ОҚЫТУДЫҢ ТӘРБИЕЛІК ДЕҢГЕЙІН АРТТЫРУ ТИІМДІЛІГІ

Орындаған: Камалхан Қырмызы Аликқызы

Тобы: Шт-22-04-04

Мамандығы: 01140600 «Негізгі орта білім берудегі тіл мен әдебиетті

оқытудың педагогикасы мен әдістемесі»

Біліктілігі: 4S01140605 «Шетел тілі мұғалімі»

Ғылыми жетекшісі: Кундукова Маншук Тлеуғазыевна,

педагогика пәнінің оқытушысы

Семей, 2025

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ …………………………………………………………………………….. 3

І. ОҚЫТУДЫҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ ЖӘНЕ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1 Оқытудың тәрбиелік сипаты: ұғымы, мазмұны және педагогикалық мәні … 5

1.2 Қазіргі білім берудегі оқытудың тәрбиелік функциялары …………………....8

1.3 Тәрбиелік әлеуеті жоғары оқыту принциптері ……………………………… 10

ІІ. ОҚЫТУДЫҢ ТӘРБИЕЛІК ДЕҢГЕЙІН АРТТЫРУ ТИІМДІЛІГІ ЖӘНЕ ТӘЖІРИБЕЛІК НЕГІЗДЕМЕ

2.1 Оқытудың тәрбиелік тиімділігін арттыру әдістері мен технологиялары..…..14

2.2 Тәрбиелік оқытуда мұғалім мен оқушы өзара әрекетінің тиімді моделі ……17

2.3 Оқытудың тәрбиелік деңгейін бағалау критерийлері мен индикаторлары.…19

ІС-ТӘЖІРИБЕЛІК БӨЛІМ………………………………………………21

ҚОРЫТЫНДЫ ……………………………………………………………………. 25

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ……………………………………………. 26

КІРІСПЕ

Оқыту үдерісі педагогика ғылымында білім берудің ғана емес, тұлға қалыптастырудың негізгі арнасы ретінде қарастырылады. Оқыту барысында адамның когнитивтік дамуымен қатар оның әлеуметтік мінез-құлқы, құндылықтық бағдарлары, қарым-қатынас мәдениеті, жауапкершілік деңгейі қалыптасады. Сондықтан білім беру жүйесінде оқыту мен тәрбиенің тұтастығы – тұлғаның жан-жақты дамуына бағытталған негізгі педагогикалық ұстанымдардың бірі. Бұл зерттеу жұмысы оқытудың тәрбиелік тиімділігін арттыруға ықпал ететін теориялық негіздер мен практикалық тәсілдерді талдауға бағытталып, білім беру тәжірибесінде кең қолданыс табатын әдістер мен технологиялардың тәрбиелік әлеуетін жан-жақты зерделеуді мақсат етеді.

Зерттеу тақырыбының өзектілігі: Оқыту үдерісінің тәрбиелік сипатын күшейту педагогикалық тәжірибеде маңызды орынға ие, себебі тұлғаның моральдық, әлеуметтік, эмоционалдық дамуы кездейсоқ қалыптаспайды. Ол белгілі бір педагогикалық ықпалдың, жүйелі ұйымдастырылған білім беру ортасының және мұғалім мен оқушы арасындағы мақсатты өзара әрекеттің нәтижесі болып саналады. Тәрбиелік мазмұн білім мазмұнына табиғи түрде енгенде ғана оқыту тұлғаның қалыптасуына нақты ықпал ете алады.

Ғылыми еңбектерде тәрбиелік оқыту әдістерінің тиімділігі дәлелденгенімен, оқу процесінде олардың жүйелі қолданылуы әрдайым ойдағыдай жүзеге аса бермейді. Мұғалімнің педагогикалық шеберлігі, оқу ортасының ұйымдастырылуы, диалогтік мәдениеттің деңгейі, оқушылардың әлеуметтік-эмоционалдық дайындықтары – тәрбиелік нәтижеге әсер ететін факторлар. Сондықтан оқытудың тәрбиелік әлеуетін арттыратын әдістерді талдау, олардың тиімді моделін анықтау – білім сапасын жетілдірудің маңызды бағыты.

Оқыту мен тәрбиенің бірлігін қамтамасыз етуге бағытталған технологиялардың (ынтымақтастық педагогикасы, жобалық оқыту, проблемалық әдіс, диалогтік оқыту, әлеуметтік-эмоционалдық оқыту) ықпалын тәжірибелік тұрғыдан бағалау қажеттілігі де зерттеудің өзектілігін күшейтеді. Себебі бұл технологиялар тек танымдық қабілеттерді дамытып қана қоймай, оқушының тұлғалық қалыптасуына әсер ететінін көптеген психологиялық-педагогикалық зерттеулер көрсетіп отыр.

Зерттеу мақсаты: Оқытудың тәрбиелік тиімділігін арттыратын әдістер мен технологияларды теориялық және практикалық тұрғыдан талдау, олардың тұлға қалыптастырудағы мүмкіндіктерін анықтау.

Зерттеу міндеттері

1. Оқытудың тәрбиелік сипатының теориялық негіздерін саралау.

2. Тәрбиелік әлеуеті жоғары оқыту принциптерін жүйелеу.

3. Тәрбиелік тиімділікті арттыратын әдістер мен технологияларды талдау.

4. Мұғалім мен оқушы арасындағы тиімді өзара әрекет моделін сипаттау.

5. Тәрбиелік нәтижелерді бағалауға арналған критерийлер мен индикаторларды анықтау.

6. Педагогикалық тәжірибе негізінде әдістердің тиімділігін тексеру.

Зерттеу нысаны: оқу-тәрбие үдерісі.

Зерттеу пәні: оқытудың тәрбиелік тиімділігін арттыруға бағытталған әдістер мен технологиялар жүйесі.

Зерттеу болжамы: Егер оқыту процесінде диалогтік, интерактивті, жобалық және ынтымақтастыққа негізделген технологиялар жүйелі әрі ғылыми негізде қолданылса, онда оқушылардың тәрбиелік деңгейі — әлеуметтік дағдылары, қарым-қатынас мәдениеті, жауапкершілігі, өзін-өзі реттеу қабілеті — сапалы түрде артады.

Зерттеу әдістері: Теориялық талдау (ғылыми әдебиеттерді, педагогикалық концепцияларды саралау), бақылау, сауалнама, диагностикалық әдістемелер, педагогикалық эксперимент, салыстырмалы талдау, сапалық және сандық интерпретация.

Жұмыстың практикалық және теориялық маңызы: Теориялық маңызы – оқытудың тәрбиелік тиімділігін арттыратын әдістердің ғылыми негізін жүйелеу, олардың педагогикалық мәнін терең түсіндіру. Практикалық маңызы – мұғалімдердің оқу процесін ұйымдастыруда қолдана алатын тиімді модельдер мен әдістерді ұсыну, тәрбиелік нәтижені күшейтуге мүмкіндік беретін нақты педагогикалық ұсыныстар әзірлеу.

І. ОҚЫТУДЫҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ ЖӘНЕ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1 Оқытудың тәрбиелік сипаты: ұғымы, мазмұны және педагогикалық мәні

Оқыту – мұғалім мен оқушы арасындағы мақсатты, ұйымдасқан, жүйелі өзара әрекет нәтижесінде білім, білік, дағдының қалыптасуын қамтамасыз ететін педагогикалық процесс. Ол тек ақпарат беру емес, оқушының ойлауын, түсінуін, ізденісін, тәжірибе жинауын ұйымдастыруды қамтитын күрделі танымдық әрекет. Оқыту барысында оқушы тек дайын білімді қабылдамайды, ол оны талдайды, қолданады, салыстырады, қорытады және жаңа білімді өз тәжірибесіне қосады. Сондықтан оқыту – жеке тұлғаның ақыл-ойын, қабілетін, дүниетанымын, өмірлік дағдыларын қалыптастыруға бағытталған белсенді таным процесі.[8]

Оқытудың педагогикалық мәні оның адамды дамыту, қалыптастыру және әлеуметтендіру қызметінде жатыр. Педагогика ғылымы оқытуды тек білім беру емес, тұлғалық дамудың негізгі механизмі ретінде қарастырады.[2] Оқыту барысында оқушының ойлау мәдениеті қалыптасады, логикалық, шығармашылық қабілеттері дамиды, адамзат тәжірибесін меңгеру арқылы ол қоғамда өмір сүруге қажетті білім мен құзыреттерді игереді. Педагогикалық тұрғыдан алғанда, оқыту – мұғалім мен оқушының бірлескен әрекетін ұйымдастыру, оқушының белсенділігін арттыру, оның жеке ерекшеліктерін ескеру, дамыту ортасын құру. Осы себепті оқыту – білім берудің жүрегі, өйткені ол адамның интеллектуалдық әлеуетін қалыптастырып қана қоймай, оның әлеуметтік, эмоционалдық, мәдени дамуына да әсер етеді.

Оқытудың тәрбиелік сипаты – педагогика ғылымының негізгі категорияларының бірі, ол оқыту мен тәрбиені ажырамас бірлікте қарастыратын ғылыми қағидаға негізделеді.[4] Бұл идея алғаш рет Я.А. Коменскийдің «Ұлы дидактика» еңбегінде жүйелі түрде дәлелденген, онда оқыту адамның ақылын дамытып қана қоймай, оның мінезін, адамгершілік бағдарын қалыптастыруы тиіс екені нақты жазылған. Коменский үшін білім беру – тұлғаның жан-жақты өсіп-жетілуін қамтамасыз ететін әмбебап құрал. Сондықтан оқыту үдерісі өз табиғатында тәрбиелік мақсаттарды қамтиды, себебі адамды тек біліммен қаруландыру жеткіліксіз, оны қоғамда өмір сүруге үйрету маңызды.[4]

Оқытудың тәрбиелік сипатын қарастырған тағы бір ірі педагог – К.Д. Ушинский. Ол «Человек как предмет воспитания» еңбегінде білім беру мен тәрбиені бөле-жара қарастыру адамның табиғи даму заңдылықтарына қайшы келетінін дәлелдейді. Ушинский бойынша, оқушының интеллектуалдық дамуы оның адамгершілік сапаларымен үйлесімді болуы тиіс; әйтпесе білім адамды жетілдірмей, керісінше қоғамға зиян келтіруі мүмкін. Осылайша Ушинский оқытудың мазмұны мен әдістері міндетті түрде тәрбиелік мақсатқа бағытталуы керек деген тұжырымға келеді.[4]

Қазақ ағартушылары да оқыту мен тәрбиенің бірлігін ұлттық педагогика іргетасы деп таныған. Ы.Алтынсарин мектеп бағдарламаларына адамгершілік, еңбек, әдеп, жауапкершілік тәрізді құндылықтарды енгізуді негізгі мақсаттардың бірі ретінде қарастырған. Ежелгі ортағасырлық ғалымдар, әлемнің екінші ұстазы-Әл-Фараби «Адамға ең бірінші білім емес, тәрбие беру керек, тәрбиесіз берілген білім – адамзаттың қас жауы. Ол келешекте оның өміріне зиян әкеледі» деп көрсеткен . Қазақ педагогикасындағы бұл ұстанымдар оқыту ешқашан тек білім берумен шектелмейтінін, оның басты түпкі мәні – тұлғаның рухани-адамгершілік дамуын қамтамасыз ету екенін дәлелдейді.[4]

Оқытудың тәрбиелік сипаты психологиялық заңдылықтармен де бекітіледі. Л.С. Выготскийдің мәдени-тарихи теориясы бойынша, білім алу әлеуметтік қарым-қатынас арқылы қалыптасады және педагогикалық ықпал тұлғаның ішкі психикалық құрылымын өзгерте алады.[5] Выготскийдің «жақын даму аймағы» тұжырымдамасы мұғалімнің бағыттаушы рөлі тек танымдық нәтиже беріп қоймай, баланың ерік-жігерін, мінезін, мақсат қою қабілетін дамытатынын ғылыми түрде дәлелдейді. Осылайша, оқыту табиғи түрде тәрбиелеу қызметін атқарады.

Оқытудың тәрбиелік мазмұны – бұл оқушының құндылықтық бағдарларын, моральдық қасиеттерін, әлеуметтік дағдыларын, мінез-құлқын қалыптастыруға бағытталған білім беру элементтері. Мұндай мазмұн білім мазмұны стандарттарында да көрініс тапқан. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында жалпы білім берудің негізгі міндетіне патриоттық, азаматтық, жеке тұлғалық мәдениетті, құрмет пен жауапкершілікті қалыптастыру енгізілген. Бұл мемлекеттің ресми деңгейде оқытуды тек білім беру емес, тұлға тәрбиелеу құралы ретінде қабылдайтынын көрсетеді.

Оқытудың тәрбиелік сипаты қазіргі халықаралық құжаттарда да нақты көрінеді. UNESCO мен OECD құрастырған білім сапасының жаһандық стандарттарында оқушылардың адами құндылықтары, мәдениаралық қарым-қатынас дағдылары, қоғамда бейбіт өмір сүру қабілеті негізгі құзыреттердің бірі ретінде белгіленеді. Яғни, халықаралық ұйымдар да оқытудың нәтижесін тек академиялық біліммен өлшемейді; тәрбиелік нәтижелер – негізгі көрсеткіштердің бірі болып саналады.

Оқытудың тәрбиелік мәнін ашатын тағы бір маңызды тұжырым – Б. Блумның таксономиясы. Онда оқыту нәтижелері танымдық, аффективтік және психомоторлық салаға бөлінеді. Аффективтік сала – оқушының құндылықтары, қатынасы, мотивтері, мінез-құлқы, яғни тәрбиелік нәтижелер. Бұл модель бүкіл әлем бойынша ресми түрде қолданылады. Демек, тәрбиелік әсер – оқыту процесінің ғылыми негізделген бөлігі.

Оқытудың тәрбиелік сипаты мұғалім мен оқушы арасындағы педагогикалық қарым-қатынастан да байқалады. Зерттеуші А.К. Маркованың еңбектерінде мұғалімнің қолдауы, құрмет көрсетуі, ынталандыруы оқушылардың өзін-өзі бағалауын, жауапкершілігін, тәртіп мәдениетін қалыптастыратыны дәлелденген. Бұл қарым-қатынас педагогикалық ықпалдың тәрбиелік күшін арттырады.[4]

Тәрбиелік оқыту идеясы ынтымақтастық педагогикасында кеңінен дамыған. В.А. Сухомлинский оқушы жүрегіне жол тауып, оның сезімі мен ойына әсер ету арқылы ғана нағыз сапалы білім қалыптасатынын дәлелдеді.[11] Оқытуды тәрбиелік тұрғыдан ұйымдастырудың маңызды принциптерінің бірі – тұлғалық-бағдарлы оқыту. Бұл бағыт Е.В. Бондаревская, В.В. Сериков және т.б. ғалымдардың еңбектерінде дамыған.[4] Онда оқушы тұлға ретінде толық құндылыққа ие, оның қызығушылығы, эмоциясы, ерік-жігері, өмірлік тәжірибесі ескерілгенде ғана оқыту шынайы нәтиже береді. Мұндай дидактикалық модель оқытудың тәрбиелік рөлін күшейтеді.

Оқытудың тәрбиелік сипаты оқу әрекеті құрылымымен де байланысты. Д.Б. Эльконин және В.В. Давыдов ұсынған дамыта оқыту жүйесінде оқушы белсенді ізденуші, зерттеуші ретінде қаралады.[4] Мұндай тәсіл тек ойлауды дамытып қана қоймай, дербестік, мақсаттылық, табандылық, жауапкершілік сияқты қасиеттерді тәрбиелейді. Яғни, дамыта оқыту теориясы оқыту процесінің тәрбиелейтін табиғатын ғылыми түрде дәлелдеген.

Қазіргі білім беруде құндылыққа бағдарланған оқыту (value-oriented education) кең таралған. Бұл бағыттың мақсаты – оқушыларды адамгершілік ережелеріне сәйкес әрекет етуге үйрету, түрлі әлеуметтік жағдайларда дұрыс шешім қабылдай алатын тұлға тәрбиелеу. Бұл модель көптеген елдердің ұлттық оқу бағдарламаларына енгізілген, оның ішінде Қазақстан да бар. Сондықтан қазіргі педагогикада оқыту – құндылық қалыптастыру құралы ретінде қарастырылады.

Оқытудың тәрбиелік сипаты сабақтағы технологиялар арқылы да жүзеге асады. Интерактивті әдістер, топтық жұмыс, пікірталас, зерттеу тапсырмалары оқушыларға бірін-бірі тыңдауды, жауапкершілікті бөлісуді, сыйластықты, өз пікірін мәдени түрде жеткізуді үйретеді. Бұл – нақты тәрбиелік нәтижелер. Қазақстандағы критериалды бағалау жүйесі де оқушының өзін-өзі бағалау, рефлексия, объективтілік, адалдық сияқты құндылықтарды дамытуға бағытталған.

Оқытудың тәрбиелік сипаты мектептің жалпы мәдени ортасымен де байланысты. Мектеп ережесі, мұғалімдердің үлгісі, оқушылардың өзара қарым-қатынасы, іс-шаралар, сынып мәдениеті – бәрі оқушы тұлғасын қалыптастырады. Дж. Дьюи мектебі «мектеп – қоғамның шағын моделі» деген тезиске құрылған. Яғни, оқушы мектеп өмірінде қоғамда қажет мінез-құлық нормаларын меңгереді. Бұл да оқытудың табиғи түрде тәрбиелік әсерге ие екенін дәлелдейді.[4]

Оқытудың тәрбиелік сипаты – ғылыми тұрғыдан толық дәлелденген, педагогика тарихында орныққан, қазіргі білім беру жүйесінде негізгі қағида ретінде қабылданған ұғым. Оқыту мен тәрбие – бір-біріне тәуелсіз екі үрдіс емес, біртұтас педагогикалық жүйенің өзара байланысқан компоненттері. Оқытудың мақсаты тек білім беру емес; ол адамды қалыптастыру, оның құндылықтарын дамыту, қоғамға бейімдеу. Сондықтан оқытудың тәрбиелік мазмұнын күшейту – бүгінгі заман талабы, әрі әлемдік педагогикалық ғылым мойындаған заңдылық.

1.2 Қазіргі білім берудегі оқытудың тәрбиелік функциялары

Қазіргі кезеңде оқытудың тәрбиелік функциялары білім беру жүйесінің стратегиялық бағыттарына айналып отыр. ХХІ ғасырдағы күрделі әлеуметтік-мәдени өзгерістер білімді тек ақпарат алмасу құралы ретінде емес, тұлғаның қоғамда жауапты, саналы, мәдениетті әрекет ете алуын қалыптастыратын тәрбиелік кеңістік ретінде қарастыруға мәжбүр етті. Сондықтан бүгінгі педагогикада оқытудың басты мақсаты — оқушыны тек пәндік ақпаратпен қамтамасыз ету емес, оны әлеуметтік ортаға бейімдеу, құндылықтық бағдарларын қалыптастыру және дүниетанымын кеңейту. Бұл рөл білім беру мазмұнына да, оқыту технологияларына да тікелей әсер етеді.

Оқытудың маңызды тәрбиелік функцияларының бірі — оқушыны қоғамда қабылданған нормалар мен ережелерді түсінуге және меңгеруге бағыттау. Әлеуметтендірудің бұл түрі тарихи тұрғыда білім беру ұйымдарының басты міндеттерінің бірі болған. Бүгінгі мектеп немесе ЖОО — жас ұрпақтың қоғамдық нормалармен, мәдени стандарттармен, әлеуметтік рөлдермен танысып, оларды игеретін негізгі орта. Осы әлеуметтік-мәдени тетіктер арқылы оқушылар бірте-бірте жауапты азаматтық позициясын қалыптастырады, өзінің әлеуметтік бейнесін құра бастайды.

Оқытудың тәрбиелік қызметінің келесі қыры — мәдени мұраны ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу. Білім беру жүйесі тек жаңа ақпаратты меңгертумен шектелмей, тарихи, рухани, әдеби, тілдік құндылықтарды оқушылардың санасына орнықтырады. Бұл — мәдени сабақтастықтың негізгі шарты. Тұлға өз халқының мәдениетіне, тілдік мұрасына, тарихи тәжірибесіне құрметпен қарағанда ғана ұлттық өзіндік санасы қалыптасады. Сол себепті мәдениеттанулық, тілдік, тарихи мазмұн қазіргі оқу бағдарламаларының негізгі бөлігін құрайды.

Оқытудың тәрбиелік табиғаты тұлғаның жан-жақты дамуына ықпал етуімен де тығыз байланысты. Қазіргі дидактикалық модельдер білімді меңгеруді жеке адамды дамытудың кең ауқымды үдерісі ретінде түсіндіреді: когнитивтік, эмоционалдық, еріктік, коммуникативтік аспектілер — барлығы сабақ барысында қалыптасады. Тұлғаның өзін-өзі реттеу, шешім қабылдау, жоспарлау, мәселе шешу қабілеттері білім мазмұнының құрамдас бөлігіне айналған. Демек, тәрбие оқыту арқылы табиғи түрде жүзеге асады.

Білім берудің әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз ету функциясы да тәрбиелік сипатқа ие. Қоғамда түрлі әлеуметтік топтар арасындағы теңсіздік орын алған жағдайда, сапалы білім — сол теңсіздікті қысқартудың тиімді механизмі. Білім адамға кәсіби таңдау жасауға, әлеуметтік қарым-қатынас орнатуға, азаматтық құқықтарын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Сондықтан оқыту тек интеллектуалдық капитал қалыптастыру емес, тұлғаның әлеуметтік мүмкіндіктерін кеңейтетін тәрбиелік күшке ие.

Жеке тұлғаның өзіндік дамуы мен өзін жүзеге асыруы да оқытудың стратегиялық тәрбиелік функцияларының бірі. Қазіргі педагогикада оқушы «дайын білімді тұтынушы» емес, белсенді субъект, ізденуші тұлға ретінде қаралады. Осы көзқарас тұлғаның шығармашылық мүмкіндіктерін, қабілеттерін, кәсіби қызығушылығын, өзіндік мақсаттарын анықтауға көмектеседі. Бұл — тәрбиенің ең маңызды бағыттарының бірі, себебі адам өз әлеуетін ашқанда ғана қоғамға да, өзінің жеке дамуына да пайдалы болады.

Оқытуда тәрбиелік функцияларды жүзеге асыру тұлғалық-бағдарлы тәсілмен тікелей байланысты. Әр оқушының қызығушылығы, қабілеті, мотивациясы, темпераменті мен жеке ерекшеліктері ескерілгенде ғана тәрбие тиімді болады. Сондықтан бүгінгі мұғалімнің рөлі — әмбебап ақпарат беруші емес, тұлғалық дамуды қолдаушы, бағыттаушы, кеңесші. Мұндай педагогикалық модель оқыту үрдісінде қарым-қатынастың педагогикалық мәдениетін қалыптастырады.

Қазіргі білім беру контекстінде мәдени әртүрлілікті құрметтеуге үйрету де оқытудың маңызды тәрбиелік қызметіне айналуда. Көпэтносты, көптілді қоғамда мәдениаралық коммуникация дағдысы, төзімділік, толеранттылық, әртүрлі мәдени тәжірибелерді қабылдай білу қабілеті — тұлғаға міндетті түрде қажет қасиеттер. Білім беру бұл қабілеттерді жүйелі түрде қалыптастырып, мәдени диалогқа дайын ұрпақ тәрбиелеуді көздейді.

Оқыту процесінде жүзеге асатын әлеуметтік бейімдеу — тәрбиенің тағы бір маңызды компоненті. Сабақтағы топтық жұмыс, пікірталас, бірлескен тапсырмалар, жобалық жұмыстар — оқушыларды нақты әлеуметтік байланыстарға қатыстыру құралы. Олар ынтымақтастық, өзара қолдау, жауапкершілік, келісу мәдениеті сияқты әлеуметтік мінез-құлық нормаларын меңгереді. Бұл білімнің тікелей академиялық нәтижелерінен бөлек, тұлғаның бүкіл болашақ өмірін анықтайтын тәрбиелік қор жасайды.

Оқыту қоғамның азаматтық және патриоттық мәдениетін қалыптастыру функциясын атқарады. Қазіргі білім беру саясаты азаматтық қатыстылықты, ел тағдырына жауапкершілікті, мемлекеттік символдарға және заңдар мен нормаларға құрметті тәрбиелеуге бағытталған. Патриоттық тәрбие — бір реттік іс-шара емес, ол оқу пәндері, сыныптан тыс жұмыстар, қоғаммен байланыс, тарихи сананы дамыту арқылы кешенді түрде іске асады.

Оқытудың тәрбиелік рөлін арттыратын тағы бір бағыт — қоғамның интеллектуалдық және мәдени әлеуетін нығайту. Жоғары білімді, мәдениетті, ойлай алатын, талдай білетін тұлғалар қоғамның даму деңгейін анықтайды. Сондықтан білім беру жүйесі өзінің тәрбиелік әсері арқылы әлеуметтік тұрақтылықты, мәдени дамуды, ғылыми прогресті қамтамасыз ететін кадрлық база қалыптастырады.

Оқытудағы тәрбиелік ықпал көптеген жағдайда білім беру мекемесінің ішкі мәдениетімен анықталады. Мектептің құндылықтары, мұғалімнің кәсіби этикасы, сыныптағы микроклимат, оқушылар арасындағы өзара сыйластық атмосферасы — барлығы тәрбиелік жұмыстың сапасына әсер етеді. Бұл факторлар ресми бағдарламада көрсетілмегенімен, тәрбиелік нәтижеге тікелей ықпал ететін жасырын әлеуметтендіру механизміне жатады.

Тәрбиелік функциялар формалды сабақтардан тыс ортада да жүзеге асырылады. Оқу орнының мәдени іс-шаралары, ғылыми жобалар, волонтерлік қозғалыстар, қоғамдық пайдалы жұмыстар — жастарды белсенді азаматтық өмірге енгізеді. Бұл тәжірибе әлеуметтік жауапкершілік, ұжымдық әрекет, адамгершілік позиция сияқты қасиеттерді қалыптастырады. Демек, тәрбие оқытумен бір бағытта, бірақ кең ауқымда жүреді.

Қазіргі білім беру жүйесі тұлғаны өмір бойы даму үрдісіне дайындайтын механизм ретінде қарастырылады. Бұл қағида бойынша оқыту — тек мектеп немесе ЖОО шеңберінде аяқталмайтын, адамның кәсіби, әлеуметтік, мәдени өмірінің барлық саласында жалғасатын үздіксіз үдеріс. Сондықтан оқыту барысында қалыптасқан тәрбиелік дағдылар — адамның бүкіл өміріне серік болатын құндылықтар жүйесіне айналады.

Бүгінгі білім беру кеңістігінде оқытудың тәрбиелік функциялары бұрынғыдан да маңызды сипатқа ие. Оқыту — тек білім жеткізу емес, жеке тұлғаны қалыптастыру, оның құндылықтық бағдарларын нығайту, әлеуметтік ортаға бейімдеу, мәдени мұраны сіңіру, азаматтық жауапкершілігін жетілдіру секілді көпқырлы қызмет атқаратын күрделі процесс. Осы функцияларды кешенді түрде жүзеге асыру арқылы білім беру жүйесі қоғамның тұрақтылығын, мәдени бірлігін және интеллектуалдық дамуын қамтамасыз етеді.[4]

1.3 Тәрбиелік әлеуеті жоғары оқыту принциптері

Тәрбиелік әлеуеті жоғары оқыту принциптері — білім беру үдерісінің мазмұны мен әдіснамасын реттейтін, оқытудың тәрбиелік әсерін күшейтуге бағытталған негізгі педагогикалық қағидалар жүйесі. Қазіргі педагогика оларды оқытудың тек танымдық нәтижелерін емес, тұлғалық, рухани, әлеуметтік нәтижелерін қамтамасыз ететін әмбебап механизм ретінде қарастырады. Бұл принциптер оқыту процесінің құрылымын, мұғалім мен оқушы арасындағы өзара әрекетті және оқу ортасының тәрбиелік мүмкіндігін ғылыми тұрғыдан анықтайды.[1]

1-кесте. Оқытудың тәрбиелік әлеуеті жоғары принциптер жүйесі

Тәрбиелік әлеуетті анықтайтын басты принциптердің бірі — тұлғалық бағдарлылық. Қазіргі білім философиясы бойынша, оқушы оқу процесінің орталық тұлғасы болып табылады, сондықтан білім мазмұны мен әдістері оның жеке даму қажеттілігіне, қабілетіне, құндылықтарына және өмірлік тәжірибесіне сәйкес ұйымдастырылуы тиіс. Тұлғалық бағдарланған оқыту оқушының өзіндік пікірін, ерік-жігерін, дербестігін, жауапкершілік деңгейін арттырып, оның жеке тұлғалық қасиеттерін нығайтады. Осылайша, бұл принцип тәрбиелік әсерді күшейтетін негізгі дидактикалық негіз болып табылады.

Үшінші мыңжылдықтағы білім беру оқытудың өмірмен байланысын қамтамасыз ету принципін алдыңғы қатарға шығарады. Теориялық білім оқушы үшін мәнді болу үшін оны нақты өмірлік жағдайлармен, әлеуметтік тәжірибемен, адамның шынайы әрекетімен ұштастыру қажет. Мұндай тәсіл білімді механикалық игеруден арылтып, оқушыны дүниетанымдық және моральдық тұрғыдан дамытады. Өмірмен байланысқан оқыту оқушының әлеуметтік құзыреттілігін арттырып, құндылықтық бағдарын қалыптастырады.

Тәрбиелік әлеуетке ие оқытудың маңызды қағидаларының бірі — ғылыми мазмұн мен адамгершілік-этикалық компоненттердің бірлігі. Білімнің мазмұны оқушыларға фактілер мен теорияларды меңгертумен қатар, оларды қоғамдағы өз рөлін түсінуге, моральдық нормалар арқылы белгілі бір мінез-құлық модельдерін таңдауға бағыттауы тиіс. Осыдан келіп, кез келген оқу пәнінің тәрбиелік әлеуеті бар: әдебиет — адамгершілікті, тарих — мәдени жадты, жаратылыстану пәндері — жауапкершілік пен экологиялық сананы қалыптастырады.

Тәрбиелік ықпалды күшейтетін келесі қағида — қолдаушы және қауіпсіз оқу ортасын қамтамасыз ету. Сабақ барысында оқушы өзін еркін сезінсе, өз пікірін айтуға мүмкіндік алса, қателесуден қорықпаса — бұл оның ішкі мотивациясын өсіріп, оқу мәдениетін қалыптастырады.[6]Педагогикалық зерттеулер көрсеткендей, психологиялық тұрғыда қолайлы ортада оқушының адамгершілік сапалары да тезірек қалыптасады, өйткені мұндай ортада сыйластық, сенім, жауапкершілік сияқты құндылықтар тәжірибе арқылы меңгеріледі.

Оқыту принциптері ішінде оқушының белсенді позициясын қамтамасыз ету ерекше маңызға ие. Қазіргі педагогикалық технологиялар оқушыны пассивті тыңдаушыдан — белсенді әрекет субъектісіне айналдыруды көздейді. Бұл зерттеу, пікірталас, жобалық жұмыстар, проблемалық тапсырмалар сияқты әдістер арқылы жүзеге асады. Белсенді бағытталған оқыту оқушының шығармашылық әлеуетін ашып қана қоймай, оған жауапкершілік, дербестік, өзін-өзі ұйымдастыру сияқты тәрбиелік қасиеттерді дарытады.

Тәрбиелік әлеуеті жоғары оқытудың ажырамас бөлігі — сыни ойлауды дамыту принципі. Сыни ойлауға негізделген оқыту кезінде оқушы ақпаратты талдайды, салыстырады, дәлелдейді, өз көзқарасын негіздейді. Бұл үдеріс тек когнитивтік дамуды ғана емес, сонымен бірге моральдық және құндылықтық ойлауды да қалыптастырады. Өйткені сыни ойлау — шынайылықты түсінуге, әділетті шешім қабылдауға, өз әрекетіне жауапты болуға үйрететін маңызды құрал.

Оқытудың тәрбиелік әлеуетін күшейтетін келесі принцип — оқу процесіндегі рефлексия. Рефлексия барысында оқушы өзінің оқу әрекетіне баға береді, не үйренгенін, қандай құндылықтарды меңгергенін, қандай эмоциялық тәжірибе алғанын саралайды. Бұл тұлғаның өзіндік сана-сезімін тереңдетеді, оның ішкі реттеу дағдыларын қалыптастырады. Мұндай рефлексивтік мәдениет тәрбиенің негізгі механизмдерінің бірі болып табылады.

Тәрбиелік әрекетте маңызды рөл атқаратын тағы бір принцип — ынтымақтастық пен өзара әрекеттестік негізінде оқыту. Топтық және жұптық жұмыс оқушыларды өзара тыңдауға, пікір алмасуға, келісімге келуге, ортақ мақсатқа жетуге үйретеді. Бұл — әлеуметтік-мәдени тәрбие үшін маңызды орта. Ынтымақтастыққа негізделген тапсырмалар жауапкершілік сезімін, коммуникациялық дағдыларды, эмпатия мен сыйластықты қалыптастырады.

Тәрбиелік әлеуетті арттыра түсетін қағидалардың бірі — мақсат, мазмұн және әдістердің үйлесімділігі. Оқыту мақсаттары тәрбиелік міндеттермен үндес болуы қажет; мазмұн сол мақсаттарға жетуге бағытталуы тиіс; ал әдістер — бұл мазмұнды оқушыға түсіндірудің педагогикалық жолы. Егер осы үш элемент үйлеспесе, оқыту нәтижесі де, тәрбиелік ықпал да әлсіз болады. Сондықтан жүйелілік пен тұтастық — тәрбиелік әлеуеті жоғары оқытудың негізгі көрсеткіші.[1]

Тәрбиелік оқытудың тағы бір тиімді принципі — оқыту әдістерінің түрлендіріліп берілуі. Әртүрлі әдістер оқушылардың танымдық стилін, тұлғалық ерекшелігін ескеруге мүмкіндік береді. Әдістердің алуан түрлілігі оқу процесінің эмоциялық байлығын арттырып, оқушының қызығушылығын сақтайды. Әсіресе рөлдік ойындар, пікірталас, жағдайлық тапсырмалар, жобалар, практикалық жұмыстар тәрбиелік мәні жоғары тәсілдер ретінде танылады.

Педагогикалық тәжірибеде маңызды қағида — мұғалімнің моральдық моделі. Мұғалімнің мінез-құлқы, қарым-қатынас стилі, әдебі, сөз мәдениеті — оқушыларға тікелей ықпал ететін тәрбие факторы. Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, оқушы көбіне құндылықтарды мұғалімнің жеке үлгісі арқылы тезірек меңгереді. Сондықтан мұғалімнің кәсіби этикасы, әділдігі және жауапкершілігі тәрбиелік әлеуеттің маңызды құрамдас бөлігі.

Тәрбиелік әлеуетті арттыру үшін оқыту процесі тек мектеп ішінде шектелмеуі тиіс. Оқу мен қоғамның байланысы принципі — оқушының әлеуметтік белсенділігін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Әлеуметтік жобалар, еріктілік қызметтер, мәдени іс-шаралар, зерттеу экспедициялары — оқушыны қоғамдағы нақты проблемаларды түсінуге, әлеуметтік жауапкершілік сезімін қалыптастыруға бағыттайды. Бұл — тәрбиенің практикаға негізделген тиімді жолдарының бірі.

Оқытудағы тәрбиелік әлеуеттің маңызды бөлігі — үздіксіздік және жүйелілік. Тәрбиелік ықпал бір реттік іс-шаралармен шектелмейді; ол күнделікті сабақтар, күнделікті қарым-қатынас, күнделікті тәжірибе арқылы қалыптасады. Тәрбие үздіксіз жүргізілгенде ғана құндылықтар тұрақты сенімдерге және нақты мінез-құлыққа айналады. Бұл — оқытудың тәрбиелік маңызын арттыратын негізгі дидактикалық заңдылықтың бірі.

Тәрбиелік әлеуеті жоғары оқыту принциптері — оқушының жан-жақты дамуын қамтамасыз ететін күрделі әрі көпқырлы педагогикалық жүйе. Бұл принциптер білім беру мазмұнын тәрбиелік мақсаттармен байланыстырып, тұлғаның адамгершілік, әлеуметтік, мәдени, эмоционалдық дамуын қамтамасыз етеді. Оқыту процесіне осындай принциптерді енгізу педагогикада білімнің сапасын көтеріп қана қоймай, қоғамның рухани және әлеуметтік тұрақтылығын нығайтуға бағытталған маңызды әлеуметтік миссияны да атқарады.

ІІ. ОҚЫТУДЫҢ ТӘРБИЕЛІК ДЕҢГЕЙІН АРТТЫРУ ТИІМДІЛІГІ ЖӘНЕ ТӘЖІРИБЕЛІК НЕГІЗДЕМЕ

2.1. Оқытудың тәрбиелік тиімділігін арттыру әдістері мен технологиялары

Қазіргі білім беру жүйесінде оқытудың тәрбиелік тиімділігін арттыру мәселесі педагогика ғылымының негізгі бағыттарының бірі болып табылады. Өйткені заманауи мектеп пен жоғары оқу орындарының міндеті тек академиялық біліммен шектелмей, оқушыны әлеуметтік, мәдени, адамгершілік тұрғысынан дамыған тұлға ретінде қалыптастыруды көздейді. Сол себепті педагогикалық практикада әдістер мен технологиялар тек пәндік материалды меңгертудің құралы емес, тәрбиелік ықпалдың тетігі ретінде қарастырылады. Әдістемелік жаңарулар – оқыту мен тәрбиені табиғи үйлестірудің басты жолдарының бірі.[4]

Тәрбиелік әлеуетті күшейтетін ең тиімді технологиялардың бірі — ынтымақтастық педагогикасы. Бұл бағытта оқыту процесіне диалог, топтық жұмыс, бірлескен тапсырмалар, өзара қолдау принциптері енгізіледі. Ынтымақтастық педагогикасын Ш.А. Амонашвили, В.А. Сухомлинский сынды педагогтар дамытқан. Бұл технологияда оқушылардың бірін-бірі тыңдау, пікірін құрметтеу, ортақ шешімге келу қабілеттері дамиды. Мұндай дағдылар – адамның әлеуметтік құзыреттерін қалыптастырудың негізгі элементтері болып табылады.[11]

Тәрбиелік тиімділікті арттыратын келесі маңызды әдіс – жобалық оқыту технологиясы. Жобалық жұмыс оқушыларды белгілі бір мәселені зерттеуге, ақпарат жинауға, талдау жасауға және қорытынды шығарып, нәтижесін қорғауға үйретеді. Бұл үдеріс барысында оқушылардың жауапкершілік, табандылық, өзіне тапсырылған міндетті орындау, топпен жұмыс істеу сияқты құндылықтары қалыптасады. Жобалық оқыту халықаралық білім беру стандарттарында (мысалы, PBL – Project-Based Learning) тұлғалық дамуға әсер ететін негізгі технология ретінде мойындалған.

Оқытудың тәрбиелік тиімділігін арттыратын тағы бір құрал — проблемалық оқыту әдісі. Проблемалық жағдай туғызу оқушыны ойлануға, сұрақ қоюға, шешім іздеуге итермелейді. Бұл әдіс когнитивтік даму мен адамгершілік шешім қабылдау арасындағы байланысты күшейтеді, себебі оқушы мәселені шешу процесінде өзінің құндылықтық бағдарын, көзқарасын қалыптастырады. Проблемалық оқытуда мұғалім дайын ақпарат беруші емес, оқу әрекетін ұйымдастырушы, бағыттаушы рөл атқарады.[4]

Интерактивті әдістер де тәрбиелік әлеуетті арттыруда ерекше орын алады. Интерактивті оқыту диалогқа, пікірталасқа, бірлескен іс-әрекетке негізделген, сондықтан оқушылардың коммуникативтік дағдыларын, мәдени қарым-қатынас жасау қабілетін дамытады. Мұндай әдістерге «миға шабуыл», рөлдік ойындар, жағдайлық талдау, дебаттар, тренингтер жатады. Әсіресе рөлдік ойындар оқушыларды белгілі бір әлеуметтік жағдайға енгізу арқылы олардың эмоционалдық сезімін, түсіну, эмпатия, жауапкершілік сияқты тәрбиелік қасиеттерін дамытады.[4]

Тәрбиелік ықпалы жоғары әдістердің бірі — кейстік технология. Бұл әдіс нақты өмірден алынған жағдайларды талдауға негізделеді. Оқушылар шынайы әлеуметтік, моральдық, кәсіби немесе тұрмыстық жағдайларды талдап, шешім қабылдау барысында этикалық нормаларды, әлеуметтік жауапкершілікті, әділдікті және мәдени нормаларды қолдануға үйренеді. Кейстік оқыту бүгінде педагогикалық және кәсіби дайындық бағдарламаларында кеңінен қолданылып келеді.

Ойын технологиялары да тәрбиелік тиімділігі жоғары әдістер қатарына жатады. Мектеп оқушылары ойын арқылы әлеуметтік нормаларды, жеке мінез-құлық модельдерін, ұжымдық әрекет ережелерін табиғи түрде меңгереді. Дидактикалық ойындар танымдық белсенділікті арттырып қана қоймай, өзін-өзі реттеу, тәртіп, ереже сақтау, әділдік, төзімділік сияқты тәрбиелік құндылықтарды қалыптастырады. Әлемдік педагогикада ойын технологиялары бастауыш білім беруде ең тиімді тәрбиелік әдістердің бірі ретінде танылған.

Цифрлық білім беру кеңістігінде АКТ (ақпараттық-коммуникациялық технологиялар) қолдану да тәрбиелік функция атқара алады. АКТ арқылы оқушылар жауапкершілік, уақытты басқару, дерек көздеріне сыни қарау, киберэтика мен кибермәдениет талаптарын меңгереді. Сонымен қатар, цифрлық жобалар, медиаөнім жасау, ақпаратты өңдеу дағдылары — оқушылардың ақпараттық мәдениетін қалыптастырады. АКТ тек техника емес, ол — мәдени және этикалық құзыреттілік қалыптастыру құралы.

Оқытудың тәрбиелік қуатын күшейтетін тағы бір технология — рефлексияны ұйымдастыру әдістері. Рефлексия сабақ соңында да, сабақ барысында да қолданылатын тәсіл, оның мақсаты — оқушының өз әрекетін, эмоциясын, ойлауын, құндылықтарын түсініп, қайта бағалауына мүмкіндік беру. Рефлексия жеке тұлғаның өзіндік санасын дамытады. Педагогикада өзін талдай алатын, әрекетін бағалайтын адам — өзін-өзі тәрбиелеуге қабілетті тұлға деп есептеледі.

Тәрбиелік тиімділікті арттыру құралдарының бірі — дискуссиялық оқыту. Пікірталас барысында оқушылар өз пікірін дәлелдеуге, басқа көзқарасты тыңдауға, оппонентті құрметтеуге, мәдени түрде жауап беруге үйренеді. Мұның бәрі тұлғаның коммуникативтік және әлеуметтік қабілеттерін дамытады. Дискуссиялық әдістер адамгершілік, азаматтық және құқықтық тәрбиеде өте тиімді құрал ретінде қарастырылады.

Саралап және даралап оқыту технологиясы да тәрбиелік рөл атқарады. Әр оқушының қабілетін, даму деңгейін, психологиялық ерекшелігін ескере отырып, жеке тапсырмалар беру — оның өз күшіне сенуін, табысты болуға деген сенімін арттырады. Бұл — тұлғалық-бағдарлы тәрбиенің маңызды элементі. Даралықты қолдау — баланың өзіндік құндылық сезімін, ерік-жігерін, мақсат қою қабілетін қалыптастырады.

Әлеуметтік-эмоционалдық оқыту (SEL) технологиясы әлемдік педагогикада үлкен маңызға ие. Бұл технология оқушының эмоциясын түсіну, өз сезімін басқару, басқаларға эмпатия таныту, жауапты шешім қабылдау қабілеттерін дамытады. SEL – тәрбиелік тиімді әдістердің бірі ретінде көптеген елдердің мектеп бағдарламасына енгізілген. Мұндай дағдылар тұлғаның мінез-құлық мәдениетіне, психологиялық тұрақтылығына тікелей әсер етеді.[4]

Тәрбиелік тиімділікті арттыруда мұғалімнің педагогикалық қарым-қатынасты ұйымдастыру шеберлігі ерекше рөл атқарады. Қолдау көрсету, түсіндіру, ынталандыру, әділ бағалау, құрмет көрсету — мұның бәрі оқушының тұлғалық дамуына ықпал ететін тәрбиелік факторлар. Мұғалімнің сөйлеу стилі, сабақты жүргізу мәдениеті, эмоциялық тұрақтылығы — «жасырын оқу бағдарламасы» деп аталатын тәрбиелік ықпалдың маңызды бөлігін құрайды.

Оқыту мен тәрбиені ұштастыруда компетенттілікке негізделген оқыту технологиясы кең қолданылуда. Бұл технология тек білім беруді емес, нақты өмірлік міндеттерді шеше алатын, құзыретті тұлға қалыптастыруды мақсат етеді. Компетенттілік тәсілі аясында әлеуметтік, мәдени, азаматтық, коммуникативтік, цифрлық, креативтік құзыреттіліктер дамиды. Бұл — тәрбиелік нәтижелердің негізгі көрсеткіштері болып табылады.

2-кесте. Тәрбиелік тиімділікті арттыратын әдістер мен технологиялар

Оқытудың тәрбиелік тиімділігін арттыру әдістері мен технологиялары — білім, тәрбие және даму үдерістерін табиғи түрде біріктіретін педагогикалық құралдардың кешені. Жобалық, проблемалық, интерактивті, кейстік, ойын, цифрлық және рефлексиялық технологиялар оқушының адамгершілік, әлеуметтік, эмоционалдық, азаматтық құндылықтарын қалыптастырады. Сондықтан заманауи білім беру жүйесі оқытудың тәрбиелік әлеуетін педагогикалық технологиялардың көмегімен күшейту арқылы жан-жақты дамыған тұлға тәрбиелеуді көздейді.

2.2. Тәрбиелік оқытуда мұғалім мен оқушы өзара әрекетінің тиімді моделі

Тәрбиелік оқытудағы мұғалім мен оқушының өзара әрекетінің тиімді моделі – бұл педагогикалық процесті екі жақты ынтымақтастыққа негіздеп ұйымдастыруды көздейтін жүйе. Қазіргі педагогикада оқушы пассив қабылдаушы емес, ал мұғалім – тек ақпарат жеткізуші емес екені дәлелденген. Бұл модельдің негізінде Л.С. Выготскийдің әлеуметтік-мәдени даму теориясы (social interaction theory) жатыр. Ғалымның пайымдауынша, тұлға дамуы әлеуметтік қарым-қатынас үстінде жүреді, сондықтан мұғалімнің педагогикалық ықпалы тек білім беру емес, тәрбиелік әсер ету құралы болып табылады. Дәл осы теория оқытудағы диалог, қолдау көрсету, бірлескен іс-әрекет моделі тәрбиелік нәтижелерге әлдеқайда тиімді ықпал ететінін ғылыми негіздейді.[5]

Мұғалім мен оқушы арасындағы тиімді өзара әрекеттің негізгі шарты – педагогикалық қарым-қатынастың гуманистік сипаты. Гуманистік педагогика өкілдері (К. Роджерс, Ш. Амонашвили) тұлғаның дамуы үшін қауіпсіз, қолдаушы, сенімге негізделген орта қажет екенін дәлелдеген. Мұндай ортада оқушы өзін тұлға ретінде сезінеді, өзінің құндылығын түсінеді, пікірін ашық айтады, қателесуден қорықпайды. Бұл тәрбиелік нәтиженің маңызды алғышарты. Мұғалім оқушыға «объект» ретінде емес, «әріптес» ретінде қарағанда ғана оқыту терең, адамгершілік мәнге ие болады.[1]

Тиімді өзара әрекеттің құрамдас бөлігі – ынтымақтастық педагогикасы. Оның негізінде мұғалім мен оқушы арасындағы тең диалог, өзара түсіністік, ортақ мақсатқа бағытталған бірлескен әрекет принциптері жатыр. Ынтымақтастық моделін кеңінен зерттеген В.А. Сухомлинский оқушының жүрегіне жол табу тәрбиедегі басты фактор екенін атап көрсеткен. Оның пікірінше, мұғалім оқушыны тыңдап, оның ойын, сезімін, қиындықтарын түсінуге тырысқанда ғана шынайы тәрбиелік ықпал қалыптасады. Сухомлинскийдің идеялары қазіргі педагогикада «эмпатиялық қарым-қатынас» ретінде қолданылады.[11]

Мұғалім мен оқушының өзара әрекетін тиімді ететін тағы бір аспект – оқушының белсенді рөлін күшейту. Белсенді оқыту тәсілдері (пікірталас, зерттеу, жобалық жұмыстар, проблемалық тапсырмалар) оқушыны сабақтың толық қатысушысына айналдырады. Мұндай әрекет барысында оқушы өзіндік пікір қалыптастырады, жауапкершілік алады, шешімдер қабылдайды, бұл оның мінез-құлқын, құндылықтық бағдарын тәрбиелейді. Блум таксономиясы бойынша оқушының жоғары деңгейлі ойлау әрекеттерін дамыту – оның тұлғалық дамуына тікелей әсер ететін механизм.[4]

Тәрбиелік оқыту моделіндегі маңызды талап – мұғалімнің жетекшілік рөлінің моральдық сипаты. Педагогтың сөзі, мінез-құлқы, әділдігі, талап қою мәдениеті, коммуникативтік стилі оқушыларға тікелей ықпал етеді. Педагогикалық зерттеулерде мұғалімнің үлгісінің тәрбиелік ықпалы ерекше көрсетілген: оқушы көбіне мұғалімнің эмоциялық реакциясын, қарым-қатынас мәдениетін, шешім қабылдау стилін үлгі етеді. Сондықтан мұғалімнің кәсіби этикасы мен моральдық жауапкершілігі – тәрбиелік оқытудың маңызды бөлігі.

Өзара әрекеттің тиімді моделі диалогтік оқытуға сүйенеді. Диалогтік оқыту (dialogic teaching) теориясын А. Александер және Д. Мерсер зерттеген. Олар оқушылардың ойлауы мұғаліммен және өзара диалог үстінде дамитынын, ал бұл процесс тәрбиелік әсерге де ықпал ететінін дәлелдеген. Диалог барысында оқушылар бірін-бірі тыңдауды, өз пікірін дәлелдеуді, қарсы пікірге құрметпен қарауды үйренеді. Мұндай дағдылар – қоғамда мәдениетті тұлға ретінде өмір сүрудің негізгі көрсеткіші.

Тәрбиелік оқытудағы тиімді модельдің тағы бір элементі – оқушының эмоционалдық дамуын қолдау. Жаңа педагогикалық зерттеулер (SEL – Social Emotional Learning) оқушының эмоцияларын түсінуі, өзін-өзі реттей алуы, эмпатия қабілеті және әлеуметтік дағдылары оқу жетістігімен тікелей байланысты екенін көрсетеді. Сол себепті мұғалім мен оқушы арасындағы өзара әрекет тек білім беру ғана емес, эмоционалдық қолдау, сенім, жылы қарым-қатынас арқылы тәрбиелік функцияны орындайды. Мұндай қарым-қатынас оқушыны стреске төзімді, өзін-өзі реттей алатын тұлға ретінде қалыптастырады.

Тиімді өзара әрекет моделінің маңызды бөлігі — оқушының дербестігін арттыру. Мұғалім оқушыға дайын шешім бермей, оны ізденуге, таңдауға, жауапкершілік алуға жетелейді. Бұл тәсіл тұлғаның ерік-жігерін, табандылығын, мақсат қою қабілетін дамытады. Педагогикалық психологияда мұндай тәсіл «оқушының автономиясын қолдау» деп аталады. Бұл бағытты зерттеген Э. Деси мен Р. Райанның өзіндік детерминация теориясы оқушылардың дербестік деңгейі артқан сайын олардың ішкі мотивациясы, құндылықтық тұрақтылығы және өзін-өзі тәрбиелеу механизмі күшейетінін дәлелдеген.

Мұғалім мен оқушының өзара әрекеті нәтижелі болу үшін кері байланыс пен рефлексия жүйесі дұрыс ұйымдастырылуы керек. Оқушы кері байланыс арқылы өз әрекетін бағалап, мінез-құлқын түзетіп, болашақтағы мақсаттарын нақтылайды. Рефлексия оқушыға өзінің тұлғалық дамуын саналы түсінуге көмектеседі. Мұндай процесті педагог бағыттап отырғанда, оқушыда өзін-өзі тәрбиелеу дағдысы – тәрбиелік нәтижелердің ең жоғарғы деңгейі қалыптасады.

Тәрбиелік оқытудағы мұғалім мен оқушының өзара әрекетінің тиімді моделі – ынтымақтастыққа, диалогқа, тұлғалық қолдауға, эмоционалдық қауіпсіздікке және оқушының белсенділігіне негізделген кешенді педагогикалық жүйе. Бұл модель оқушының танымдық дамуын ғана емес, оның адамгершілік, әлеуметтік, эмоционалдық, мәдени сапаларын қалыптастыруды көздейді. Мұндай өзара әрекет дәстүрлі оқытудан айырмашылығы – тәрбиені оқыту процесінің табиғи құрамдас бөлігіне айналдырады және нақты өмірде қажет тұлғалық құндылықтарды қалыптастырады.

2.3. Оқытудың тәрбиелік деңгейін бағалау критерийлері мен индикаторлары

Оқытудың тәрбиелік деңгейін бағалау – білім беру сапасын диагностикалаудың маңызды бағыты. Қазіргі педагогикада тәрбиелік нәтижелерді өлшеу тек тәрбие жұмысының тиімділігін анықтау үшін ғана емес, бүкіл оқу процесінің тұлғалық дамуға қаншалықты әсер ететінін бағалау үшін қолданылады. OECD, UNESCO және әлемдік зерттеу орталықтары білім нәтижелерін академиялық жетістікпен шектемей, құндылықтар, әлеуметтік дағдылар, эмоционалдық тұрақтылық, мәдени сана сияқты көрсеткіштер бойынша да бағалауды ұсынады. Сондықтан тәрбиелік деңгейдің критерийлері – тұлғаның жан-жақты дамуын көрсететін кешенді өлшемдер жүйесі.[4]

Тәрбиелік деңгейдің негізгі критерийлерінің бірі – оқушының құндылықтық бағдарларының қалыптасуы. Бұл критерий бойынша оқушының адамгершілік нормаларды қаншалықты меңгергені, әлеуметтік жауапкершілік деңгейі, жұмыстағы және қарым-қатынастағы адалдығы, әділеттілікке ұмтылысы, үлкендер мен құрдастарды құрметтеу мәдениеті бағаланады. Бұл бағыттағы индикаторлар ретінде оқушының қарым-қатынас стилі, сыныптағы мінез-құлқы, этикалық дилеммаларға берген жауаптары, ұжымдық жұмыстар кезіндегі өзін-өзі ұстауы алынады. Бұл тәсіл Л. Колбергтің моральдық даму теориясына сүйенеді.[2]

Екінші маңызды критерий – әлеуметтік дағдылар мен коммуникативтік құзыреттілік. Тәрбиелік тиімді оқытудың нәтижесі ретінде оқушының ынтымақтастыққа қабілеттілігі, топта жұмыс істей алуы, дауларды мәдени түрде шеше білуі, басқаларды тыңдай алуы, өз пікірін сыпайы жеткізе білуі бағаланады. Бұл индикаторлар білім берудегі «soft skills» (жұмсақ дағдылар) моделіне сәйкес келеді және әлемдік кадр даярлау стандарттарында негізгі құзыреттердің бірі ретінде аталады. Байқаулар, топтық тапсырмалар нәтижесі, сынып динамикасы – осы критерийдің өлшемдік базасы.

Тәрбиелік деңгейдің үшінші критерийі – оқушының өзін-өзі басқару және өзін-өзі реттеу қабілеті. Бұл көрсеткіш оқушының оқу мотивациясын, өзінің оқу іс-әрекетін жоспарлауын, тапсырмаларды уақытында орындауын, қиындықтарды жеңе алуы, эмоцияларын басқара білуін сипаттайды. Соңғы жылдары психологияда өзін-өзі реттеу тұлғаның жетістікке жетуіндегі негізгі факторлардың бірі ретінде дәлелденген (Zimmerman, Self-regulated Learning Theory). Мұндай индикаторлар ретінде оқушының рефлексиялық жазбалары, сабақ кезіндегі тәртіптілігі, мақсат қою және оған жету динамикасы пайдаланылады.

Төртінші критерий – азаматтық және әлеуметтік жауапкершілік деңгейі. Бұл өлшем оқушының қоғамдағы рөлі туралы түсінігін, мектеп ережелерін сақтауын, қоғамдық жұмысқа қатысу ынтасын, еріктілік қызметтерге қызығушылығын, патриоттық сана мен азаматтық белсенділігін қамтиды. UNESCO-ның «Global Citizenship Education» стандарты бойынша қазіргі білім беру азаматтық тәрбиені басты міндеттердің бірі деп көрсетеді. Сондықтан тәрбиелік деңгей индикаторлары мектептің қоғамдық-саяси өміріне оқушының қатысу көрсеткіштерімен де бағаланады.

Бесінші критерий – оқушының эмоционалдық-адамгершілік дамуы. Эмоцияны басқару, басқаларға жанашырлық таныту, эмпатия, моральдық жауаптылық – тәрбиелік процестің маңызды нәтижелері. Әлеуметтік-эмоционалдық оқыту (SEL) зерттеулерінде бұл дағдылардың академиялық табысқа да, психологиялық денсаулыққа да әсер ететіні дәлелденген. Сондықтан тәрбиелік деңгей индикаторлары ретінде қақтығыс жағдайындағы мінез-құлық, достық қарым-қатынас құру қабілеті, мінез мәдениеті сияқты көрсеткіштер қолданылады.

Алтыншы критерий – оқушының мектеп мәдениетіне бейімделуі және әлеуметтік ортаны қабылдауы. Оқушының мектептегі тәртіп нормаларын қабылдауы, мұғалімдермен және сыныптастарымен конструктивті қарым-қатынас орната білуі, оқу ортасына оң көзқарасы – оның тәрбиелік даму деңгейін көрсетеді. Мектеп микроклиматына бейімделген оқушыларда агрессия азайып, оқу мотивациясы артады. Бұл — тәрбиелік диагностика үшін маңызды психоәлеуметтік индикаторлар.

Оқытудың тәрбиелік деңгейін бағалау критерийлері тұлғаның моральдық, әлеуметтік, эмоциялық және азаматтық дамуын көрсететін күрделі әрі көпқырлы жүйе болып табылады. Бұл критерийлер оқушының тек пәндік білімін емес, оның адам ретіндегі қалыптасуын, қоғамдағы жауапкершілігін, құндылықтық бағдарларын бағалауға мүмкіндік береді. Тәрбиелік индикаторлар дұрыс таңдалғанда, білім беру ұйымдары тәрбиелік жұмыстың нақты нәтижесін көріп қана қоймай, оқыту процесін жетілдіру бағыттарын да айқындай алады.

III ІС-ТӘЖІРИБЕЛІК БӨЛІМ

Тәжірибелік зерттеу жұмысы оқытудың тәрбиелік тиімділігін арттыруға бағытталған әдістердің практикалық әсерін анықтау мақсатында ұйымдастырылды. Бұл зерттеу жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбында жүргізілген шартты педагогикалық эксперимент үлгісіне негізделеді. Зерттеу базасы ретінде орта мектептің екі параллель сыныбы таңдалды: 8А – эксперименттік топ, 8Ә – бақылау тобы. Экспериментке жалпы 39 оқушы қатысты. Оқу жылының үшінші тоқсанында жүргізілген зерттеу мұғалім мен оқушы өзара әрекетінің тәрбиелік әсерін жүйелі түрде бақылап, өзгерістерді салыстыруға мүмкіндік берді.

Жұмыстың негізгі гипотезасы: егер сабақ барысында ынтымақтастық педагогикасы, диалогтік оқыту, рефлексия, жобалық тапсырмалар және әлеуметтік жағдайларды талдау (кейстік әдіс) жүйелі қолданылса, онда оқушылардың тәрбиелік деңгейі – яғни қарым-қатынас мәдениеті, ынтымақтастық дағдылары, жауапкершілік, адамгершілік нормаларды сақтау қабілеті – бақылау тобымен салыстырғанда айтарлықтай жоғары болады.

Жұмыс барысы: Тәжірибе үш кезеңнен тұрды: диагностикалық, қалыптастырушы, қорытынды бақылау.

1.Диагностикалық кезеңде екі топтағы оқушылардың бастапқы тәрбиелік деңгейі анықталды. Ол үшін келесі құралдар қолданылды:

– қарым-қатынас мәдениеті бойынша бақылау картасы;

– өзін-өзі реттеу қабілетін бағалау сауалнамасы;

– топтық жұмыс кезіндегі мінез-құлықты тіркеу парағы;

– сыныптағы эмоционалдық климатты өлшейтін педагогикалық шкала.

Бастапқы көрсеткіштер екі топ бойынша шамалас болды, бұл эксперименттің әдістемелік дұрыстығын қамтамасыз етті.

2.Қалыптастырушы кезеңдегі қолданылған әдістер.

Эксперименттік топта 6 апта бойы арнайы тәрбиелік мазмұндағы әдістер жүйелі енгізілді:

• диалогтік оқыту – мұғалім мен оқушының пікір алмасуы, дәлелдеу, сұрақ қою мәдениетін арттырды;

• жобалық тапсырмалар – оқушылар шағын топтарда әлеуметтік мазмұндағы жобалар жасады;

• рөлдік ойындар – этикалық жағдайларды шешуді үйретті;

• рефлексиялық күнделік – оқушының өзін-өзі бағалау дағдысын дамытты;

• ынтымақтастыққа негізделген бағалау – бірін-бірі бағалау, топтық жауапкершілік енгізілді.

Бақылау тобында дәстүрлі түсіндірмелі оқыту басым сақталды.

Зерттеу барысында байқалған өзгерістер: Қалыптастырушы кезеңнің ортасында эксперименттік топта айқын өзгерістер байқалды: оқушылардың өзара қарым-қатынасы жұмсарды, топтық жұмыстағы белсенділік артты, тапсырмаларды бөлісу, келісу, тыңдау мәдениеті күшейді. Мұғалімнің күнделік бақылау жазбаларында эксперименттік топтағы оқушылардың сабаққа қатысу ынтасы мен эмоционалдық ашықтығы жоғарылағаны тіркелді. Бақылау тобында мұндай өзгерістер айқын байқалмады.

Эксперимент соңында екі топ қайта бағаланды. Диагностика нәтижесі төмендегідей тренд көрсетті:

3-кесте. Тәрбиелік эксперимент кезіндегі бастапқы және қорытынды көрсеткіштер

Кестеде көрсетілген сандық деректер эксперименттік топтағы барлық негізгі тәрбиелік көрсеткіштердің бірқалыпты және айқын жоғарылағанын дәлелдейді. Ынтымақтастық дағдылары мен өзін-өзі реттеу қабілетінің 30% өсуі, коммуникативтік белсенділіктің 32% артуы, моральдық жауапкершіліктің 24% және эмоционалдық тұрақтылықтың 28% деңгейінде көтерілуі – қолданылған әдістердің оқушылардың тұлғалық және әлеуметтік даму динамикасына нақты әсер еткенін көрсетеді. Бақылау тобында мұндай тұрақты әрі айқын өсім байқалмағаны эксперименттік технологиялардың тиімділігін қосымша дәлелдейді. Жалпы нәтижелер оқыту процесіне диалогтік тәсілдер, жобалық жұмыс, рөлдік ойындар және рефлексия элементтерін жүйелі енгізу оқушылардың тәрбиелік жетістіктерін сапалы түрде күшейтетінін сандық тұрғыдан растады.

Сапалық деректер (мұғалімнің бақылауы, оқушы жазбалары, топтық жұмыстар талдауы) эксперименттік топтағы оқушылардың жауапкершілік сезімінің күшейгенін, тапсырмаларды өзара бөлісе алу қабілетінің артқанын, дау-дамайды мәдени түрде шешу ниетінің өскенін көрсетті. Жобалық жұмыс кезінде оқушылардың азаматтық, экологиялық, этикалық тақырыптарға қызығушылығы артып, әлеуметтік мәселелерге қатысты өз пікірлерін еркін жеткізу дағдысы қалыптаса бастағаны байқалды. Бұл – тәрбиелік оқыту әдістерінің тұлғалық дамуға тікелей әсерін дәлелдейтін маңызды сапалық белгі.

Эксперимент нәтижесінде мұғалім мен оқушы арасындағы өзара әрекет те айтарлықтай жақсарды. Диалогтік педагогика арқылы мұғалім бақылаушыдан – бағыттаушыға, ал оқушы пассив орындаушыдан – белсенді серіктеске айналды. Мұндай модель оқушының сенімін арттырып, сабаққа эмоционалдық қатысуын күшейтті. Педагогикалық әдебиеттерде дәлелденгендей, мұғалім мен оқушы арасындағы сенім атмосферасы оқу мен тәрбие нәтижесіндегі шешуші факторлардың бірі болып табылады.

Бақылау тобында да белгілі бір деңгейде даму байқалғанымен, ол негізінен академиялық сипатта болды. Ал эксперименттік топта оң өзгерістер тұлғалық-әлеуметтік бағытта әлдеқайда терең болды. Яғни, таңдалған технологиялар тек білімді арттырып қана қоймай, оқушылардың адамгершілік, коммуникативтік, эмоционалдық және әлеуметтік дағдыларын дамытуға мүмкіндік берді. Бұл — тәрбиелік оқытудың тиімділігі дәлелденетін негізгі қорытынды.

Жүргізілген тәжірибе жұмысы тәрбиелік мақсатқа бағытталған оқыту технологияларының тиімділігін айқын көрсетті. Интерактивті, тұлғалық бағдарлы, жобалық және диалогтік әдістер оқушының тәрбиелік деңгейін көтеруде маңызды рөл атқаратыны дәлелденді. Эксперимент нәтижелері педагогикалық тәжірибеде мұндай әдістерді жүйелі қолдану оқушының әлеуметтік-эмоционалдық дамуын, мәдени мінез-құлық қалыптасуын және оқу мотивациясын едәуір жақсартатынын көрсетеді. Демек, оқыту мен тәрбие ажырмас біртұтас процесс екенін тәжірибелік түрде де растауға болады.

ҚОРЫТЫНДЫ

Оқыту үдерісін тәрбиелік мазмұнмен күшейту – педагогика ғылымында тұлға қалыптастырудың негізгі тетігі ретінде қарастырылады. Зерттеу барысында оқыту мен тәрбиенің өзара байланысы теориялық тұрғыдан негізделіп, оның білім беру жүйесіндегі орны нақты айқындалды. Ғалымдар еңбектеріне жасалған талдау оқытудың тек білім берумен шектелмейтінін, ол адамның құндылықтық бағдарын, мінез-құлқын, әлеуметтік тәжірибесін қалыптастыратын кешенді процесс екенін дәлелдейді. Демек, тәрбиелік ықпалы күшейтілген оқыту моделі – бүгінгі білім беру тәжірибесінің ажырамас құрамдас бөлігі.

Зерттеу нәтижелері тәрбиелік әлеуеті жоғары оқыту принциптерінің оқушы дамуына ықпалын терең сипаттауға мүмкіндік берді. Тұлғалық-бағдарлы бағыт, ынтымақтастық педагогикасы, диалогтік оқыту, рефлексия, өмірмен байланыс, эмоционалдық қолдау сияқты принциптер оқыту мазмұнында тәрбиелік міндеттердің табиғи орын алуына жағдай жасайды. Бұл принциптер оқу үдерісін оқушының жеке қажеттіліктерін ескеретін, оның дербестігін, жауапкершілігін, адамгершілік көзқарасын қалыптастыратын жүйеге айналдырады.

Жұмыстың тәжірибелік бөлімі оқытудағы тәрбиелік технологиялардың тиімділігі нақты педагогикалық эксперимент арқылы айқындалды. Жобалық жұмыс, интерактивті әдістер, диалог, рөлдік ойындар, рефлексиялық тәсілдер мен кейстік тапсырмалар оқушылардың әлеуметтік дағдыларын, қарым-қатынас мәдениетін, өзін-өзі реттеу қабілетін, эмоциялық тұрақтылығын дамытуға айтарлықтай ықпал ететіні анықталды. Эксперименттік көрсеткіштер бұл әдістердің тәрбиелік нәтижелері жүйелі қолданылған жағдайда тұрақты әрі сапалы өзгеріс әкелетінін көрсетті.

Зерттеу барысында оқытудың тәрбиелік деңгейін бағалауға арналған критерийлер мен индикаторлар жүйесі талданып, тәрбиелік нәтижені өлшеудің ғылыми негізі анықталды. Құндылықтық бағдарлар, коммуникативтік қабілеттер, әлеуметтік жауапкершілік, өзін-өзі басқару, эмоционалдық мәдениет сияқты көрсеткіштер тәрбиелік дамудың деңгейін кешенді сипаттайды. Бұл индикаторлар педагогтарға тәрбиелік нәтижені объективті диагностикалауға және оқыту процесін жетілдіруге бағыт береді.

Қорытындылай келе, зерттеу жұмысы оқытудың тәрбиелік тиімділігін арттырудың теориялық және тәжірибелік негіздерін толық ашты. Ұсынылған әдістер мен принциптер білім беру тәжірибесінде қолдануға қолайлы, педагогикалық практикада оң нәтиже беретіндігі дәлелденді. Зерттеу нәтижелері мұғалімнің кәсіби әрекетін жетілдіруге, оқу ортасын тәрбиелік мақсатқа бағыттай отырып ұйымдастыруға және оқушы тұлғасының үйлесімді дамуын қамтамасыз етуге нақты мүмкіндіктер ұсынады.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Aмонашвили Ш.А. Воспитательная и образовательная оценка учения школьников. – Москва, 1984.

2. Әбдіразақова Ғ. Тәрбие теориясы мен әдістемесі: оқу құралы. – Алматы: Дарын, 2004. 16-20c

3. Әбенбаев С. Мектептегі тәрбие жұмысының әдістемесі. – Алматы, 2016.12-15c

4. Әбенбаев С. Тәрбие теориясы мен әдістемесі. – Алматы: Дарын, 2004.

5. Выготский Л.С. Развитие высших психических функций. – Москва: Просвещение, 1991. – 320 с.

6. Г.Ф. Сугатинова. Педагогика: студенттердің өзіндік жұмыстарын ұйымдастыру. – Алматы, 2007. 35-37c

7. Ильина Т.А. Педагогика. – Алматы: Мектеп, 2016.15-16c

8. Қоянбаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 2002. 28-30 c

9. Савин Н.В. Педагогика. – Москва, 2016.27-29c

10. Қоянбаев Р.М., Қоянбаев Ж.Б. Педагогика. – Алматы, 2002. 45-67c

11. Сухомлинский В.А. Сердце отдаю детям. – Киев: Радянська школа, 1977. – 383 с

12. Хмель Н.Д. Жалпы білім беретін мектептегі педагогикалық процесс. – Алматы: Ғылым, 2002.12-14c

13. Щукина Т.И. (ред.). Теория и методика коммунистического воспитания школьников. – Москва, 2018.45-47c

14. Молдасан Қ.Ш., Бектұрғанова Ж.М. Педагогика: оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2020. – 430c

15. Мұхаметжанова Г. Педагогиканы оқыту әдістемесі: оқулық. – Алматы, 2020.30-35c

16. Дүйсенбаев А. Тәрбие теориясы мен әдістемесі. – Астана, 2021.21-26c

17. NESCO. Global Citizenship Education (жаңартылған нұсқа, 2020-2023).31-36c

18. Таубаева Ш.Т., Иманбаева С.Т., Берикханова А.Е. Педагогика: оқулық. – Алматы, 2018 (қайта басылым 2020-2021).29-30c