихи құбылыстардың себеп-салдарын түсінуге, деректерді салыстыруға қабілетті.

Егер мұғалім оқушының жас ерекшелігін ескермей, тым күрделі дереккөздер берсе, ол оқушыны зерттеуге қызықтырмай, керісінше, қиындық тудыруы мүмкін. Керісінше, жасына сай жеңілдетілген, бірақ зерттеушілік сипаттағы тапсырмалар оқушылардың қызығушылығын арттырып, олардың біртіндеп ғылыми ізденіске бейімделуіне жағдай жасайды.

Бастауыш буын (4–5-сынып)

Бұл кезеңде оқушылар тарихпен жаңа танысады. Олардың ойлау қабілеті көрнекілікке, нақты мысалдарға сүйенеді. Сондықтан зерттеу әрекеті қарапайым бақылау, суреттерді салыстыру, тарихи әңгімелерді мазмұндау арқылы ұйымдастырылады.

Мүмкін болатын зерттеу тапсырмалары:

• отбасы шежіресін құрастыру;

• туған өлкенің тарихи тұлғалары туралы мәлімет жинау;

• жергілікті музей экспонаттарына байланысты шағын әңгіме жазу.

Бұл кезеңде басты мақсат – тарихқа қызығушылық тудыру және «зерттеу» ұғымының алғашқы дағдыларын (сұрақ қоя білу, мәлімет жинау) қалыптастыру.

Орта буын (6–7-сынып)

Бұл жаста оқушылар тарихи деректерді салыстыруға, уақыт пен кеңістік ұғымын меңгеруге бейімделеді. Оларда талдау жасау қабілеті дами бастайды. Мұғалім зерттеу тапсырмаларын күрделендіріп, құжаттармен жұмысқа енгізе алады.

Зерттеу әрекетінің мысалдары:

• екі тарихи деректің айырмашылығы мен ұқсастығын табу (мысалы, шежіре мен саяхатшы жазбасы);

• белгілі бір оқиғаға әртүрлі авторлардың көзқарасын салыстыру;

• тарихи картаны пайдалана отырып, шағын зерттеу жүргізу.

Бұл кезеңде оқушыларды архив құжаттарының жеңілдетілген нұсқаларымен, музей экспонаттарының сипаттамаларымен таныстыруға болады.

Жоғары буын (8–9-сынып)

Бұл кезең – оқушылардың абстрактілі ойлауы, сыни көзқарасы қалыптасатын уақыт. Олар деректерді талдап қана қоймай, өз көзқарасын негіздей алады. Мұғалім тарихи зерттеу әдістерін (дереккөздермен жұмыс, гипотеза ұсыну, қорытынды жасау) үйретуді басты назарға алуы қажет.

Мүмкін болатын зерттеу жұмыстары:

• тарихи құжаттың сенімділігін бағалау (мысалы, белгілі бір құжаттағы деректердің нақты оқиғамен сәйкестігін анықтау);

• шағын ғылыми жоба дайындау («Менің ауылымдағы Ұлы Отан соғысы ескерткіштері»);

• тарихи оқиғалардың себеп-салдарын талдап, авторлық тұжырым жасау.

Бұл кезеңде оқушыларды далалық зерттеу жұмыстарына (экскурсия, өлкетану экспедициясы) қатыстыру өте тиімді.

Жоғары сыныптар (10–11-сынып)

Бұл жаста оқушылардың ғылыми ойлауы толығырақ қалыптасқандықтан, күрделі зерттеулерге тартуға болады. Олар дербес тақырып таңдап, ақпаратты әртүрлі көздерден жинақтап, ғылыми жұмыс талаптарына сәйкес рәсімдей алады.

Зерттеу әрекетінің мысалдары:

• архив құжаттарынан деректерді жүйелеп, шағын ғылыми еңбек жазу;

• белгілі бір тарихи кезеңді зерттеп, салыстырмалы талдау жасау (мысалы, Қазақ хандығы мен басқа мемлекеттердің басқару жүйесі);

• далалық зерттеулер нәтижесінде ғылыми жоба қорғау.

Бұл кезеңде оқушыларды ғылыми конференцияларға, жобалық байқауларға қатыстыру ұсынылады.

Жас ерекшеліктеріне байланысты мұғалімнің рөлі

1. Мотивация тудыру – әр жаста оқушыларға қызықты болатын тақырыптар таңдау.

2. Жеңілден күрделіге көшу – тапсырмалардың көлемі мен мазмұнын біртіндеп қиындату.

3. Жас ерекшелігіне сай әдістерді қолдану – бастауышта ойын, орта буында салыстыру, жоғары сыныпта талдау мен пікірталас.

4. Жеке қабілеттерді ескеру – зерттеушілікке бейім оқушыларды тереңдетілген тапсырмаларға тарту.

Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес тарихи зерттеу әрекетін ұйымдастыру – олардың ғылыми ойлауын дамытуда шешуші рөл атқарады. Жас ерекшелігі ескерілмеген жағдайда оқушының танымдық қызығушылығы төмендеуі мүмкін. Ал дұрыс ұйымдастырылған жағдайда әр жастағы оқушы өз деңгейінде зерттеушілік дағдыларын дамытып, болашақта дербес ғылыми ізденістерге бейімделеді.

2-бөлім. Архивпен жұмыс

2.1. Архивтің білім беру әлеуеті

Архив – адамзат тарихының ең құнды қазыналарын сақтайтын мекеме. Архив құжаттары – қоғамның саяси, әлеуметтік, мәдени және экономикалық даму жолдарының шынайы айнасы. Тарихты оқытуда архив материалдарының білім беру әлеуеті ерекше зор. Себебі олар оқушыларды тек дайын деректермен таныстырып қана қоймай, зерттеушілік әрекетке жетелейді, тарихи ойлау қабілетін дамытады.

Архивтің рөлі және мәні

Тарихи білім тек оқулықпен шектелмейді. Оқушылардың тарихи санасы дереккөздерге сүйенгенде ғана терең әрі нанымды қалыптасады. Архив материалдары:

• нақты дерек береді;

• оқушыларды тарихты «тірі куәгерлердің ізімен» зерттеуге мүмкіндік жасайды;

• тарихи процестерді жан-жақты түсінуге жағдай туғызады.

Архив құжаттарымен жұмыс жасай отырып, оқушылардың бойында «ғалымның көзімен көру» дағдысы дамиды. Олар құжаттағы ақпаратты талдайды, салыстырады, оның маңызын анықтайды. Бұл өз кезегінде сыни ойлау, аналитикалық қабілет, деректерге сенімді көзқарас қалыптастырады.

Архивтің білім беру әлеуетінің негізгі қырлары

1. Танымдық әлеует

Архив құжаттары оқушыларға белгілі бір дәуірдің әлеуметтік-саяси жағдайын, адамдардың тұрмыс-тіршілігін жанды түрде елестетуге мүмкіндік береді. Мәселен, ХІХ ғасырдағы халық санағы құжаттарын зерттеу арқылы оқушы сол кезеңдегі қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымын біледі.

2. Тәрбиелік әлеует

Архив құжаттары арқылы оқушылар тарихи оқиғаларға баға беруді, өткеннің қателіктерінен сабақ алуды үйренеді. Мысалы, қуғын-сүргін жылдарындағы мұрағаттық істерді талдау жас ұрпаққа бейбітшілік пен әділеттіліктің құндылығын түсіндіреді.

3. Ғылыми әлеует

Архив материалдары ғылыми зерттеулердің негізгі базасы болып табылады. Мектеп оқушылары шағын жобалық жұмыстарда осы құжаттарға сүйене отырып, алғашқы ғылыми қадамдарын жасайды. Бұл олардың болашақта тарих ғылымына қызығушылығын арттырады.

4. Патриоттық әлеует

Туған өлке тарихына қатысты архив деректері (жергілікті батырлар, соғысқа қатысқан ауыл азаматтары туралы құжаттар) оқушылардың отансүйгіштік сезімін оятады.

Архивті оқу процесінде қолдану формалары

• Сыныптағы жұмыс: мұғалім архив құжаттарының көшірмесін пайдаланып, талдау тапсырмасын ұйымдастырады.

• Жобалық жұмыс: оқушылар белгілі бір тақырыпқа байланысты архивтен материал жинап, шағын ғылыми жоба жасайды.

• Экскурсия: архив мекемесіне бару арқылы оқушылар құжат сақтау, жүйелеу процесін көреді.

• Цифрлық архивпен жұмыс: онлайн-ресурстарды қолдану арқылы қашықтан зерттеу жүргізу.

Архив құжаттары – тарихты оқытуда баға жетпес құрал. Олар білім беру процесін қызықты етіп қана қоймай, оқушылардың зерттеушілік дағдыларын дамытады. Демек, архивтің білім беру әлеуеті – тарихи ойлауды қалыптастыру, ұлттық құндылықтарды насихаттау және болашақ зерттеушілерді тәрбиелеу.

2.2. Архив құжаттарымен жұмыс әдістері (құжатты оқу, талдау, салыстыру)

Архив құжаттары – оқушылардың тарихи зерттеу жұмысының басты нысаны. Дегенмен, оларды тиімді пайдалану үшін арнайы әдістемелік тәсілдер қажет. Құжатпен жұмыс үш негізгі кезеңнен тұрады: оқу, талдау және салыстыру.

Құжатты оқу

Құжатты оқу – зерттеушілік жұмыстың алғашқы және маңызды қадамы.

• Таныстыру кезеңі: құжаттың сыртқы белгілеріне назар аудару (жазылған жылы, авторы, түрі – хат, бұйрық, баяндама, т.б.).

• Мәтінді оқу: мұғалім құжатты дауыстап оқи алады немесе оқушыларға бөліп береді.

• Түсініктеме беру: күрделі тарихи терминдер мен ұғымдарды түсіндіру қажет.

Бұл кезеңде оқушы құжатты қабылдап, оның мазмұнымен алғашқы таныстығын қалыптастырады.

Құжатты талдау

Талдау кезеңінде құжаттағы деректерді терең түсіну және бағалау жүзеге асады. Мұғалім арнайы сұрақтар қою арқылы талдау жұмысын ұйымдастырады:

• Құжат қай кезде, қандай жағдайда жазылған?

• Оның мақсаты қандай?

• Құжат авторының ұстанымы қандай болуы мүмкін?

• Бұл құжат нені дәлелдейді немесе жоққа шығарады?

Оқушылар талдау барысында құжаттағы негізгі ойды бөліп алады, авторлық позицияны түсінеді. Сонымен қатар құжаттағы деректерді басқа мәліметтермен салыстыру қажеттілігі туындайды.

Құжатты салыстыру

Салыстыру – оқушының тарихи ойлауын дамытатын басты әдіс. Әр кезеңде бір тақырыпқа қатысты бірнеше құжатты қатар қарастыру өте тиімді. Мысалы:

• Бір оқиғаға байланысты екі түрлі автордың жазбасын салыстыру;

• Ресми құжат пен халық арасындағы ауызша деректерді қатар талдау;

• Қазақ хандығына қатысты орыс, қытай деректерін салыстыру.

Салыстыру нәтижесінде оқушы тарихтағы көпқырлылықты көреді, ақпаратты сыни тұрғыда қабылдайды.

Әдістерді жүзеге асырудың практикалық тәсілдері

1. Кесте құрастыру – құжаттағы деректерді жүйелеп жазу.

2. Сұрақ-жауап әдісі – құжат мазмұнын талдау сұрақтарымен бекіту.

3. Рөлдік ойын – оқушылар құжат авторының рөліне еніп, пікірталас жүргізеді.

4. Шағын эссе жазу – құжат мазмұнын негізге алып, оқушы өз көзқарасын білдіреді.

Қиындықтар және шешу жолдары

• Кейбір құжаттар тілдік жағынан қиын болуы мүмкін. Бұл жағдайда мұғалім жеңілдетілген нұсқасын ұсынғаны жөн.

• Оқушылар құжаттың маңызын түсінбей жатуы мүмкін. Сол үшін құжаттың тарихи контекстін түсіндіру қажет.

• Уақыт тапшылығы кезінде құжаттың толық мәтіні емес, негізгі үзінділері пайдаланылады.

Архив құжаттарымен жұмыс әдістері – оқушыны пассивті тыңдаушыдан белсенді зерттеушіге айналдыратын құрал. Құжатты оқу, талдау және салыстыру кезеңдері тарихи дерекпен жұмыс жасаудың жүйелі дағдыларын қалыптастырады. Нәтижесінде оқушылар тарихты тек оқулықтан емес, деректер арқылы танып, дербес тұжырым жасай алады.

2.3. Мектеп оқушыларына арналған қарапайым зерттеу тапсырмалары

Архив құжаттарымен жұмыс жасауда оқушыларға бірден күрделі ғылыми тапсырмалар берудің қажеті жоқ. Алдымен олардың жас ерекшелігіне сай қарапайым әрі қызықты зерттеу тапсырмаларын ұсынған жөн. Мұндай тапсырмалар оқушылардың тарихқа деген қызығушылығын оятып қана қоймай, зерттеушілік дағдылардың негізін қалайды.

Қарапайым зерттеу тапсырмалары көбіне құжатты тану, мазмұнын түсіну және шағын қорытынды жасауға бағытталады. Мысалы, мұғалім архивтен алынған қысқа хатты, бұйрықтың үзіндісін немесе халық санағының парағын ұсынып, оқушыларға бірнеше сұрақ қоя алады. Сұрақтар құжаттың мазмұнын түсінуге, негізгі деректерді бөліп көрсетуге бағытталса жеткілікті.

Оқушылар үшін ең қолжетімді тапсырмалардың бірі – тарихи құжаттағы ақпаратты кестеге түсіру. Мысалы, ХІХ ғасырдағы ауыл тұрғындарының тізімін беріп, одан жынысы, жасы немесе әлеуметтік мәртебесі бойынша ақпаратты жүйелеуді тапсыруға болады. Бұл тапсырма бір жағынан статистикалық ойлауды қалыптастырса, екінші жағынан құжатпен тікелей жұмыс жасауға үйретеді.

Тағы бір жеңіл тапсырма – «құжаттан негізгі деректі тап» әдісі. Мұғалім оқушыларға белгілі бір құжат ұсынады, ал олардан сол құжатта айтылған ең маңызды ақпаратты қысқаша сөйлеммен жазуды сұрайды. Мұндай жаттығу оқушыларды артық мәліметтен ажыратып, негізгі ойды бөліп алуға дағдыландырады.

Оқушыларға қызықты болатын әдістердің бірі – құжат негізінде сұрақтар құрастыру. Мұғалім бір тарихи құжатты береді де, оқушылардан «егер сен тарихшы болсаң, бұл құжаттан қандай сұрақтар туар еді?» деп сұрайды. Бұл тәсіл сыни ойлау мен зерттеу бағытын анықтауға көмектеседі.

Архив құжаттарына сүйене отырып, қарапайым шығармашылық тапсырмалар да орындатуға болады. Мысалы, белгілі бір құжатқа негізделіп шағын әңгіме жазу немесе «сол кездегі адаммын» деп елестетіп, күнделік түрінде мәтін құрастыру. Бұл балалардың қиялын дамытып, тарихи дерекпен эмоционалды байланыс орнатады.

Орта буын оқушыларына құжаттарды салыстыруға негізделген қарапайым тапсырмалар ұсынуға болады. Мәселен, бір оқиғаға қатысты екі түрлі дерек беру және олардың айырмашылығын табуды сұрау. Бұл тәсіл тарихтағы пікірлердің алуан түрлі екенін түсіндіреді.

Жоғары сынып оқушыларына шағын зерттеу жобалары ұсынылады. Мысалы, архивтен табылған құжат негізінде «Менің ауылымдағы соғыс ардагерлері», «Колхоз кезіндегі еңбек тәртібі» немесе «Ұжымдастыру жылдарындағы ауыл өмірі» тақырыбында шағын жоба дайындау. Бұл жобалар оқушылардың дербестігін дамытып, тарихты туған өлкемен байланыстыра түсінуге мүмкіндік береді.

Қарапайым зерттеу тапсырмалары оқушыларды күрделі ғылыми ізденістерге дайындайтын алғашқы баспалдақ болып табылады. Ең бастысы, бұл тапсырмалар оқушыға қолжетімді, түсінікті әрі қызықты болуы шарт. Мұндай тәсіл арқылы оқушылар тарихи деректермен жұмыс жасауды жеңіл меңгеріп, біртіндеп тереңірек зерттеулерге дайындала бастайды.

2.4. Архивке бару кезінде мұғалімге арналған әдістемелік нұсқаулар

Архивке бару – мектеп оқушылары үшін ерекше тәжірибе. Бұл тек экскурсия емес, тарихи зерттеу мәдениетін үйрететін практикалық сабақ. Алайда архивке баруды тиімді ұйымдастыру үшін мұғалім алдын ала дайындық жүргізіп, әдістемелік тұрғыда жоспар құруы тиіс.

Ең алдымен, мұғалім архив мекемесімен байланысып, оқушыларға көрсетілетін құжаттар тізімін және олардың күрделілік деңгейін анықтап алуы қажет. Құжаттардың тілі тым қиын немесе көлемі өте үлкен болса, балаларға қызықсыз болуы мүмкін. Сондықтан мұғалім оқушыларға қолжетімді әрі түсінікті материалдар таңдауына мән бергені дұрыс.

Архивке бармас бұрын оқушыларды алдын ала ақпараттандыру маңызды. Мұғалім архив деген не, оның қандай қызметі бар, құжаттар қалай сақталады деген сұрақтарға қысқаша әңгіме жүргізеді. Бұл кіріспе сабақ оқушылардың қызығушылығын арттырып, бару мақсатын түсіндіреді.

Архивке бару кезінде оқушылардың жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін мұғалім оларға арнайы тапсырмалар дайындап әкелуі керек. Мысалы:

•тҚұжатты оқып, негізгі деректерді жазып алу.

• Құжаттағы бір оқиға немесе тұлға туралы қысқаша әңгімелеу.

• Архив қызметкеріне алдын ала дайындалған сұрақ қою.

• Құжаттан алған әсерін шағын эссе түрінде жазу.

Оқушылардың барлығы белсенді қатысуы үшін топтық тапсырмаларды да қолдануға болады. Әр топқа әртүрлі құжат беріліп, кейін олар сыныпта талқылап ортақ қорытынды шығарады.

Архивке бару тек құжаттарды көрумен шектелмеуі керек. Мұғалім экскурсия соңында оқушылармен рефлексия жүргізуі маңызды. «Қай құжат сендерге қызық болды?», «Не түсініксіз қалды?», «Қандай жаңалық аштыңдар?» деген сұрақтар талқылауға түрткі болады.

Архивке бару кезінде оқушылардың тәртібі мен этикасына да көңіл бөлу қажет. Мұғалім балаларға архивте тыныштық сақтау, құжаттарға абай болу, фотоға түсіруге рұқсатты тек қызметкерлердің келісімімен жасау сияқты ережелерді алдын ала ескертуі тиіс.

Сапардан кейін мұғалім оқушыларға шағын шығармашылық тапсырма бергені дұрыс. Мысалы, «Архивтегі бір күн» тақырыбында эссе жазу, көрген құжат негізінде постер жасау немесе кесте құрастыру. Бұл әдіс оқушылардың алған білімін бекітіп, тәжірибені есте сақтауға көмектеседі.

Архивке бару тәжірибесін жүйелі түрде қолдану оқушылардың зерттеушілік дағдыларын арттырып қана қоймай, олардың тарихқа қызығушылығын тұрақты қалыптастырады. Әрбір сапар оқушылардың бойында жауапкершілік, тәртіп, тарихи құндылықтарға құрмет сезімін тәрбиелейді.

3-бөлім. Музей педагогикасы

3.1. Музейдің тарихи білім берудегі рөлі

Музей – тарихты оқытудың ең тиімді құралдарының бірі. Музейдегі әрбір экспонат – өткен заманның «тірі куәгері». Сондықтан музей педагогикасы оқушылардың тарихи санасын қалыптастыруда ерекше орын алады. Егер оқулықтарда тарихи оқиғалар тек мәтін мен сурет арқылы берілсе, музейде олар нақты заттар арқылы көз алдына келеді.

Музейдің тарихи білім берудегі рөлі ең алдымен көрнекілікке негізделеді. Балалар үшін абстрактілі ұғымдарды қабылдау қиын болуы мүмкін. Ал музейдегі нақты жәдігер – қару, тұрмыстық зат, киім-кешек немесе құжат – оқушыны сол дәуірдің атмосферасына енгізеді. Бұл тәсіл эмоциялық әсер арқылы тарихи білімді терең есте сақтауға көмектеседі.

Музейдің тағы бір артықшылығы – тәрбиелік мәнінде. Экспонаттар тек дерек қана емес, сонымен қатар құндылықтарды жеткізуші. Мысалы, соғыс ардагерлеріне арналған музей бұрышы жас ұрпаққа бейбітшілік пен ерліктің құндылығын түсіндіреді. Туған өлке музейіндегі этнографиялық бұйымдар ұлттық мәдениетті құрметтеуге баулиды.

Сонымен қатар музей оқушыны белсенді зерттеушіге айналдырады. Музей педагогикасында тек экскурсиялық баяндау емес, оқушының өз бетімен экспонатпен жұмыс істеуі де қарастырылады. Мұғалімнің жетекшілігімен оқушы экспонаттың жасалған уақытын, қолданылу мақсатын, тарихи мәнін анықтап, шағын зерттеу жүргізе алады.

Музейде оқу процесін ұйымдастырудың бірнеше формасы бар.

• Экскурсия – дәстүрлі тәсіл. Мұнда мұғалім немесе экскурсовод негізгі ақпаратты береді.

• Зерттеу сабақтары – оқушыларға экспонаттарды өздері зерттеп, топтық жұмыс жүргізу тапсырылады.

• Квест немесе ойын элементтері – балаларға «экспонатты тап», «құпияны аш» сияқты тапсырмалар беріледі.

• Жобалық жұмыс – музей материалдары негізінде оқушылар шағын ғылыми жоба жасайды.

Музей сабақтарының артықшылығы – оқушының танымдық белсенділігін арттыруында. Әдетте оқулықтағы дерек оқушыларға дайын күйде ұсынылады, ал музейде олар дерекпен тікелей жұмыс істеп, оны өз ойымен ұштастыруға мүмкіндік алады.

Музейдің тарихи білім берудегі рөлін қазіргі заман талабымен байланыстыра отырып қарастырсақ, онда цифрлық технологиялардың да орны ерекше. Көптеген музейлер виртуалды экскурсиялар ұйымдастырады. Бұл шалғай елді мекендердегі мектептер үшін өте қолайлы. Мұғалім оқушыларды онлайн режимде экспонаттармен таныстырып, зерттеу тапсырмаларын орындатуға мүмкіндік алады.

Қорытындылай келгенде, музей – тарихи білімді байытатын, оқушылардың зерттеушілік дағдыларын дамытатын және ұлттық құндылықтарға тәрбиелейтін бірегей білім беру алаңы. Оның басты артықшылығы – тарихты дерексіз баяндаудан гөрі, нақты заттар арқылы жанды түрде жеткізуінде.

3.2. Музей экспонаттарымен зерттеу тапсырмаларын ұйымдастыру

Музей экспонаттары – оқушылар үшін ерекше қызығушылық тудыратын зерттеу нысандары. Олар тарихи оқиғалар мен құбылыстарды жанды түрде түсінуге мүмкіндік береді. Бірақ музейге бару тек қарапайым тамашалаумен шектелсе, оның тиімділігі төмен болады. Сондықтан мұғалім экспонаттар негізінде арнайы зерттеу тапсырмаларын ұйымдастырғаны жөн.

Экспонатпен жұмыс үш негізгі кезеңнен тұрады: танысу, талдау және қорытынды жасау. Мұғалім оқушыларға экспонатты көрсетіп, алдымен оның сыртқы белгілеріне назар аудартуы керек: материалы, жасалған уақыты, қолдану аясы. Кейін оқушы экспонаттың тарихи контекстін анықтауға тырысады. Соңғы кезеңде экспонаттың тарихи маңызын түсіндіретін шағын қорытынды жасайды.

Зерттеу тапсырмаларының бір түрі – «экспонаттың тарихын жазу». Мұнда оқушы экспонат туралы шағын мәтін құрастырады: ол қай кезде жасалды, кім қолданды, қандай жағдайларда сақталды. Бұл тапсырма оқушылардың зерттеушілік ойлауын дамытады.

Тағы бір тиімді әдіс – экспонаттарды салыстыру. Мысалы, қазақ жауынгерінің қаруын орыс немесе қытай жауынгерінің қаруымен салыстыру арқылы оқушылар мәдени айырмашылықтарды анықтай алады. Бұл салыстыру тапсырмалары тарихтағы әртүрлі өркениеттерді түсінуге көмектеседі.

Музей экспонаттарымен зерттеу жұмысын ұйымдастыруда топтық әдістерді қолдану өте қолайлы. Әр топқа бір экспонат беріледі, олар оның тарихын зерттеп, сынып алдында қорғайды. Бұл тәсіл бір экспозицияны бірнеше қырынан қарастыруға мүмкіндік береді.

Шығармашылық тапсырмалар да тиімді. Мысалы, оқушылар экспонат негізінде сахналық көрініс қоюына немесе сурет салуына болады. Бұл әдіс тарихты эмоциялық тұрғыдан сезінуге жағдай жасайды.

Жоғары сынып оқушыларына күрделірек тапсырмалар беруге болады. Мысалы, экспонатқа қатысты қосымша деректерді музей каталогынан табу, архивпен байланыстыру немесе интернеттен қосымша мәлімет іздеу. Мұндай тапсырмалар оқушыларды дербес ғылыми ізденіске бағыттайды.

Қазіргі уақытта музейлердің цифрлық ресурстарын да пайдалануға болады. Виртуалды экспонаттар негізінде оқушыларға «цифрлық зерттеу тапсырмалары» беріледі. Мысалы, 3D үлгідегі затты айналдырып көріп, оның ерекшеліктерін сипаттау немесе деректер базасынан қажетті ақпаратты табу.

Музей экспонаттарымен жұмыс барысында мұғалімнің рөлі ерекше. Ол оқушыларды бағыттап, сұрақтар қоя отырып, зерттеу бағытын көрсетеді. Бірақ дайын жауап бермей, оқушылардың өз бетінше ойлауына мүмкіндік жасауы қажет.

Музей педагогикасындағы зерттеу тапсырмаларының тәрбиелік мәні де зор. Экспонаттар арқылы оқушылар ата-бабаларының тұрмысын, мәдениетін, батырлығын, еңбегін танып, ұлттық мақтаныш сезімін қалыптастырады.

Қорытындылай келе, музей экспонаттарымен зерттеу тапсырмаларын ұйымдастыру – оқушыларды тарихты тек тыңдаушы емес, зерттеуші ретінде қалыптастыратын әдістің бірі. Бұл тәсіл оқушылардың сыни ойлауын, шығармашылық қабілетін дамытып, тарихи дерекпен жұмыс жасауға дағдыландырады.

3.3. Мектеп музейін құру және оны сабақта пайдалану

Мектеп музейі – білім беру процесін жандандыратын, оқушыларды зерттеушілікке тартатын және олардың туған өлкесімен байланысын нығайтатын ерекше педагогикалық алаң. Мұндай музейлерді құру көп еңбекті талап етеді, бірақ оның нәтижесі оқушылардың дүниетанымына, тәрбиесіне және білім сапасына тікелей әсер етеді.

Мектеп музейін құру ең алдымен идеядан басталады. Музейдің бағыты мектептің ерекшелігіне, орналасқан өңіріне және қолда бар материалдық базасына байланысты таңдалады. Мысалы, ауыл мектебінде этнографиялық музей ашу тиімді, өйткені оқушылар ата-баба мұрасын жинауға белсенді атсалыса алады. Ал қалалық мектептерде өнер, ғылым немесе белгілі тұлғаларға арналған музей құруға мүмкіндік бар.

Мектеп музейін ұйымдастыру барысында үш негізгі кезеңді атап өтуге болады:

• Материал жинақтау. Оқушылар мен мұғалімдер ата-аналардан, ауыл тұрғындарынан немесе жергілікті архивтерден жәдігерлер жинайды. Бұл – халықпен байланыс орнатудың да бір жолы.

• Экспозиция жасау. Жиналған материалдарды жүйелеу, тақырыптық бұрыштар құру, мәтіндік түсіндірмелер жазу – оқушылардың қатысуымен жүргізіледі. Бұл жұмыс зерттеушілік пен шығармашылық дағдыны дамытады.

• Жұмысты ұйымдастыру. Музейді ресми түрде ашып, мектеп өміріне енгізу. Бұл жерде «жас экскурсоводтар» тобын құру тиімді, олар келушілерге таныстыру жұмыстарын жүргізеді.

Мектеп музейін сабақта пайдалану көптеген артықшылық береді. Ең алдымен, ол – «тірі оқулық». Тарих, әдебиет, география немесе өнер сабақтарында оқушылар нақты заттарды көріп, олардың мәнін талдай алады. Бұл тәсіл білімді есте сақтауды жеңілдетеді.

Мысалы, тарих сабағында оқушы тек қана соғыс жылдары туралы мәтінді оқымай, майданнан келген хатты немесе жауынгердің медалін көре алады. Әдебиет сабағында белгілі ақынның қолжазбасы немесе фотосуреті үлкен әсер қалдырады. География сабағында жергілікті табиғи қазбалар немесе карталар пайдаланылуы мүмкін.

Мектеп музейі – тек сабаққа ғана емес, сыныптан тыс жұмыстарға да қолданылады. Мұнда конференциялар, шығармашылық кештер, ғылыми жобалар байқауы ұйымдастырылуы мүмкін. Оқушылардың өздері экскурсия жасап, басқа сыныптарға түсіндіреді. Бұл – олардың коммуникативтік қабілетін дамытуға үлкен мүмкіндік.

Мектеп музейі тәрбиелік тұрғыдан да аса маңызды. Оқушылар өз ауылынан немесе қаласынан шыққан белгілі тұлғалардың өмірімен танысып, мақтаныш сезімін қалыптастырады. Сондай-ақ, ұлттық дәстүрді дәріптеу, туған жерге сүйіспеншілік сезімін ояту – музей жұмысының басты нәтижесі.

Мектеп музейінің тағы бір құндылығы – жобалық оқытуда. Мұғалімдер оқушыларға «музейлік зерттеу жобаларын» ұсынуы мүмкін. Мысалы: «Менің әжемнің мұралары», «Жергілікті батырдың тарихы», «Мектеп тарихы – ұрпақтар сабақтастығы». Бұл жобалар оқушыларды өз отбасынан бастап үлкен қоғамға дейінгі тарихи-мәдени кеңістікке үңілуге жетелейді.

Қорытындылай келе, мектеп музейі – тарихты, мәдениетті және ұлттық құндылықтарды сақтай отырып, білім беру процесіне жаңа серпін беретін маңызды құрал. Оның тиімділігі – оқушылардың өзін-өзі дамытуына, зерттеушілікке баулуына және мектепті шығармашылық орталыққа айналдыруында.

3.4. Цифрлық музейлер мен виртуалды экскурсияларды пайдалану

Қазіргі заманғы білім беру үрдісінде цифрлық технологиялардың рөлі артып келеді. Соның ішінде музей педагогикасында виртуалды экскурсиялар мен цифрлық музейлер ерекше орын алуда. Олар оқушыларға кең мүмкіндіктер ұсынып, тарих пен мәдениетке қолжетімділікті арттырады.

Цифрлық музейлер – интернет арқылы қолжетімді, арнайы платформаларда жасалған экспозициялар. Мұнда жәдігерлер 3D форматта, жоғары сапалы фотосуреттер мен бейнематериалдар арқылы ұсынылады. Оқушылар экспонатты айналдырып көре алады, үлкейтіп немесе кішірейтіп, оның әрбір бөлшегін зерттей алады. Бұл тәсіл дәстүрлі музейге баруға мүмкіндігі жоқ мектептер үшін өте тиімді.

Виртуалды экскурсия – музей немесе тарихи орын бойынша онлайн саяхат жасау. Мұнда оқушылар Google Arts & Culture, түрлі ұлттық музейлердің ресми сайттары, арнайы мобильді қосымшалар арқылы әлемнің кез келген музейіне «барып», ондағы экспонаттарды зерттей алады.

Мұндай мүмкіндіктердің білім берудегі артықшылықтары көп:

• Қолжетімділік. Оқушылар ауылдық жерде болса да Лувр, Британ музейі немесе Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі сияқты ірі орталықтарға «бара» алады.

• Интерактивтілік. Виртуалды экскурсия барысында мультимедиалық түсіндірмелер, бейнероликтер, дыбыстық файлдар қолданылады. Бұл оқушының қызығушылығын арттырады.

• Дербестік. Әр оқушы өз қарқынымен, өз қызығушылығына сай экспозицияны зерттей алады.

• Жобалық жұмыстарға мүмкіндік. Виртуалды экскурсия барысында оқушылар алған ақпарат негізінде эссе, презентация немесе зерттеу жобасын орындайды.

Мысалы, тарих сабағында мұғалім оқушыларды онлайн режимде «Алтын адам» экспозициясымен таныстырып, кейін «Бұл жәдігердің тарихи мәні қандай?» деген зерттеу тапсырмасын бере алады. Әдебиет сабағында Абай музейін виртуалды түрде аралап, ақын шығармашылығына қатысты шығармашылық тапсырмалар орындауға болады.

Сонымен қатар цифрлық музейлерді қолдану қашықтан оқыту жағдайында да аса тиімді. Пандемия кезеңінде көптеген мектептер онлайн оқуға көшкенде, виртуалды экскурсиялар оқушыларға мәдени мұрамен танысудың басты құралы болды.

Әрине, мұндай әдістің қиындықтары да бар. Интернеттің әлсіздігі, техникалық құралдардың жетіспеушілігі кейбір мектептер үшін кедергі болуы мүмкін. Сондай-ақ, виртуалды экскурсия «нақты атмосфераны» жеткізе алмайды. Бірақ дұрыс ұйымдастырылған сабақ бұл кемшіліктерді азайта алады. Мұғалім экспонаттарға қатысты талдау сұрақтарын беріп, оқушыларды белсенді талқылауға қатыстырса, виртуалды саяхат та тиімді өтеді.

Цифрлық музейлерді қолдану – оқушының сыни ойлауын дамытуға да ықпал етеді. Оқушылар экспонат туралы тек ақпарат алып қана қоймай, оны өз тәжірибесімен байланыстырады, тарихи оқиғалармен салыстырады. Бұл зерттеушілік дағдыларды қалыптастырудың бір жолы.

Қазіргі таңда көптеген қазақстандық музейлер өздерінің виртуалды нұсқаларын жасақтаған. Бұл – ұлттық тарих пен мәдениетті әлемдік кеңістікке шығарудың бір жолы. Мұғалім осындай мүмкіндіктерді пайдалана отырып, оқушыларды тек ел тарихымен ғана емес, жаһандық мәдени мұрамен де таныстырады.

Қорытындылай келе, цифрлық музейлер мен виртуалды экскурсиялар – XXI ғасыр мектебі үшін таптырмас құрал. Олар оқушыларға кең ауқымды мәдени кеңістікті ашады, оқу процесін жандандырады және тарихты жаңа технологиялар арқылы қызықты жеткізеді.

4-бөлім. Далалық зерттеу жұмыстары

4.1. Далалық зерттеу ұғымы және ерекшеліктері

Далалық зерттеу – тарихи, археологиялық, этнографиялық немесе географиялық деректерді тікелей табиғи және әлеуметтік ортада жинау, тіркеу және талдау үдерісі. Бұл ұғым ғылымда кеңінен қолданылғанымен, мектеп деңгейінде де ерекше маңызға ие. Себебі оқушы тек кітаптан немесе мұғалімнің әңгімесінен алған біліммен шектелмей, өзі ізденіс жүргізу арқылы танымдық қабілетін арттырады.

Далалық зерттеудің басты ерекшелігі – зерттеуші өз бетінше ортаға шығып, нақты деректерді көзбен көреді, қолымен ұстайды, әңгімелеседі, өлшейді, суретке түсіреді. Бұл тәжірибе оқушыны ғылыми-зерттеу ісіне тартып, білімді өмірмен ұштастыруға көмектеседі.

Мектеп деңгейінде далалық зерттеу ұғымын үш қырынан қарастыруға болады:

• Ғылыми-танымдық тұрғыдан. Оқушылар тарих ғылымының әдістерімен танысып, деректерді жинаудың нақты жолдарын көреді.

• Тәрбиелік тұрғыдан. Далалық зерттеу туған жерге деген сүйіспеншілікті қалыптастырады, ұлт мәдениетіне құрмет сезімін оятады.

• Дамытушылық тұрғыдан. Оқушылардың зерттеушілік, коммуникативтік, шығармашылық қабілеттері жетіледі.

Далалық зерттеу жұмыстарының негізгі түрлеріне мыналар жатады:

1. Археологиялық зерттеу. Ежелгі қоныстарды, қорғандарды, ескерткіштерді зерттеу.

2. Этнографиялық зерттеу. Халық ауыз әдебиетін, тұрмыс-салтын, әдет-ғұрыпты тіркеу.

3. Тарихи-өлкетану зерттеуі. Жергілікті ескерткіштерді, тарихи орындарды, белгілі тұлғаларға қатысты материалдарды жинау.

4. Табиғи-тарихи зерттеу. Географиялық объектілерді тарихи тұрғыдан талдау.

Оқушылар үшін далалық зерттеу жұмыстарының ең басты ерекшелігі – білімді тәжірибеде көру. Мысалы, тарих оқулығында «қола дәуірі қорғандары» туралы оқу бір бөлек, ал сол қорғанға бару, оның құрылымын көру – мүлде басқа әсер қалдырады.

Далалық зерттеудің әдістері:

• Бақылау. Зерттелетін нысанды көру, сипаттау, суретке түсіру.

• Сұхбат алу. Жергілікті тұрғындардан тарихи оқиғалар немесе дәстүрлер туралы мәлімет жинау.

• Құжаттау. Табылған деректерді фотоға, бейнежазбаға түсіру, дәптерге тіркеу.

• Салыстыру. Жиналған деректерді әдебиетпен, архив материалдарымен салыстыру.

Далалық зерттеу жұмыстарын мектеп деңгейінде ұйымдастыруда мұғалімнің рөлі ерекше. Ол бағыт береді, қауіпсіздікті қамтамасыз етеді, тапсырмаларды оқушылардың жас ерекшелігіне қарай бөліп береді. Жасөспірімдерге тым күрделі археологиялық қазба емес, қолжетімді өлкетану экспедициясы немесе музейлік-бақылау жұмыстары ұсынылуы қажет.

Далалық зерттеудің тағы бір ерекшелігі – оның ұжымдық сипаты. Көп жағдайда мұндай зерттеу топпен жасалады: біреуі суретке түсіреді, екіншісі жазып алады, үшіншісі сұхбат жүргізеді. Бұл – оқушылардың командалық жұмыс дағдысын дамытады.

Қорытындылай келе, далалық зерттеу – мектептегі тарих пәнін оқытудың ең қызықты әрі нәтижелі әдістерінің бірі. Ол оқушыларды тек тыңдаушы емес, белсенді зерттеушіге айналдырады, тарихи білімді өмірмен байланыстырады және ғылыми ойлаудың алғашқы қадамдарын қалыптастырады.

4.2. Археологиялық және этнографиялық зерттеулердің мектеп деңгейінде жүргізілуі

Археология мен этнография – тарих ғылымының екі маңызды саласы. Екеуі де адамзаттың өткенін зерттеуге бағытталған, бірақ тәсілдері әртүрлі: археология – ежелгі заттық мәдениет үлгілерін, ал этнография – халықтың тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін, ауыз әдебиетін қарастырады. Мектеп деңгейінде бұл салаларды практикалық тұрғыда қолдану оқушылардың тарихи зерттеушілік қабілетін дамытуда аса тиімді.

Археологиялық зерттеулерді мектеп деңгейінде ұйымдастыру көбіне таныстыру, бақылау, модельдеу сипатында болады. Оқушылардың кәсіби археолог сияқты қазба жұмыстарын жүргізуі қауіпсіздікке байланысты мүмкін емес. Бірақ олардың археология негіздерімен танысуына мынадай жолдар ұсынылады:

• Жергілікті археологиялық ескерткіштерге экскурсия жасау. Мұнда мұғалім объектінің тарихы, табылған жәдігерлер туралы түсіндіріп, оқушыларға бақылау тапсырмаларын береді.

• Археологиялық материалдардың көшірмелерімен немесе фотосуреттерімен жұмыс. Оқушылар экспонаттардың жасалу уақытын, қолданылу мақсатын анықтауға тырысады.

• «Шартты археологиялық қазба» әдісі. Мектеп ауласында немесе сыныпта жасанды «қазба алаңы» жасалып, оқушылар топырақ арасынан жасырылған заттарды табады. Бұл ойын-тәжірибелік әдіс археологияға қызығушылық тудырады.

Этнографиялық зерттеу жұмыстары мектеп деңгейінде анағұрлым қолжетімді. Оқушылар өз ауылында немесе қаласында этнографиялық материалдарды оңай жинай алады. Мысалдар:

• Үлкендерден сұхбат алу. «Ата-бабаларымыздың тұрмысында қандай құралдар қолданылды?», «Ертеде мерекелер қалай тойланды?» деген сұрақтар оқушыларға қызықты деректер береді.

• Отбасылық мұраларды зерттеу. Үйдегі көне заттар – киім, әшекей, тұрмыстық құралдар зерттеу объектісі бола алады.

• Халық ауыз әдебиетін жинау. Әжелердің ертегілерін, батырлық жырларды, мақал-мәтелдерді жазып алу – этнографияның маңызды бөлігі.

• Далалық бақылау. Мерекелік шаралардағы салт-дәстүрді көру, жазып алу, фотоға түсіру.

Мұғалім оқушыларға зерттеу жұмысын ұйымдастыруда нақты бағыт береді:

• Тақырыпты анықтау (мысалы: «Біздің ауылдағы көне әдет-ғұрыптар»).

• Дереккөздерді табу (ауызша сұхбат, фотосурет, заттық жәдігер).

• Жиналған материалды жүйелеу.

• Қорытынды жасап, сынып алдында баяндау.

Археологиялық және этнографиялық зерттеулердің мектеп деңгейінде жүргізілуі оқушыларға мынадай дағдыларды қалыптастырады:

• Зерттеу сұрағын қою.

• Ақпарат жинау және тіркеу.

• Жиналған деректерді талдау және салыстыру.

• Нәтижелерді презентация түрінде ұсыну.

Оқушылар үшін мұндай зерттеулердің ең басты пайдасы – олардың тарихи санасын дамыту. Мысалы, этнографиялық сұхбат арқылы бала өзінің отбасы тарихын, ата-баба дәстүрін түсінеді. Археологиялық экскурсия арқылы туған жердің ежелгі өркениеттермен байланысын сезінеді.

Сонымен қатар бұл зерттеулер тәрбиелік рөл атқарады. Жастар өз халқының мәдени мұрасын танып, оны сақтауға жауапкершілікпен қарайды.

Қорытындылай келе, археологиялық және этнографиялық зерттеулер мектеп деңгейінде күрделі ғылыми қазба түрінде емес, қолжетімді, қызықты және тәрбиелік мәні зор тапсырмалар арқылы ұйымдастырылуы тиіс. Бұл оқушылардың тарихи зерттеушілік дағдыларын қалыптастырып қана қоймай, олардың ұлттық болмысын да нығайтады.

4.3. Оқушыларға арналған шағын далалық экспедиция үлгілері (ауызша тарих, туған өлке зерттеуі)

Мектеп жағдайында оқушыларды зерттеушілікке баулудың ең тиімді жолдарының бірі – шағын далалық экспедициялар ұйымдастыру. Мұндай экспедициялар балаларға теориялық білімді тәжірибемен ұштастыруға мүмкіндік беріп қана қоймай, туған өлке тарихына, мәдениетіне, табиғатына қызығушылықты арттырады. Экспедиция барысында оқушылар өздерін нағыз зерттеуші сезінеді, деректер жинап, сұхбат жүргізіп, бақылаулар жасап, кейін оларды талдайды. Бұл әрекет – олардың зерттеушілік дағдыларын қалыптастырудың алғашқы әрі маңызды қадамы.

Шағын экспедиция ұғымы

Шағын экспедиция – мектеп немесе мұғалім басшылығымен ұйымдастырылатын, қысқа мерзімде (бірнеше сағаттан бірнеше күнге дейін) жүргізілетін зерттеу жұмыстары. Бұл дәстүрлі үлкен ғылыми экспедициялардан айырмашылығы – қарапайымдылығы мен қолжетімділігінде. Экспедиция оқушылардың жас ерекшеліктеріне, қызығушылықтарына және қауіпсіздік талаптарына сай ұйымдастырылады.

Ауызша тарих экспедициясы

Ауызша тарих (oral history) – оқушыларға ерекше қызықты әрі қолжетімді бағыт. Бұл әдіс өткенді куәгерлердің, ауыл қарияларының, ата-аналардың естеліктері арқылы зерделеуге негізделеді.

Экспедицияны ұйымдастырудың қадамдары:

1. Тақырып таңдау. Мысалы: «Менің ауылымдағы еңбек ардагерлері», «Тәуелсіздік жылдарындағы ауыл өмірі», «Ұлы Отан соғысы туралы естеліктер».

2. Дайындық жұмыстары. Мұғалім оқушыларға сұхбат алу техникасын үйретеді: сұрақ қою, тыңдау, жазып алу, диктофон қолдану.

3. Сұхбат жүргізу. Оқушылар алдын ала келісілген адамдармен кездесіп, әңгіме жүргізеді. Сұрақтар қысқа әрі нақты болуы тиіс. Мысалы: «Сіз мектепте оқыған кезде қандай пәндер болды?», «Ауылда қандай мерекелер ерекше тойланатын еді?».

4. Материалды өңдеу. Оқушылар жазып алған әңгімелерін мәтінге түсіреді, негізгі ойды бөліп алады, қызықты дәйексөздерді таңдайды.

5. Нәтижені ұсыну. Сыныпта «ауызша тарих кеші» өткізіліп, оқушылар өз материалдарын оқиды немесе қабырға газетін, буклет, презентация жасайды.

Ауызша тарих экспедициясы – оқушыларды ата-баба тарихын құрметтеуге, үлкендерді сыйлауға тәрбиелейді. Сонымен қатар, бұл жұмыс отбасы тарихына да қызығушылық тудырады.

Туған өлке зерттеу экспедициясы

Өлкетану – мектеп оқушылары үшін ең қолжетімді бағыт. Туған өлке тарихын зерттеу барысында оқушылар жергілікті ескерткіштерді, көне ғимараттарды, табиғи нысандарды, тарихи тұлғалардың ізі қалған орындарды қарастырады.

Мысалы, ауылдағы көне мешіттің тарихын, белгілі тұлғаның үйін, соғыс ардагеріне арналған ескерткішті зерттеу – үлкен ғылыми мәнге ие. Мұндай экспедициялар туған жерді сүюге, оны қорғауға тәрбиелейді.

Экспедиция үлгісі:

1. Мақсат қою. «Ауылдағы тарихи ескерткіштердің жағдайын зерттеу», «Өлкенің батырларына арналған ескерткіштерді сипаттау».

2. Зерттеу жоспары. Экскурсия бағытын белгілеу, қандай объектілерге баратынын анықтау.

3. Далалық жұмыс. Оқушылар объектіні көреді, сипаттайды, фотоға түсіреді, жергілікті тұрғындардан қосымша дерек алады.

4. Материалды жүйелеу. Жиналған деректерді картаға түсіру, суреттер альбомын жасау, эссе жазу.

5. Қорытынды нәтиже. «Менің ауылымның тарихы» атты қабырға газеті, альбом немесе бейнеролик.

Шағын экспедицияның әдістемелік артықшылықтары

• Оқушылардың өздігінен жұмыс істеу дағдысын дамытады.

• Ақпаратты жинау, жүйелеу, талдау әдістерін үйретеді.

• Командалық жұмыс пен жауапкершілік сезімін қалыптастырады.

• Жаңа білімге қызығушылық тудырады.

• Тәрбиелік мәні зор: туған жерге сүйіспеншілік, үлкендерге құрмет, ұлттық мұраға жауапкершілік сезімін оятады.

Нәтижелерді рәсімдеу формалары

• Презентация немесе бейнефильм.

• Мектеп музейіне тапсырылатын материалдар.

• Ғылыми жобаға ұсынылатын баяндама.

• Фотоальбом немесе қабырға газеті.

Қорытындылай келе, шағын далалық экспедициялар – оқушылардың зерттеушілік дағдыларын дамытудың қолжетімді әрі нәтижелі әдісі. Олар арқылы оқушы тарихқа тек дайын білім ретінде емес, зерттелетін құбылыс ретінде қарайды.

4.4. Далалық зерттеу кезіндегі қауіпсіздік ережелері

Далалық зерттеу жұмыстары – оқушылар үшін қызықты әрі танымды іс-шара. Алайда мұндай жұмыстарды ұйымдастыру барысында ең басты назар аударылатын мәселе – қауіпсіздік. Мұғалім оқушылардың өмірі мен денсаулығына жауапты болғандықтан, кез келген экспедиция немесе экскурсия алдында толыққанды дайындық пен нұсқаулық жүргізуі қажет.

Қауіпсіздіктің негізгі қағидалары

1. Дайындық кезеңіндегі қауіпсіздік.

• Экспедицияның бағыты алдын ала анықталып, мұғалім нақты жоспар құрады.

• Ата-аналарға хабар беріліп, олардың рұқсаты алынады.

• Әр оқушының денсаулығы мен жеке ерекшеліктері ескеріледі.

• Қажетті құрал-жабдықтар (компас, дәрі қобдишасы, су, телефон, жазу құралдары) дайындалады.

2. Сапар барысында қауіпсіздік.

• Оқушылар топтан бөлінбеуі керек. Әрқашан мұғалімнің немесе жетекшінің қасында жүруі шарт.

• Жол жүру кезінде көлік ережелері қатаң сақталады. Автобуста тәртіпсіздікке жол берілмейді.

• Табиғатта немесе ескерткіш жанында қауіпсіз аймақта ғана жүруге рұқсат етіледі.

• Белгісіз заттарды ұстамау, жерді қазбау, қауіпті жерлерге жақындамау талап етіледі.

3. Жергілікті ортада қауіпсіздік.

• Жергілікті тұрғындармен сыпайы қарым-қатынас орнату.

• Сұхбат жүргізу кезінде алдын ала келісім алу.

• Жеке деректерді жарияламау, этикалық нормаларды сақтау.

4. Төтенше жағдайдағы әрекеттер.

• Жарақат алған жағдайда бірінші көмек көрсету жолдары түсіндіріліп, дәрі қобдишасы міндетті түрде болуы тиіс.

• Қоғамдық орындарда төтенше жағдай болса, оқушылар мұғалімнің нұсқауын қатаң орындауы қажет.

• Телефон арқылы жедел жәрдем, полиция немесе төтенше жағдай қызметімен байланысу тәсілдері үйретіледі.

Мұғалімнің жауапкершілігі

• Экспедиция алдында қауіпсіздік бойынша нұсқаулық жүргізіп, оқушылардан қолхат алу.

• Әр оқушыны топқа бөліп, жауапты жетекшілерді бекіту.

• Экспедиция барысында оқушылардың мінез-құлқын бақылау.

• Төтенше жағдайда шешім қабылдау және ата-аналарға хабарлау.

Оқушыға арналған қарапайым ережелер

• Мұғалімнің рұқсатынсыз топтан бөлінбеу.

• Бейтаныс жерге өздігінен бармау.

• Өрт, су, биік жар сияқты қауіпті аймақтарға жақындамау.

• Табылған жәдігерлерді ұстамас бұрын мұғалімге көрсету.

• Қарым-қатынаста сыпайылық сақтау.

Арнайы жағдайлар

• Археологиялық ескерткіштерде: жер қазуға болмайды, тек бақылау және суретке түсіру.

• Этнографиялық зерттеуде: әңгімелесушінің рұқсатынсыз диктофон немесе камера қолданбау.

• Табиғаттағы зерттеуде: жануарларға жақындамау, су айдыны маңында абай болу.

Қауіпсіздіктің тәрбиелік мәні

Қауіпсіздік ережелерін сақтау – тек оқушының амандығы үшін ғана емес, сонымен қатар олардың жауапкершілігін, тәртібін, ұйымшылдығын арттырады. Оқушы тәртіпті сақтай отырып, өзін және өзгелерді қорғауды үйренеді. Бұл да – тұлғалық дамудың бір бөлігі.

Далалық зерттеу кезіндегі қауіпсіздік – мұғалім мен оқушының бірлескен жауапкершілігі. Дұрыс ұйымдастырылған нұсқаулық пен ережелерді қатаң сақтау арқылы экспедиция қызықты, танымды және ең бастысы қауіпсіз өтеді.

5-бөлім. Практикалық тапсырмалар мен жобалар

5.1. «Менің отбасымның тарихы» жобасы (отбасылық архивті зерттеу)

Отбасы тарихын зерттеу – оқушылар үшін ерекше мәнге ие практикалық жоба. Мұндай жұмыс балаларға өз тегін, ата-бабасының өмір жолын, салт-дәстүрін терең түсінуге көмектеседі. Сонымен қатар, бұл жоба тұлғалық дамуға, үлкендерді құрметтеуге, тарихи сананы қалыптастыруға бағытталған.

Жобаның мақсаты

• Оқушыларға өз отбасының тарихын зерттеу дағдысын қалыптастыру.

• Отбасылық архив материалдарын ғылыми тұрғыда қарастыру.

• Ата-ана, ата-әже мен үлкен буын өкілдерінің естеліктерін сақтау.

• Ұрпақтар сабақтастығын дәріптеу.

Жобаны ұйымдастыру кезеңдері

1. Дайындық жұмыстары.

Мұғалім оқушыларға отбасы тарихын зерттеу жолдары туралы түсіндіреді. Қандай дереккөздерге сүйенуге болатыны (фотосуреттер, хаттар, құжаттар, естеліктер, шежіре) көрсетіледі.

2. Дерек жинау.

Оқушы отбасында бар материалдарды іздейді:

• Ескі суреттерді қарап шығады;

• Ата-әжесі, ата-анасымен сұхбат жүргізеді;

• Туыстары сақтап отырған құжаттарды қарастырады;

• Отбасылық естеліктерді диктофонға жазып алады.

3. Деректерді талдау.

Жиналған материалдарды жүйелеп, уақыт ретімен орналастырады. Мысалы: «Атам 1941 жылы соғысқа аттанған, әжем ауылда еңбек еткен» деген деректерді жазып шығады.

4. Нәтижені рәсімдеу.

Оқушы өз жобасын бірнеше формада ұсына алады:

• Генеалогиялық шежіре (ата-тек ағашы);

• Фотоальбом («Біздің әулет»);

• Жазбаша эссе («Менің отбасымның тарихындағы ең маңызды оқиға»);

• Презентация немесе бейнеролик.

5. Қорғау.

Сынып алдында немесе мектепішілік конференцияда оқушы өз жобасын таныстырады.

Оқушыларға арналған тапсырмалар үлгілері

• Отбасындағы ең үлкен қариядан сұхбат алып, оның балалық шағы туралы жазу.

• Отбасылық мерекелер мен дәстүрлерді сипаттау.

• Бір ескі фотосуретті таңдап, оның тарихын зерттеу.

• Әулеттің белгілі бір мүшесі туралы шағын эссе жазу.

Жобаның тәрбиелік мәні

• Оқушы өзінің шыққан тегіне құрметпен қарауды үйренеді.

• Үлкен буын өкілдерімен жақын қарым-қатынас орнайды.

• Тарихи оқиғаларды (соғыс, тың игеру, тәуелсіздік) отбасылық тарихпен байланыстыра отырып түсінеді.

• Отбасылық құндылықтарды сақтаудың маңызын сезінеді.

«Менің отбасымның тарихы» жобасы – оқушыға тарихи зерттеу дағдыларын үйретумен қатар, оның рухани дамуына зор ықпал етеді. Бұл жоба әр оқушы үшін жеке әрі құнды, себебі ол өзінің шыққан тегін танып-біледі, ұрпақтар сабақтастығын түсінеді.

5.2. «Музейдегі бір жәдігердің тарихы» зерттеу жұмысы

Музей – тарих пен мәдениеттің қоймасы. Оқушылар үшін музей экспонаттары жай ғана зат емес, өткеннің куәсі, тарихи оқиғалардың дәлелі болып табылады. «Музейдегі бір жәдігердің тарихы» атты зерттеу жұмысы оқушыны ғылыми-зерттеу әдістерімен таныстырады, деректерді табуға және талдауға баулиды.

Жобаның мақсаты

• Оқушыларға музей қорындағы бір жәдігердің тарихын зерттеуді үйрету.

• Заттық дерек арқылы тарихи оқиғаларды түсіндіру.

• Музей мәдениетіне қызығушылық ояту.

• Танымдық, шығармашылық және зерттеушілік қабілеттерді дамыту.

Жобаны ұйымдастыру кезеңдері

1. Жәдігер таңдау.

Оқушы өзі барған музейден бір экспонатты таңдайды. Мысалы: ескі қылыш, қолөнер бұйымы, соғыс кезіндегі зат, тұрмыстық құрал.

2. Алғашқы бақылау.

Экспонатты мұқият қарап, сипаттайды: өлшемі, материалы, безендірілуі, қолданылу мақсаты.

3. Ақпарат жинау.

• Музей қызметкерінен жәдігердің тарихы туралы мәлімет алу.

• Әдебиеттерден немесе интернеттен қосымша дерек іздеу.

• Жәдігердің шыққан жерін, иесін, дәуірін анықтау.

4. Деректерді талдау.

Оқушы жәдігерді тарихи контексте қарастырады: ол белгілі бір дәуірдің тұрмысын қалай бейнелейді, қандай оқиғамен байланысты болуы мүмкін.

5. Нәтижені рәсімдеу.

• Ғылыми жоба түрінде баяндама;

• Презентация (суреттер, карталармен);

• Шығармашылық жұмыс (эссе немесе бейнеролик).

6. Қорғау.

Жоба мектепішілік «Жәдігер сөйлейді» атты шарада таныстырылады.

Оқушыларға арналған тапсырмалар үлгілері

• Таңдалған жәдігерді суретке салып, сипаттау.

• Жәдігерді қолданған адамның өмірін елестетіп эссе жазу.

• Музей қызметкерінен сұхбат алып, оның әңгімесін жазып шығу.

• Жәдігерді басқа дәуірдегі ұқсас заттармен салыстыру.

Жобаның тәрбиелік мәні

• Оқушылар мәдени мұраға құрметпен қарауды үйренеді.

• Музейге бару дәстүрге айналады.

• Заттық дерек арқылы тарихқа қызығушылық артады.

• Зерттеу нәтижесінде тарихи ойлау қабілеті дамиды.

Мысал

Оқушы облыстық өлкетану музейінен ескі самауырды зерттеу нысаны ретінде алады. Ол музей қызметкерінен оның XIX ғасырда қолданылғанын біледі. Самауырды кім жасағанын, қалай әкелінгенін анықтап, сол кезеңдегі қазақтардың тұрмысын сипаттайды. Жоба барысында бала ұлттық дәстүрлерге деген құрметін арттырады.

«Музейдегі бір жәдігердің тарихы» жобасы – оқушыларды ғылыми зерттеуге баулудың тиімді жолы. Ол балалардың тарихи-мәдени мұраны сезінуге, тануға және бағалауға тәрбиелейді.

5.3. «Менің туған өлкем: археологиялық, этнографиялық мұралар» далалық зерттеу жобасы

Туған өлкені зерттеу – оқушылардың тарихи санасын қалыптастырудың ең тиімді жолдарының бірі. Әсіресе археологиялық және этнографиялық мұралармен жұмыс істеу балаларды өз елінің, жерінің өткенін сезінуге, оны құрметтеуге тәрбиелейді. «Менің туған өлкем» атты далалық зерттеу жобасы осы бағыттағы ең қолжетімді әрі нәтижелі тәжірибелердің бірі болып саналады.

Жобаның мақсаты мен міндеттері

Бұл жобаның басты мақсаты – оқушыларға туған өлкенің тарихын археологиялық және этнографиялық деректер арқылы танып-білуді үйрету.

Негізгі міндеттері:

• Оқушыларға археологиялық және этнографиялық мұраның ерекшелігін түсіндіру;

• Туған жердің тарихи-мәдени нысандарын зерттеуге тарту;

• Далалық экспедиция элементтерін меңгерту;

• Ұлттық құндылықтарға құрмет сезімін қалыптастыру;

• Шағын ғылыми жұмысты рәсімдеуге баулу.

Жобаны ұйымдастыру кезеңдері

1. Дайындық кезеңі.

Мұғалім оқушыларға туған өлкенің археологиялық ескерткіштері, этнографиялық нысандары жайлы кіріспе дәріс өткізеді. Карталар мен фотоматериалдарды пайдаланады. Экспедиция кезінде қауіпсіздік ережелері түсіндіріледі.

2. Зерттеу нысандарын таңдау.

• Археологиялық мұралар: көне қорғандар, қоныстар, обалар, тас мүсіндер.

• Этнографиялық мұралар: киіз үйдің бөлшектері, тұрмыстық құрал-жабдықтар, ұлттық киім үлгілері, қолөнер бұйымдары.

3. Дерек жинау жұмысы.

Оқушылар топ болып бөлініп, таңдалған нысанды зерттейді.

• Археологиялық нысанды сырттай сипаттап, суретке түсіреді.

• Этнографиялық деректер үшін ауыл қарияларынан сұхбат алады, ұлттық тұрмысқа қатысты заттарды зерттейді.

4. Деректерді өңдеу және талдау.

Жиналған материалдарды реттеп, сипаттайды. Оқушылар археологиялық нысанның жасын, құрылымын, тарихи маңызын анықтауға тырысады. Этнографиялық заттардың қолданылуын, мәдениеттегі орнын талдайды.

5. Нәтижені рәсімдеу.

Жоба қорытындысы әртүрлі формада ұсынылады:

• Шағын ғылыми баяндама;

• Фотоальбом («Менің өлкемнің ескерткіштері»);

• Карта немесе постер;

• Видеосюжет.

Оқушыларға арналған тапсырмалар үлгілері

• Жақын маңдағы көне оба немесе қорғанды зерттеп, сипаттау;

• Ауылдағы ескі қолөнер бұйымын фотоға түсіріп, тарихын анықтау;

• Әжеден немесе атамен сұхбат алып, ұлттық киім түрлері туралы жазу;

• «Біздің ауылдағы тарихи орын» атты шағын эссе жазу.

Жобаның тәрбиелік мәні

Бұл жоба балаларға туған өлкенің тарихын тек оқулықтан емес, көзбен көру арқылы танып-білуге мүмкіндік береді. Оқушылар табиғатты, археологиялық және этнографиялық мұраны қорғауға жауапкершілікпен қарай бастайды. Әсіресе ата-бабаларының тұрмысы мен мәдениетімен танысу олардың ұлттық болмысын сақтауға септігін тигізеді.

«Менің туған өлкем» жобасы – оқушыларды тарихи зерттеудің алғашқы дағдыларымен таныстыратын, туған жерге сүйіспеншілігін арттыратын тәжірибелік жұмыс. Ол оқушылардың тарихқа деген қызығушылығын оятып қана қоймай, олардың ғылыми ойлауын, дерекпен жұмыс істеу қабілетін дамытады.

5.4. Оқушылардың шағын ғылыми конференциясын ұйымдастыру

Ғылыми конференция – оқушылардың зерттеу жұмыстарының нәтижесін көпшілікке таныстырудың ең тиімді формаларының бірі. Ол балаларға өз ойын дәлелді жеткізуге, ғылыми стильде сөйлеуге, пікірталас жүргізуге үйретеді. Мектеп аясында ұйымдастырылатын шағын конференция – зерттеу дағдыларын қалыптастырудың маңызды бөлігі.

Конференцияның мақсаты мен міндеттері

Мақсаты – оқушылардың зерттеу еңбектерін ортаға салып, оларды ғылыми ортаға бейімдеу.

Міндеттері:

• Оқушыларды ғылыми баяндама жасауға үйрету;

• Пікірталас мәдениетін дамыту;

• Шағын ғылыми қоғамдастық құру;

• Зерттеу еңбектерінің сапасын арттыруға ықпал ету;

• Дарынды оқушыларды анықтап, қолдау.

Ұйымдастыру кезеңдері

1. Дайындық.

Мұғалім конференцияның тақырыбын белгілейді. Мысалы: «Менің отбасымның тарихы», «Туған өлкемнің мұралары», «Музей жәдігері сөйлейді». Оқушылар осы тақырыптарға сәйкес өз жұмыстарын дайындайды.

2. Баяндама әзірлеу.

Оқушылар жоба нәтижесін ғылыми баяндама түрінде рәсімдейді:

• Кіріспе (тақырыптың өзектілігі, мақсаты);

• Негізгі бөлім (зерттеу нәтижелері);

• Қорытынды (нәтиже, ұсыныстар).

Мұғалім ғылыми стильді сақтауға, артық сөздерді қолданбауға үйретеді.

3. Конференцияны өткізу.

• Конференцияны ашу: модератор (мұғалім немесе белсенді оқушы) сөз сөйлейді.

• Баяндамаларды қорғау: әр оқушы 5–7 минут ішінде өз жұмысын таныстырады.

• Пікірталас: тыңдаушылар сұрақ қояды, пікір білдіреді.

• Қорытынды: үздік жұмыстар анықталып, марапатталады.

4. Рәсімдеу.

Конференциядан кейін жинақ шығару немесе постер көрмесін ұйымдастыруға болады. Бұл оқушылар еңбегінің нәтижесін көзбен көруге мүмкіндік береді.

Конференция түрлері

• Тақырыптық конференция (мысалы, тек өлкетану бойынша);

• Пәнаралық конференция (тарих, әдебиет, географияны біріктіріп);

• Онлайн-конференция (қатысушыларды кеңейту үшін).

Оқушыларға арналған қосымша тапсырмалар

• Конференция ережесін құрастыру;

• Жобаның қысқаша аннотациясын жазу;

• Постер немесе слайд-презентация дайындау;

• Баяндама бойынша сұрақтар әзірлеу.

Тәрбиелік мәні

Конференция оқушыларды жауапкершілікке, өзіндік ойды жеткізуге, көпшілік алдында сөйлеуге баулиды. Олардың ғылыми ортаға бейімделуіне, сыни ойлау дағдыларының дамуына ықпал етеді. Сонымен қатар, мұндай шаралар мектеп ішінде ғылыми қызығушылық атмосферасын қалыптастырады.

Шағын ғылыми конференция – оқушылардың зерттеу жұмыстарын қорытындылайтын маңызды құрал. Ол балаларды өз еңбегін бағалауға, пікір алмасуға, бір-бірінен үйренуге жетелейді. Осындай тәжірибелер арқылы жас зерттеушілердің алғашқы ғылыми ортасы құрылады.

6-бөлім. Оқушылардың жетістігін бағалау

6.1. Зерттеу жұмыстарына арналған бағалау критерийлері

Оқушылардың зерттеу жұмыстары білім беру процесінің маңызды бөлігі болып табылады. Олар тек білімді меңгеру деңгейін ғана емес, сонымен қатар зерттеушілік ойлау, дерекпен жұмыс істеу, ақпаратты талдау және шығармашылық қабілеттерін айқындайды. Сондықтан зерттеу жұмыстарының нәтижесін бағалау әдістемелік құралдың ерекше назар аударатын саласы болып саналады.

Бағалау критерийлерін дұрыс құру оқушылардың ғылыми-ізденіс дағдыларын дамытудың кепілі болып табылады. Егер оқушы қандай талаптар қойылатынын алдын ала білсе, ол өз жұмысын сол талаптарға сәйкес ұйымдастырады. Бұл оның зерттеу әрекетіне деген жауапкершілігін арттырады.

Бағалаудың негізгі мақсаттары

1. Зерттеу жұмысының сапасын анықтау. Жоба мазмұнының ғылыми негізділігін, логикалық құрылымын, дереккөздерді пайдалану деңгейін айқындау.

2. Оқушының дағдыларын дамыту. Сыни ойлау, ақпаратты сараптау, тұжырым жасау қабілеттерін бағалау арқылы оқушының өсу аймағын көрсету.

3. Мотивация қалыптастыру. Әділ әрі түсінікті бағалау оқушыларды зерттеу жұмыстарына ынталандырады.

4. Кері байланыс беру. Мұғалімнің пікірлері мен ұсынымдары оқушыға келесі зерттеу кезеңінде өз жұмысын жақсартуға мүмкіндік береді.

Бағалау критерийлерінің негізгі бағыттары

Зерттеу жұмыстарына арналған бағалау критерийлерін бірнеше негізгі блокқа бөлуге болады:

1. Тақырыптың өзектілігі мен мақсаттылығы

• Таңдалған тақырыптың оқу бағдарламасына және оқушының деңгейіне сай болуы;

• Тақырыптың қазіргі ғылым мен қоғам үшін маңызы;

• Зерттеу мақсаты мен міндеттерінің айқын қойылуы;

• Мәселенің проблемалық сипатын көрсету.

2. Зерттеу жоспары мен құрылымы

• Жұмыстың логикалық құрылымы (кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды);

• Жоспардың жүйелілігі және кезеңдерінің орындалуы;

• Тақырыпқа сәйкес бөлімдердің үйлесімді орналасуы;

• Мазмұнның қайталанбай, толық қамтылуы.

3. Дереккөздерді пайдалану мәдениеті

• Әртүрлі дереккөздерді (архив құжаттары, музей материалдары, әдебиеттер, интернет ресурстары, ауызша сұхбаттар) қолдану;

• Дереккөздердің сенімділігі мен ғылыми негізділігі;

• Деректерді салыстыру, талдау, жүйелеу;

• Дереккөзге дұрыс сілтеме жасау, плагиатқа жол бермеу.

4. Зерттеу әдістерін қолдану

• Зерттеу тақырыбына сай әдіс-тәсілдердің таңдалуы (салыстырмалы талдау, сұхбат, бақылау, сауалнама, сипаттау, модельдеу);

• Әдістердің жүйелі және дұрыс қолданылуы;

• Оқушының деректерді өңдеуде дербестігі;

• Зерттеу әдістерін шығармашылық тұрғыдан қолдану.

5. Талдау және интерпретация

• Жиналған мәліметтердің толық әрі дәл талдануы;

• Негізгі тұжырымдардың ғылыми дәлелдерге сүйенуі;

• Авторлық пікір мен көзқарастың болуы;

• Талдау нәтижесінің логикалық және құрылымдық жағынан дұрыс берілуі.

6. Жобаның нәтижелілігі мен практикалық мәні

• Зерттеу нәтижелерінің айқындылығы;

• Практикалық ұсыныстардың жасалуы;

• Жұмыстың мектеп өміріне, туған өлкені тануға немесе қоғамдық ортаға пайдасы;

• Жобаның тәрбиелік маңызы.

7. Жұмыстың рәсімделуі

• Ғылыми стильдің сақталуы;

• Тіл мәдениеті (грамматикалық қателердің болмауы, сөйлемдердің нақтылығы);

• Көрнекілік (кестелер, диаграммалар, фотосуреттердің қолданылуы);

• Қорытындының анық әрі қысқа болуы.

8. Қорғау және презентация

• Жұмысты ауызша жеткізу шеберлігі;

• Сұрақтарға толық әрі дәл жауап беру қабілеті;

• Презентацияның сапасы (слайд, постер, бейнематериалдар);

• Қорғау кезіндегі сенімділік пен ойдың жүйелілігі.

Бағалау шкаласы

Бағалау критерийлерін нақтырақ көрсету үшін 4 деңгейлі шкала қолдануға болады:

• Жоғары деңгей (үздік): талаптар толық орындалған, жұмыс ғылыми негізделген, деректер терең талданған, авторлық көзқарас анық байқалады.

• Жақсы деңгей: жұмыс құрылымды, деректер жеткілікті, талдау жасалған, бірақ кей тұстарда толықтыру қажет.

• Орташа деңгей: тақырып ашылғанымен, деректер аз немесе жүйесіз, талдау үстірт жүргізілген.

• Төмен деңгей: зерттеу мақсаты айқын емес, құрылым әлсіз, дереккөздер пайдаланылмаған немесе талдау жоқ.

Мұғалімге арналған әдістемелік ұсынымдар

1. Бағалау критерийлерін оқушыларға алдын ала таныстыру – бұл олардың жұмысты дұрыс бағытта орындауына көмектеседі.

2. Бағалау тек қана нәтижеге емес, процессқа да бағытталуы керек. Яғни деректерді жинау, сұрақ қою, талдау әрекеттерінің барлығы есепке алынуы тиіс.

3. Әр оқушының жеке қабілетін ескеру – кейбір оқушылар шығармашылық тұрғыдан ерекше көзқарас білдіруі мүмкін, оны бағалауда қолдау қажет.

4. Кері байланыс нақты әрі құнды болуы тиіс. «Жақсы жұмыс» деген жалпылама баға емес, «Сен архив деректерін тиімді қолдандың, бірақ қорытындыда ұсыныстарды толықтырсаң, жұмыс одан да құнды болар еді» деген сияқты ұсыныстар пайдалы.

5. Топтық жобаларда жеке үлесті де, жалпы командалық жұмысты да бағалау маңызды.

Бағалаудың тәрбиелік мәні

Дұрыс ұйымдастырылған бағалау жүйесі оқушылардың тек академиялық жетістігін ғана емес, сонымен бірге олардың жеке қасиеттерін де қалыптастырады. Зерттеу барысында табандылық, жауапкершілік, ұқыптылық, ынтымақтастық сияқты құндылықтар дамиды. Бағалау арқылы мұғалім оқушыны тек сынға алмай, оны қолдап, келесі жетістіктерге жетелеуі тиіс.

Зерттеу жұмыстарына арналған бағалау критерийлері – оқушылардың ғылыми-зерттеу дағдыларын дамытудағы негізгі тетік. Олар жұмыс сапасын айқындап қана қоймай, оқушыларды ізденіске ынталандырады, тарихи деректерге құрметпен қарауға үйретеді. Жүйелі бағалау нәтижесінде оқушылардың сыни ойлау, дербестік, жауапкершілік дағдылары қалыптасып, ғылыми зерттеу мәдениеті дамиды.

6.2. Жобалық және практикалық жұмыстарды бағалау критерийлері

Мектептегі зерттеу және оқу процесінде оқушылар тек теориялық біліммен шектелмей, өз білімін тәжірибе жүзінде қолдануға мүмкіндік алады. Жобалық және практикалық жұмыстар – білімді бекітудің, шығармашылық қабілеттерді дамытудың және зерттеушілік дағдыларды қалыптастырудың тиімді тәсілдері. Сондықтан бұл жұмыстарды әділ әрі жүйелі түрде бағалау оқыту процесінің ажырамас бөлігі болып табылады.

Жобалық және практикалық жұмыстың ерекшеліктері

1. Жобалық жұмыс – оқушының белгілі бір мәселені шешуге бағытталған, құрылымы бар, нәтижесі айқын шығармашылық ізденісі. Ол жеке немесе топтық түрде орындалады. Жоба нәтижесінде дайын өнім (презентация, макет, баяндама, бейнеролик, альбом т.б.) жасалады.

2. Практикалық жұмыс – оқушылардың теориялық білімін қолдана отырып, тәжірибе жүргізуі, өлшеу, бақылау, сипаттау немесе модельдеу әрекеттерін жүзеге асыруы. Мұндай жұмыстардың нәтижесі көбінесе нақты есеп, сызба, эксперимент қорытындысы немесе бақылау кестесі түрінде болады.

Екі жұмыс түрінің де ортақ мақсаты – оқушының алған білімін қолдану, дербестігін арттыру, зерттеушілік және коммуникативтік қабілеттерін дамыту.

Бағалаудың мақсаттары

Жобалық және практикалық жұмыстарды бағалаудың негізгі мақсаттары төмендегідей:

• Оқушының теориялық білімін қолдану деңгейін анықтау;

• Жұмыс барысындағы дербестігін, жауапкершілігін бағалау;

• Шығармашылық көзқарасы мен проблеманы шешу қабілетін айқындау;

• Жобаның немесе тәжірибенің нәтижелілігін көрсету;

• Алдағы оқу әрекетіне бағыт-бағдар беру.

Бағалау критерийлері

Жобалық және практикалық жұмыстарды бағалау бірнеше блоктан тұрады.

1. Жоспарлау және ұйымдастыру

• Жұмыс тақырыбының өзектілігі мен маңыздылығы;

• Жоспардың айқындығы, кезеңдерінің ретпен орындалуы;

• Уақытты тиімді пайдалану, тапсырманы уақытында орындау;

• Жұмыс барысында рөлдерді бөлу (топтық жобаларда).

2. Мазмұн және ғылыми негізділік

• Жұмыстың білім саласына сәйкестігі;

• Деректердің дұрыстығы және сенімділігі;

• Нақты ғылыми ұғымдар мен әдістерді қолдану;

• Теориялық білімнің тәжірибемен байланысы.

3. Әдіс-тәсілдерді қолдану

• Зерттеу немесе тәжірибеге сай әдістерді таңдай білу;

• Әдістерді дұрыс әрі жүйелі қолдану;

• Өлшеу, бақылау, талдау дағдыларының көрініс табуы;

• Қиындықтарды шығармашылық жолмен еңсеру.

4. Шығармашылық және инновация

• Оқушының жаңашыл идея ұсынуы;

• Жаңа көзқарас немесе ерекше шешім көрсетуі;

• Жоба өнімінің (макет, бейне, сурет, есеп, модель) шығармашылық тұрғыдан орындалуы;

• Тәжірибеде дәстүрлі емес әдіс қолдану.

5. Нәтижелерді ұсыну

• Жұмыстың қорытындыларының айқындығы мен дәлдігі;

• Диаграмма, кесте, сызба, сурет сияқты көрнекіліктердің қолданылуы;

• Тұжырымдардың нақты әрі қисынды жасалуы;

• Ұсыныстар мен практикалық маңыздылығы.

6. Презентация және қорғау

• Жұмысты ауызша жеткізу қабілеті;

• Ойды жүйелі, түсінікті баяндау;

• Сұрақтарға толық әрі дәл жауап беру;

• Слайд, постер, бейнематериалдар сапасы.

Бағалау шкаласы

Бағалау кезінде 4 деңгейлі шкала қолдануға болады:

• Жоғары деңгей (үздік): Жоспар айқын, мазмұн ғылыми негізделген, деректер жеткілікті, нәтиже нақты әрі шығармашылық тұрғыдан ұсынылған.

• Жақсы деңгей: Жұмыс талаптарға сай, бірақ кейбір тұстар толық ашылмаған немесе көрнекілік жеткіліксіз.

• Орташа деңгей: Жоспар мен мазмұнда бірізділік бар, алайда нәтижелер үстірт, әдістер толық қолданылмаған.

• Төмен деңгей: Жоспар әлсіз, деректер аз, тәжірибе нәтижелері анық емес, қорғауда қиналады.

Мұғалімге арналған әдістемелік ұсынымдар

1. Критерийлерді алдын ала таныстыру. Оқушылар жұмысты бастамас бұрын қандай талаптар қойылатынын білуі қажет.

2. Процесс пен нәтижені қатар бағалау. Тек соңғы өнім емес, дайындық барысы, деректер жинау, уақытты пайдалану да ескерілуі тиіс.

3. Жеке және топтық үлесті ажырату. Топтық жобаларда әр оқушының жеке еңбегін де бағалау маңызды.

4. Кері байланысты нақты беру. Мысалы: «Тәжірибеңдегі бақылаулар толық жасалған, бірақ қорытындыда ұсыныстар жетіспейді» деген сияқты ұсыныстар келесі жұмысты жақсартуға көмектеседі.

5. Бағалау парақтарын қолдану. Арнайы рубрика немесе чек-лист арқылы бағалау әділ әрі жүйелі болады.

Бағалаудың тәрбиелік маңызы

Жобалық және практикалық жұмыстарды бағалау тек оқушының білімін көрсетіп қана қоймай, оның жеке қасиеттерін де қалыптастырады. Жауапкершілік, табандылық, ұқыптылық, топпен жұмыс жасау, өз ойын еркін жеткізу сияқты қабілеттер дамиды. Бұл дағдылар оқушылардың болашақ кәсіби өміріне де қажет.

Жобалық және практикалық жұмыстарды бағалау критерийлері – оқушының білімін тәжірибеде қолдану деңгейін айқындаудың тиімді құралы. Дұрыс құрастырылған бағалау жүйесі оқушыны шығармашылыққа, дербестікке және ғылыми ойлауға жетелейді. Сонымен бірге әділ бағалау оқушының ынтасын арттырып, оны жаңа ізденістерге бағыттайды.

6.3. Өзін-өзі бағалау және рефлексия әдістері

Қазіргі білім беру жүйесінде оқушыны тек сыртқы бағалау жеткіліксіз. Өзін-өзі бағалау мен рефлексия – оқушының өз оқу әрекетіне сын тұрғысынан қарап, алдағы қадамдарын жоспарлауына мүмкіндік беретін маңызды әдістер.

Өзін-өзі бағалаудың мәні

Өзін-өзі бағалау – оқушының өз әрекетін, білімін, жетістігін объективті талдауы. Бұл тәсіл оқушыға:

• Жауапкершілік алуды;

• Өз күшін бағалауды;

• Қателіктерін көруді;

• Мақсат қоюды үйретеді.

Өзін-өзі бағалау дағдысы дамыған оқушы сабақта белсенді болады, тапсырманы саналы орындайды.

Өзін-өзі бағалау әдістері

1. Бағалау парағы

Әр тапсырмадан кейін оқушы өзіне балл қояды. Мысалы:

• Тақырыпты түсіндім (иә/жоқ/жартылай).

• Мысал келтіре аламын (толық/жартылай/қиын).

• Өз жұмысыммен ризамын (иә/жоқ).

2. «Бағдаршам» әдісі

• Жасыл – бәрін түсіндім, орындай аламын.

• Сары – кей жерлерін түсіндім, әлі де жаттығу қажет.

• Қызыл – түсінбедім, көмек керек.

3. Чек-лист

Оқушы тапсырманы орындау барысында белгі қояды:

• Ақпаратты таптым ✅

• Кесте жасадым ✅

• Қорытынды жаздым ✅

4. Өзіндік эссе

«Менің жұмысымда ең сәтті шыққан тұс…», «Менің келесі жолы жақсартатын тұсым…» деген сұрақтарға жауап жазады.

Рефлексияның мәні

Рефлексия – оқушының өз оқу әрекетін саналы түрде саралап, тәжірибеден қорытынды жасауы. Бұл дағды оқушының оқу мотивациясын күшейтеді.

Рефлексия әдістері

1. «Блоб ағашы» әдісі

Суреттегі әр түрлі қалыптағы кейіпкерлерді таңдап, «мен бүгінгі сабақта қай жерде тұрмын?» деп белгілеу.

2. «Бес саусақ» әдісі

• Бас бармақ – ұнаған нәрсе.

• Балан үйрек – пайдалы болғаны.

• Ортаңғы – қиындық.

• Шылдыр шүмек – таң қалдырған нәрсе.

• Кішкентай саусақ – тағы не білгім келеді.

3. «INSERT» әдісі (V – білдім, + – жаңа, – келіспеймін, ? – сұрағым бар).

4. Стикерлік рефлексия

Оқушылар тақтаға стикер жапсырып, өз пікірін қысқаша жазады.

Өзін-өзі бағалау мен рефлексияны енгізудің тиімділігі

• Оқушы оқу процесінің белсенді қатысушысына айналады;

• Мұғалім кері байланысты жедел алады;

• Сабақтағы оқыту нәтижелері нақты көрінеді;

• Оқушының жеке жауапкершілігі артады.

Мұғалімге ұсыныстар

• Өзін-өзі бағалау мен рефлексияны әр сабақта қолдану;

• Тек «қателіктерді» емес, «жетістіктерді» де анықтау;

• Әдістерді оқушылардың жас ерекшелігіне қарай таңдау;

• Қысқа әрі нақты сұрақтар қою.

Өзін-өзі бағалау және рефлексия – оқушыны сын тұрғысынан ойлауға, өз әрекетіне жауапкершілікпен қарауға тәрбиелейтін әдістер. Бұл тәсілдер зерттеушілік дағдыларды дамытумен қатар, оқушының тұлғалық дамуына ықпал етеді.

Қорытынды

Оқушылардың тарихи зерттеушілік дағдыларын дамыту – заманауи білім беру жүйесінің басты бағыттарының бірі. Тарих пәнін тек фактілер мен оқиғаларды есте сақтауға негіздеу жеткіліксіз, өйткені бүгінгі қоғамға дербес ойлай алатын, дерекпен жұмыс істей білетін, өз көзқарасын дәлелдей алатын жас ұрпақ қажет. Сол себепті мұғалімдерге оқытуда зерттеушілік тәсілді енгізу, яғни архив құжаттарымен, музей жәдігерлерімен, далалық материалдармен жұмыс ұйымдастыру ерекше маңызға ие.

Әдістемелік құралда ұсынылған теориялық негіздер оқушыларға зерттеушілік дағдылардың мәнін түсіндіруге, олардың құрылымын айқындауға көмектеседі. Жас ерекшеліктеріне қарай ұйымдастырылатын зерттеу әрекеті баланың ойлау қабілетіне, қызығушылығына және шығармашылық белсенділігіне сай болуы тиіс. Бұл – зерттеу үдерісінің тиімділігін арттыратын маңызды фактор.

Архивпен жұмыс істеу арқылы оқушылар тарихи құжаттардың құндылығын сезінеді, дереккөздерді салыстырып талдауды үйренеді. Архив материалдары оқушыға тарихты «тірі» деректер негізінде көруге мүмкіндік береді. Мұғалім үшін архивке бару, оқушыларға қарапайым зерттеу тапсырмаларын беру – олардың дербестігін арттыратын тиімді әдіс.

Музей педагогикасы тарихты оқытуда ерекше рөл атқарады. Экспонатпен тікелей жұмыс жасау, жәдігердің тарихын зерттеу, мектеп музейін ұйымдастыру – оқушылардың тарихи санасын тереңдетеді. Цифрлық музейлер мен виртуалды экскурсиялар қазіргі ақпараттық дәуірде қолжетімді әрі қызықты оқу құралына айналды. Бұл технологиялар ауылдық немесе шалғай мектептерге де үлкен мүмкіндік береді.

Далалық зерттеу жұмыстары (ауызша тарих, туған өлке материалдарын жинау, археологиялық және этнографиялық бақылаулар) оқушылардың практикалық қабілеттерін дамытады. Далалық экспедициялар кезінде тарихи деректерді жинаумен қатар, командалық жұмыс, жауапкершілік, тәртіп сияқты маңызды қасиеттер де қалыптасады. Әсіресе қауіпсіздік ережелерін сақтау – мұғалімнің басты міндеттерінің бірі.

Практикалық тапсырмалар мен жобалар оқушылардың зерттеушілік дағдыларын дамытудың ең қолжетімді жолы болып табылады. «Менің отбасымның тарихы», «Музейдегі бір жәдігердің тарихы», «Менің туған өлкем» жобалары – оқушыларға өз ортасынан дерек іздеуге, оны талдауға, қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Мұндай жұмыстар оқушылардың зерттеу нәтижесін қорғауға, пікір алмасуға дағдыландырады.

Әдістемелік құралдың маңызды бөлімдерінің бірі – бағалау жүйесі. Жобалық, практикалық жұмыстарды бағалау үлгілері, өзін-өзі бағалау және рефлексия әдістері оқушының жетістігін әділ айқындап қана қоймай, оның алдағы дамуына да ықпал етеді. Өзіндік бағалау дағдылары қалыптасқан оқушы өз оқу процесіне сыни көзқараспен қарап, жетілдіру жолдарын таба алады.

Жалпы алғанда, архивпен, музеймен және далалық зерттеу материалдарымен жұмыс істеуді жүйелі түрде ұйымдастыру оқушыларды «дайын білім алушыдан» белсенді ізденушіге айналдырады. Бұл тәсіл олардың тарихи білімін тереңдетіп қана қоймай, сыни ойлауын, ақпаратты талдау қабілетін, шығармашылық белсенділігін дамытады. Мұндай дағдылар тек тарих пәні үшін емес, өмірдің барлық саласы үшін маңызды.

Осы әдістемелік құралды қолдану арқылы мұғалімдер тарихты оқытуды қызықты, мазмұнды әрі нәтижелі ете алады. Ал оқушылар тарих ғылымының құндылығын түсініп, өз халқының мәдениеті мен өткеніне құрметпен қарайтын, зерттеушілік қабілеті дамыған тұлға ретінде қалыптасады.

Қосымшалар

Қосымша 1. Зерттеу жұмыстарына арналған тақырыптар үлгісі

Бұл қосымша мұғалімдерге оқушыларға бағыт-бағдар беру үшін ұсынылады. Тақырыптар әртүрлі деңгейдегі оқушыларға арналып жасалған.

Жеке зерттеу тақырыптары:

• «Менің отбасымның тарихы: ата-бабам кім болған?»

• «Менің әжемнің естеліктері: ХХ ғасыр тарихы отбасымның тағдырында»

• «Атам соғыс жылдарында»

• «Тәуелсіздік жылдарындағы менің отбасым»

Жергілікті өлке тақырыптары:

• «Ауылымдағы көне мешіт/шіркеу/құдық тарихы»

• «Жергілікті батырлар мен ел қорғаушылар»

• «Менің туған өлкемдегі тарихи ескерткіштер»

• «Ауылымыздың көне зираттарының сырлары»

Мектеп аясындағы зерттеу тақырыптары:

• «Біздің мектептің тарихы»

• «Мектеп түлектері: олардың жетістіктері»

•n«Мектеп мұғалімдерінің өмір жолы»

Мұндай тақырыптар оқушыларды жеке тұлғалық тарихты ұлттық тарихпен байланыстыра білуге жетелейді.

Қосымша 2. Оқушы зерттеуін ұйымдастыруға арналған чек-лист

Бұл қосымша оқушыларға зерттеу барысында бағыт береді. Оны мұғалім тапсырма парағы ретінде тарата алады.

Чек-лист:

1. Зерттеу тақырыбын таңдадым.

2. Жұмыстың мақсаты мен міндеттерін жаздым.

3. Ақпарат көздерін (кітап, архив, музей, интернет, сұхбат) анықтадым.

4. Қажетті деректерді жинадым.

5. Жиналған деректерді талдадым және сұрыптадым.

6. Зерттеу нәтижелері бойынша қорытынды жасадым.

7. Жұмысты рәсімдедім (мәтін, сурет, сызба, кесте).

8. Қорғауға дайындалдым.

Оқушылар осыны толтыра отырып, өз жұмысын қадамдық бақылауда ұстайды.

Қосымша 3. Музейге экскурсиядан кейінгі рефлексия парағы

Экскурсиядан кейін оқушы алған әсерін, білімін бекіту үшін қолданылады.

Рефлексия парағы үлгісі:

• Маған ең қызықты болған экспонат: __________________________

• Бұл жәдігерден алған негізгі білімім: _______________________

• Экскурсия барысында туындаған сұрақ: ______________________

• Экспонаттың бүгінгі күн үшін маңызы: ______________________

• Болашақта қандай тақырыпты тереңірек зерттегім келеді? ______

Бұл парақ оқушылардың сын тұрғысынан ойлауын дамытады.

Қосымша 4. Далалық зерттеу күнделігі

Далалық зерттеу кезінде оқушы байқағанын жазып отырады.

Күнделік үлгісі:

• Зерттеу орны: __________________________________

• Күні: ________________________________________

• Бақылау нысаны: _______________________________

• Бақылау барысы: _______________________________

• Жазып алған ауызша әңгіме / дерек: _____________

• Қосымша фотосурет/сызба: ______________________

• Менің қорытындым: ____________________________

Мұндай күнделік оқушыға зерттеуші рөлін сезінуге мүмкіндік береді.

Қосымша 5. Жобалық жұмысты бағалау рубрикасы

Мұғалім үшін бағалау критерийлері ұсынылады.

Критерий	3 балл (жоғары)	2 балл (орташа)	1 балл (төмен)
Тақырыптың өзектілігі	Өмірмен байланысы айқын, тың тақырып	Өмірмен байланысы бар	Байланысы әлсіз
Дереккөздерді пайдалану	Көп дереккөз, толық талдау	Бірнеше дереккөз, талдау орташа	Дерек аз, талдау жоқ
Зерттеу нәтижесі	Қорытынды нақты, дәлелді	Қорытынды бар, бірақ толық емес	Қорытынды әлсіз
Жұмысты рәсімдеу	Талапқа сай, көрнекі	Ұсақ қателер бар	Талапқа сай емес
Қорғау шеберлігі	Нақты, сенімді сөйледі	Кейбір тұстарда қиналды	Өзін сенімсіз ұстады

Жалпы ұпай: ___ / 15 балл.

Қосымша 6. Өзін-өзі бағалау парағы

Оқушы өз жұмысына талдау жасайды.

Сұрақтар үлгісі:

• Менің жұмысымның ең мықты жағы: __________________

• Қиындық туғызған тұсы: ___________________________

• Келесі жолы жақсартқым келетіні: __________________

• Өзіме қоятын баға (балл/бағамен): ________________

Бұл әдіс оқушылардың рефлексия дағдыларын дамытады.

Қосымша 7. Мұғалімге арналған сұрақ-жауап үлгілері

Мұғалім зерттеу жұмысын қорғау кезінде оқушыларға қоя алады:

• Зерттеу тақырыбын неге таңдадың?

• Негізгі мақсатың қандай болды?

• Қандай дереккөздер ең пайдалы болды?

• Зерттеу барысында қандай жаңалық аштың?

• Бұл зерттеу жұмысы сенің болашақта қажетіңе жарай ма?

Бұл сұрақтар оқушылардың ойлауын тереңдетуге бағытталған.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Абдыров Т.Ш. Тарихты оқыту әдістемесі. – Алматы: Білім, 2019. – 320 б.

2. Айтмұхамбетова Б. Жалпы білім беретін мектептерде тарихты оқыту әдістемесі. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2020. – 280 б.

3. Әбіл Е. Қазақстан тарихын оқытуда зерттеу әдістерін қолдану. – Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2018. – 250 б.

4. Жолдасбеков М. Музей педагогикасы және тарихи білім. – Алматы: Қазақ университеті, 2017. – 200 б.

5. Құрманалина Ш.Х. Оқушылардың зерттеу әрекеттерін қалыптастыру әдістемесі. – Астана: Елорда, 2016. – 240 б.

6. Назарбаев З. Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру. – Алматы: Жазушы, 2017. – 176 б.

7. Нурпейісов К. Қазақстан тарихының деректануы. – Алматы: Санат, 2015. – 310 б.

8. Педагогикалық энциклопедия. – Алматы: Білім, 2012. – 400 б.

9. Сейітқалиева Ә. Архив құжаттарымен жұмыс істеу әдістемесі. – Нұр-Сұлтан: Арман-ПВ, 2021. – 220 б.

10. Смирнова Е. Школьный музей как центр исследовательской деятельности учащихся. – Москва: Просвещение, 2018. – 190 с.

11. Юдин В.П. Источниковедение истории Казахстана. – Алматы: Дәуір, 2016. – 360 б.

12. UNESCO. Teaching and Learning with Museum Resources. – Paris: UNESCO Publishing, 2019. – 145 p.

13. Falk J., Dierking L. The Museum Experience Revisited. – New York: Routledge, 2016. – 350 p.

14. Lee P. Researching History Education: International Perspectives. – London: Routledge, 2019. – 280 p.

15. Шілдебаев Ж. Этнографиялық зерттеу негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2014. – 230 б.