Күні:___________

Пәні: Биология

Сыныбы: 6

Мұғалім: Сыгаева Арайлым Жалелқызы

Тақырып: §41. Қылқанжапырақты өсімдіктер мен қылқанжапырақты ормандардың табиғаттағы және халық шаруашылығындағы маңызы. Орманды қорғау
Мақсаты:

1. Білімділік: оқушыларға қылқанжапырақты өсімдіктердің маңызын түсіндіру, ормандардың табиғат және адам үшін пайдасын айту.

2. Дамытушылық: Оқушылардың интерактивті тақта арқылы видеоматериал, слайд,

 көрсету арқылы ой өрісін дамыту

3. Тәрбиелік: Орманды қорғауға, табиғатты аялауға,  Отан сүйгіштікке тәрбиелеу.

Сабақ типі: аралас сабақ
Сабақ әдісі: баяндау, сұрақ – жауап

Көрнекілігі: слайд, таратпа карталар, суреттер

Сабақтың құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі – 2.мин

2. Үй тапсырмасын тексеру – 15.мин

3. Жаңа сабақ – 15.мин

4. Бекіту – 10.мин

5. Үйге тапсырма беру – 2.мин

6. Бағалау – 1.мин

Сабақтың барысы:

I. Ұйымдастыру: Амандасу, түгендеу, тақтаның, сыныптың тазалығына назар аудару.
II. Үй тапсырмасы:

• Қарағай ашық далада және қалың орманда қалай өседі?

• Шайыр деген не?

• Жабықтұқымды өсімдікке мысал келтір

• Жанама тамыр деген не?

• Қарағайдың аталық бүрінің құрылысы қандай? Тозаңдану қалай жүреді?

• Қарағайдың аналық бүрінің құрылысы қандай?

• Ашықтұқымды өсімдіктерді неге «қылқанжапырақтылар» деп атайды?

• Сабағын қалай атаймыз? Ол қалай бөлінеді?

• Қылқанжапырақты өсімдіктерді ата

Сөзжұмақ

1. Қарағайды жапырақтарының формасына байланысты қалай атайды?

2. Тұқымы қалай орналасқан?

3. Тұқымы қайда орналасқан?

4. Жанама тамырдан тараған ұсақ тамыршаларда не түзіледі?

5. Ерте көктемде пайда болатын аналық бүрдің түсі қандай болады?

6. Аталық және аналық жасушалардың қосылып, ұрықтануынан не түзіледі?

7. Қабығынан жіне сүрегінен бөлінетін зат?

III. Жаңа сабақ:

Қылқанжапырақтылар қандай өсімдіктерге жатады? Ашықтұқымды өсімдіктер табиғатта және халық шаруашылығында маңызды рөл атқарады. Оларды егісті қорғау үшін пайдаланады. Қылқанжапырақтылар оттегін бөліп, көмірқышқыл газын бойына сіңіреді. Сондықтан адам қылқанжапырақты өсімдіктер өскен аумақта жақсы тыныс алып, тынығады. Үй бұйымдары, құрылыс материалдары, отын да солардан алынады. Сонымен қатар, қылқанжапырақтылардан шайыр, эфир майы, дәрі-дәрмектер дайындалып медицинада қолданылады.

Қарағай, шырша, самырсын және өзге ашық тұқымды өсімдіктердің халық шаруашылығында да маңызы зор. Қарағай сүрегінен химиялық жолмен өңдеп, жібек жіп тәрізді жасанды талшық алынады. Балқарағай, қарағай сүректері қағаз жасауға қажетті негізгі шикі заттар. Олардың сүрегінен жоғары сапалы қағазөндіріледі, балқарағай – Қазақстанның биік тауларында кездесетін қылөқанды ағаш. Оның сібірлік балқарағай деп аталатын түрі қыста жұмсақ қылқанын түсіріп тастайды. Ол ыстыққа, суыққа, түтінге, шаңға, дауылға және ауа ылғалдығына төзімді.

Тұқымының сыртын қаптаған жидек тәріздес қылша да ашықтұқымды өсімдік. Бұл ашықтұқымды өсімдік қосмасақшалы қылша деп аталады. Қосмасақшалы қылша – ашық тұқымды екіүйлі өсімдік. Оның аталық бүрі бір өсімдікте, аналық бүрі екінші өсімдікте орналасады. Оның биіктігі 15-40 см болады.

Қосмасақшалы қылша – жапырақтары ұсақ қабыршаққа өзгерген бұта. Қабыршақтары тез түсіп қалатындықтан, фотосинтез процесі бұтақтарында жүреді. Бұтақтарында маңызды дәрілік өнімдері болғандықтан, медицинада емге қолданылады. Қылшадан алынатын дәрі эфедрин деп аталады. Ашықтұқымды өсімдіктердің тамыры тереңге бойлайтындықтан, топырақты эрозиядан сақтайды. Ашықтұқымдылар өскен жерде қар және нөсерлі жаңбырдың суы да топырақты бүлдіре алмайды. Бұлар басқа жасыл өсімдіктермен біргеорганикалық зат түзеді. Қарағайдың зиянды бактерияларды жоятын ерекше ұшқыш зат – фитонцид бөлінеді.

Ашықтұқымды өсімдіктердің тұқымы – құстар мен жануарлардың жемі.

Орманның маңызы және орманды қорғау. Жер аумағы үлкен болса да, Қазақстанда орманды жерлер көп емес. Республикамыздағы орман мен бұталардың алып жатқан жер көлемі 21,6 млн.га. бұл Қазақстанның жер көлемінің 4,2%-ы ғана.

Таулы өңірлерде қарағай, майқарағай, ырша, балқарағай, самырсын сияқты бағалы ағаштар өседі. Солтүстің Тәңіртау өңірінде әсіресе алма, өрік, жаңғақ және қарақт тәрізді жеміс-жидекті ағаштар мен бұталар басым. Шығыс Қазақстан ормандарында самырсынкөп өседі. «Марал тамыр», тіпті алтын тамыр сияқты өте сирек кездесетін дәрі-дірмекті өсімдіктер самырсынды ормандарда ғана болады. Самырсын сүрегінен музыкалық аспаптар, жиһаздар мен қарындаштар жасалынады.

Орманды қорғау – адамдар үшін гигиеналық, эстетикалық жәнеміәдени маңызы бар мәселе, Қазақстан орманы тапшы аймақтарға жатады. Сондықтан республикамыздағы ең басты міндет – ағашты үнемді пайдалану. Ол үшін оның көлемін ұлғайтып, әсіресе өрттен сақтай білу қажет.

Қазақстанның орман белдеулерін сақтау, оларды қорғап, кбейту мәселесімен Қазақ орман шаруашылығы және агроорман мелиорация ғылыми зерттеу институты шұғылданады. Орман көлемін қалпына келтіріп, көбейтудің 3 түрлі тәсілі бар: егу, себу және табиғи жолмен қалпына келтіру.

• Алма –Арасан, Шыңбұла демалыс орындары туралы айтып өту. (адамдардың табиғатқа зияны)

IV. Бекіту: (Дәптермен жұмыс)

Орманды қалай қорғар едің? Орманның пайдасы? Қарағайлардың пайдасы? Оларды қалай қорғар едің қысқаша өз ойыңды жаз 3-4 сөйлем

VI. Бағалау:
VII. Үйге тапсырма: «Өрттің орман үшін келтіретін зияны» деген тақырыпта хабарлама жазыңдар. «қылқанжапырақты өсімдіктердің пайдасы» деген тақырыпта хабарлама жазыңдар