Оқытуды диалогтік тәсілмен дамытудағы сұрақтар

Кіріспе

Қазіргі заманғы білім беру жүйесі қоғамның әлеуметтік, мәдени және экономикалық өзгерістеріне сәйкес үнемі дамып, жаңарып отыруды талап етеді. Білім берудің басты мақсаты – тек ақпаратты меңгерген емес, өз ойын еркін жеткізе алатын, сыни ойлайтын, шығармашыл және жауапкершілігі жоғары тұлға қалыптастыру. Осы тұрғыдан алғанда, оқыту процесінде оқушының белсенділігін арттыратын, оны білім алудың тікелей қатысушысына айналдыратын әдіс-тәсілдер ерекше маңызға ие. Солардың бірі – диалогтік оқыту.

Диалогтік оқыту – оқушы мен мұғалімнің, сондай-ақ оқушылардың өзара қарым-қатынасына негізделген оқыту тәсілі. Бұл тәсілде білім дайын күйінде берілмейді, керісінше, сұрақ-жауап, пікір алмасу, талқылау арқылы бірлесіп құрастырылады. Диалогтік оқытудың негізгі құралы – сұрақ қою. Себебі сұрақ оқушының ойлау әрекетін белсендіреді, оны талдауға, дәлелдеуге және қорытынды жасауға жетелейді. Сондықтан «Оқытуды диалогтік тәсілмен дамытудағы сұрақтар» тақырыбы қазіргі білім беру жүйесі үшін өзекті болып табылады.

1. Диалогтік оқытудың мәні мен ерекшелігі

Диалогтік оқыту – білім алушылардың бір-бірімен және мұғаліммен өзара әрекеттесуіне негізделген оқыту тәсілі. Бұл тәсілдің басты ерекшелігі – оқушының пассив тыңдаушы емес, белсенді ойлаушы, пікір білдіруші тұлға ретінде қалыптасуы. Диалог барысында оқушы өз ойын еркін айтып, өзгелердің пікірін тыңдап, салыстырып, өз көзқарасын қалыптастырады.

Дәстүрлі оқытуда мұғалім негізгі ақпарат көзі болып саналса, диалогтік оқытуда мұғалім бағыттаушы, ұйымдастырушы рөлін атқарады. Мұғалім оқушыларға дайын жауап бермей, оларды сұрақтар арқылы ойлануға, ізденуге жетелейді. Бұл тәсіл оқушылардың оқу үдерісіне деген қызығушылығын арттырып, жауапкершілігін күшейтеді.

Диалогтік оқытудың тағы бір маңызды ерекшелігі – оқушылар арасында ынтымақтастық орнату. Оқушылар бір-бірінің жауабын тыңдап, пікір білдіріп, өзара талқылау арқылы ортақ шешімге келеді. Мұндай ортада оқушылардың коммуникативтік дағдылары дамып, өзіне деген сенімділігі артады.

2. Диалогтік тәсілдегі сұрақтардың рөлі

Сұрақ – оқыту процесінің ажырамас бөлігі. Диалогтік оқытуда сұрақ қою тек білімді тексеру құралы емес, ойлауды дамытудың негізгі тетігі болып табылады. Дұрыс қойылған сұрақ оқушыны ойлануға, талдауға, дәлелдеуге және өз көзқарасын қорғауға үйретеді.

Сұрақтар арқылы мұғалім:

• оқушылардың ойлау деңгейін анықтайды;

• оқу материалын терең меңгертуге мүмкіндік береді;

• пікірталас пен талқылауды ұйымдастырады;

• оқушылардың белсенділігін арттырады.

Диалогтік оқытуда сұрақтардың сапасы ерекше маңызды. Егер сұрақтар тек «иә» немесе «жоқ» деп жауап беруге бағытталса, оқушының ойлау қабілеті шектеледі. Ал ашық, мазмұнды сұрақтар оқушыны еркін жауап беруге және өз ойын дәлелдеуге итермелейді.

3. Диалогтік оқытуда қолданылатын сұрақ түрлері

Диалогтік тәсілді тиімді қолдану үшін мұғалім сұрақтардың әртүрлі түрлерін орынды пайдалана білуі қажет.

3.1 Жабық сұрақтар

Жабық сұрақтар нақты, қысқа жауапты талап етеді. Бұл сұрақтар көбіне білімді тексеру мақсатында қолданылады. Мысалы:

«Мәтіннің авторы кім?», «Оқиға қай жерде өтті?»

Жабық сұрақтар сабақтың белгілі бір кезеңінде қажет болғанымен, олар диалогты толық дамыта алмайды.

3.2 Ашық сұрақтар

Ашық сұрақтар оқушылардың ойлау қабілетін дамытып, еркін жауап беруге мүмкіндік береді. Мысалы:

«Сен бұл жағдайға қалай қарайсың?», «Неліктен бұл оймен келісесің?»

Мұндай сұрақтар оқушыларды талдауға, дәлелдеуге, салыстыруға үйретеді.

3.3 Түрткі сұрақтар

Түрткі сұрақтар оқушының жауабын толықтыруға немесе тереңдетуге бағытталады. Мысалы:

«Ойыңды нақтылай аласың ба?», «Тағы қандай мысал келтіре аласың?»

3.4 Сынақтан өткізу сұрақтары

Бұл сұрақтар оқушының ойын нақтылау, дұрыстығын тексеру үшін қолданылады. Мұғалім оқушының жауабын жоққа шығармай, оны дамытуға тырысады.

3.5 Қайта бағыттау сұрақтары

Қайта бағыттау сұрақтары басқа оқушыларды талқылауға тартуға мүмкіндік береді. Мысалы:

«Бұл пікірмен кім келіседі?», «Басқаша ойлайтындар бар ма?»

4. Диалогтік сұрақтардың оқушылардың оқу нәтижесіне әсері

Диалогтік сұрақтар оқушылардың оқу нәтижесіне тікелей әсер етеді. Біріншіден, оқушылардың сыни ойлау қабілеті дамиды. Олар ақпаратты дайын күйінде қабылдамай, оны талдайды, өз көзқарасын қалыптастырады.

Екіншіден, диалогтік сұрақтар оқушылардың сөйлеу дағдыларын жетілдіреді. Оқушылар өз ойын жүйелі жеткізуге, дәлел келтіруге үйренеді. Бұл әсіресе шет тілін оқытуда маңызды, себебі сұрақ-жауап арқылы коммуникативтік дағдылар қалыптасады.

Үшіншіден, диалогтік оқыту оқушылардың сабаққа деген қызығушылығын арттырады. Оқушылар өз пікірінің маңызды екенін сезінеді, сабаққа белсенді қатысады. Бұл олардың оқу мотивациясын күшейтеді.

5. Диалогтік оқытуда мұғалімнің рөлі

Диалогтік оқытуда мұғалімнің рөлі түбегейлі өзгереді. Мұғалім тек ақпарат беруші емес, оқушылардың ойлауына бағыт беруші тұлғаға айналады. Ол:

• сұрақтарды алдын ала жоспарлайды;

• оқушылардың жауабын тыңдайды және құрметтейді;

• пікірталасқа қолайлы орта қалыптастырады;

• әр оқушының белсенді қатысуына жағдай жасайды.

Мұғалімнің басты міндеті – оқушылардың ойлауына мүмкіндік беру, олардың пікірін жоққа шығармай, керісінше дамыту.

Қорытынды:

Қорытындылай келе, оқытуды диалогтік тәсілмен дамытудағы сұрақтар – қазіргі білім беру жүйесіндегі ең маңызды құралдардың бірі. Дұрыс қойылған сұрақ оқушыны ойлануға, пікір айтуға, өз көзқарасын дәлелдеуге үйретеді. Диалогтік оқыту арқылы оқушылардың сыни ойлау қабілеті, сөйлеу дағдысы және оқу мотивациясы дамиды.

Болашақ мұғалім ретінде мен диалогтік сұрақтардың маңыздылығын терең түсініп, өз тәжірибемде тиімді қолдануды басты мақсатым деп санаймын. Себебі сапалы білім – дұрыс қойылған сұрақтан басталады.