«НАЗАРБАЕВ ЗИЯТКЕРЛІК МЕКТЕПТЕРІ»
ДЕРБЕС БІЛІМ БЕРУ ҰЙЫМЫ

ДҮНИЕТАНУ
Оқу жоспары

2019-2020 оқу жылы

4-сынып

Нұр - Сұлтан 2019

Мазмұны
Ұзақ мерзімді жоспар

3

Тілдік мақсаттар туралы

5

Орта мерзімді жоспар

6

1-тарау Менің Отаным - Қазақстан

6

2-тарау Құндылықтар

15

3-тарау Мәдени мұра

26

4-тарау Мамандықтар әлемі

38

5-тарау Табиғи құбылыстар

47

6-тарау Қоршаған ортаны қорғау

58

7-тарау Ғарышқа саяхат

66

8-тарау Болашаққа саяхат

74

Қысқа мерзімді жоспар
Сабақ жоспары

84
88

2

Ұзақ мерзімді жоспар
1-тоқсан

2-тоқсан
3-тарау Мәдени мұра

1-тарау




Біз қайда тұрамыз?
Менің
аймағымдағы
кәсіпорындар.
Неліктен
түйелерді
оңтүстікте өсіреді?

 Біздің ата- тегіміз (сақтар,
ғұндар, түркілер)
 Қазақ халқының қалыптасу
тарихы
 Барлығы керемет, күннен –күнге
керемет
 Менің елімнің жетістіктері
 Ұлы дала баласы

2-тарау Құндылықтар

4-тарау Мамандықтар әлемі

 Отбасы және қоғам
 Сақтау және үнемдеу
 Мектептің өзін-өзі басқару
ұйымы
 Көшбасшы қандай болуы
керек?
 Конституцияның
қоғам
өміріндегі маңызы






Кім болам? Сұрақтың мәні
неде?
Табиғат және адам
Спорт мамандық ретінде

3-тоқсан
5-тарау Табиғи құбылыстар
 Табиғатта жаман ауа-райы
болмайды
 Табиғи жағдайлар
 Сақтансаң, сақтаймын
 Жасанды ортадағы қауіпсіздік
 Адаспайтын жол ізде

6-тарау Қоршаған ортаны
қорғау
 Табиғатты аялайық
 Табиғи
апаттар
және
экология. Қандай байланыс
бар?
 Маршрут құрастырамыз.
 Менің көгілдір планетам.
 Жердің сиқырлы сызықтар
құпиясы

4-тоқсан
7-тарау Ғарышқа саяхат
 Ғарышкерлер күні
 Ғарышты зерттейміз
 Қазақстанның
әлемдік
сахнадағы рөлі
 Ғарыш және экология

8-тарау Болашаққа саяхат





Саяхатшыларды
не
қызықтырады? Туристер
Болашақтың мамандығы
Тарих және технологиялық
прогресс
Қазақстанда жасалған

Ескертулер:
3

Бөлімше – белгілі бір тақырыпты қамтитын сабақтар тобы.
Тақырыптар ұзақ мерзімді жоспар мен орта мерзімді жоспарда ұсынылатын іс-шаралар барлық пәнаралық байланыстармен құрылған.
Ұ - сынып жұмысы

ОТ - оқушы тәжірибесі

Т - топ ішіндегі жұмыс

МК - мұғалімнің көрсетуі

Ж - жұптағы жұмыс

Қ - формативті (ішкі) бағалау

Ө - өздік жұмыс
Бағдарламада оқу мақсаттарын қолдануға, мониторинг жасауға тиімді болу үшін төрт саннан тұратын кодтық белгімен белгіленді.
Кодтық белгідегі бірінші сан сыныпты, екінші және үшінші сан бөлімше ретін, төртінші сан оқу мақсатының реттік номерін көрсетеді.
Мысалы, 4.2.1.4. кодында «4» - сынып, «2.1» - екінші бөлімнің бірінші бөлімшесі, «4» - оқу мақсатының реттік саны.
Орта мерзімді жоспардың «Оқыту ресурстары» бөлігінде мұғалімдерге қосымша ақпарат ретінде ағылшын тіліндегі дереккөздер
берілді.

4

Тілдік мақсаттар туралы
Оқытуда пән мазмұны мен тілді оқып үйренуге тең қолдау көрсетілетін оқу
ортасын құру көзделеді. Әр пәннің өз тілдік стилі бар, оны нақты бір пәннің «ғылыми
тілі» деп атауға болады. Ғылыми тіл – пәннің мазмұнын оқып үйрену, ойлау қабілетін
және пәндік мазмұнның негізгі ұғымдарымен жұмыс істеуді жақсарту үшін
қолданылатын негізгі құрал. Екінші не үшінші тіл арқылы оқитын көптеген оқушыларға
олардың ғылыми тіл мен пән мазмұнын толық игеруі үшін білім алу үдерісінде үнемі
қолдау көрсетілуі қажет.
Тілдік мақсаттар ғылыми тілді үйрену үшін маңызды құрал болып табылады.
Оқушылар үшін өздерінен не күтілетіндігін түсінуі тілдік мақсаттардың анық құрылуына
байланысты. Сондай-ақ, тілдік мақсаттар оқытушылар мен оқушыларға оқуға деген
ынтаны қалыптастыруға, өлшеуге және қолдауға көмектеседі. Пән мазмұны мен ғылыми
тілді оқытуды үнемі қатар назарда ұстайтын пән мұғалімдері оқушыларға үлгі көрсетіп,
пән мен тілді оқып үйренуге көмектеседі.
Ғылыми тілді оқып үйренуді қолдау үшін оқушыларға сабақ жоспарларына келесі
оқу мақсаттарын жүйелі түрде қосу ұсынылады:
• оқушылар назарын ғылыми тілге аудару (мәселен, пән бойынша оқу
мақсаттарына жету үшін қажет терминология немесе тұрақты тіркестері бар лексиканы
қолдану);
• пән мазмұнының ұғымдарымен жұмыс істеуге қажетті жұмыс тілін қолдану
(мысалы, топтық жұмыстар, сұрақты дұрыс қоя білу, жағдайды талдау және пікірталас
жүргізу үшін қажетті сөздер мен сөз тіркестері);
• алдын ала оқыту, оның ішінде ең бастысы, пәнді оқуда дұрыс қолдана білу үшін
қажетті термин мен тіркестер жиынтығын қамтитын лексиканы алдын ала орынды
қолдану;
• оқушылардың төрт дағдының барлығын түрлі әрекеттерде (мысалы, оқылымтыңдалым, оқылым-жазылым, оқылым-айтылым, тыңдалым-жазылым және т.б.) түрлі
мақсаттарға қол жеткізу үшін қолдану;
• оқушыларды пікірталасқа қатыстыру (мәселен, оқушылардан қысқа жауаптарды
қабылдамау, білімді ғана көрсететін сұрақтарды қоймау; оқушыларды өз білімін нәтижелі
талқылау үшін пайдалануға ынталандыру, сондай-ақ оқушылар диалогқа қатыса алуы
үшін қажет лексикалық қормен қамтамасыз ету);
• тілге тән оқу дағдыларын дамыту (мәселен, таңдамалы түрде тыңдау, түсіндіру,
металингвистикалық және метакогнитивтік танымды дамыту, басқа сөзбен айту,
сөздікпен жұмыс дағдылары);
•тіл туралы сын тұрғысынан ойлауды дамыту (мәселен, тілдерді салыстыру,
оқушылардың тілді барынша нақты пайдалануға ынталандыру, тілді оқудағы
жетістіктерді бағалау);
• сабақ басында тілдік мақсатты белгілеу, сабақтың соңында осы мақсат бойынша
қол жеткізген жетістіктерді талқылау.
Тілдік мақсат үлгісі оқу жоспарының әр бөлімінде көрсетілген. Тілдік мақсат
үлгісі сонымен бірге ғылыми тілдің құрамдас бөліктерін қамтиды, оны пайдалану мен
5

есте сақтауға оқушылардың назарын аудару маңызды. Бұл құрамдас бөліктер келесі
тақырыпшалармен көрсетілген:
(1) пәнге тән арнайы лексика және терминдер.
(2) диалог/жазылым үшін қажетті сөз тіркестері. Берілген тіл оқушылар үшін
түсінікті әрі анық болса, бұл олардың пәндік мақсаттар мен тілді оқудағы мақсаттарға
қол жеткізуіне көмектеседі.
Тілдік мақсаттарды анықтау үшін келесі етістіктерді пайдалануға болады: саралау,
санаттарға бөлу, таңдау, жіктеу, салыстыру, байланыстыру, қарсы қою, көшіру,
құрастыру, сынау, анықтау, суреттеу, әзірлеу, бағалау, түсіндіру, мысал келтіру,
жорамалдау, негіздеу, келіссөздер жүргізу, болжау, балама шешімдер ұсыну, себептерді
түсіндіру, пысықтау, қайта ұйымдастыру, басқа сөзбен айту, мазмұндау, қайта қарап
шығу, көшіріп жазу рөлдік ойындар ойнау, қорыту, синтездеу және жазу, түрлі мақсаттар
үшін пайдалану, өз сөзімен анықтама жазу, безендіру.
Тілдік мақсаттардың кейбірін пән мазмұнын оқу мақсаты деп те есептеуге
болатынына қарамастан, мазмұн мен тілдің бөлінуі оқушылардың мазмұнға да, тілге де
баса назар аударуына көмектеседі. Бұл, сондай-ақ, жауаптар мен шешімдер іздеу үшін
қолданылатын үдерістермен салыстырғанда, жауаптарға/шешімдерге аударылатын
назарды теңгерімге келтіруге көмектеседі. Атап айтқанда, осындай үдерістерге баса назар
аудару тілдің нақты қолданылуы мен ойлау әрекетінің жақсаруына көмектеседі.
Тілдік емес пәндерде оқыту мақсаттарының көпшілігі мазмұнға бағдарланады,
бірақ ең кемінде біреуі тілге бағдарлануы тиіс.

6

Орта мерзімді жоспар
«Дүниетану» пәні. Бастауыш мектеп. 4-сынып
1-тарау «Менің Отаным – Қазақстан»
Алдыңғы меңгерілген білім
Оқушылар Қазақстанның облыстары, еліміздің көрікті жерлері туралы 2-сыныптан «Менің туған өлкем», 3 сыныптан «Сәулет»
тарауынан біледі. Олар елді мекендерді түрлі белгілері бойынша ажырата алады (тип, көлемі, қызметі). Оқушылар картамен жұмыс
жасай алады: өзінің облысын, ірі қалалар, өзен-көлдерді, тұрғылықты жерін таба біледі. Оқушыларда климат, климаттық белдеулер
туралы алғашқы түсініктері бар (1 тарау «Жанды табиғат» 3 сынып). Олар өз өңіріндегі табиғи жағдайлардың оң және кері әсерін
талдай алады.
Мазмұны
Тарау оқушылардың әкімшілік-аумақтық бірліктері туралы білімдерін кеңейтеді. Оқушылар табиғат жағдайына байланысты
шаруашылық қызмет түрлерін түсінуін жалғастырады, әртүрлі дерек көздер негізінде шаруашылық қызмет түрлерін сипаттауды
үйренеді.
Тілдік мақсаттар
Осы тараудағы оқыту мақсаттарына қол жеткізу үшін тиісті ғылыми тілдегі тілдік мақсаттың үлгісі төменде берілген. Басқа да тілдік
мақсаттар және академиялық тілді жетілдіру туралы қосымша нұсқаулар, «Тілдік мақсат туралы» бөлімді қараңыз.
Пәнге қатысты лексика мен терминология
Диалогқа/жазылымға қажетті тіркестер
Тілдік мақсат
Оқушылар:
 түрлі
дәрежедегі
әкімшілікаумақтық бірліктерді ажыратады;
 ауылдық округ, аудан, облыс
ұғымдарын түсіндіреді;







әкімшілік аумақ;
ауылдық округ, аудан, облыс;
рельеф, климат;
жануарлар және өсімдіктер әлемі;
табиғи жағдайлар;табиғат ресурстары
7

7-нұсқа
Сәуір 2019 ж.

Мысалы (тілдік мақсатқа байланысты):
Талқылауға арналған сұрақтар:
 Әкімшілік аумақ деген не?
 Адамдардың шаруашылық іс-әрекетіне
табиғи жағдайлар қалай әсер етеді?
 Табиғи
жағдайлар
мен
табиғи

 өз аймақтарындағы адамдардың  агрошаруашылық іс-әрекет.
шаруашылық іс-әрекетін талдайды.
 өз
аймағының
экономикалық
қызмет атқаратын субъектілеріне
сипаттама береді.

ресурстардың айырмашылығы қандай?
 Тұрғылықты жерлеріңнің экономикасы
туралы не білесіңдер?
Неліктен екенін айта аласың ба?
 Неліктен адамның шаруашылық ісәрекеті табиғи жағдайларға байланысты?
Жазу үшін мысалдар:
«Мен -болашақ кәсіпкермін» тақырыбында
эссе жазады.
«Өз аймағының экономикасы» туралы
PowerPoint
арқылы
таныстырылым
жасайды.
Түрлі дереккөздерге негізделе отырып,
аймақтың экономикалық қызмет атқаратын
субъектілеріне сипаттама береді.

Қысқаша шолу
Бұл тараудағы сабақтарда оқушылар әкімшілік-аумақтық бірліктер (аудан, округ, облыс) ұғымдарымен, жергілікті жердің
экономикасымен танысады. Өз аймағының экономикалық қызмет атқаратын субъектілеріне сипаттама береді.Экономика туралы
ұғымдарын кеңейтеді. Адамдардың шаруашылық іс-әрекеттері табиғи жағдайларға (жер бедері, климат, өсімдік және жануарлар әлемі,
су нысандары) тікелей байланысты екенін талдау арқылы түсінеді.

8
7-нұсқа
Сәуір 2019 ж.

Бөлімшелер
1.3 Менің
атамекенім

Оқу мақсаты

Ұсынынылатын оқыту іс-әрекеттері

Мұғалімге арналған ескертпелер

4.1.3.1 түрлі
дәрежедегі
әкімшілік-аумақтық
бірліктерді (округ,
аудан, облыс)
ажырату

Біз қайда тұрамыз?
(ҰЖ) «Сұраққа жауап» әдісі
-Еліміздің түрлі дәрежедегі аумақтарын
атаңдар?
-Өз
қалаларыңның
немесе
елді
мекендеріңнің көлемі қандай?
-Неліктен аймақтар облыс, қала, аудан,
елді мекен деп бөлінеді?
-Сендер қай облыста тұрасыңдар?
Оқушылар
3-сыныпта
өткен
елді
мекендер
(қала,
ауыл)
тақырыбы
бойынша
бүгінгі
оқу
мақсатына
бағытталған, сұрақтарға жауап береді.
(МК) Аталмай қалған өлкелер туралы
қосымша ақпараттар беріп аталған
жерлерді аудан, облыстарға ажырата
білулеріне мүмкіндік жасайды.
(Ж) Картамен жұмыс «Іздеп тап,
көрсет» ойыны.
Жұптарға
Қазақстанның
әкімшілік
картасы таратылады. Жұптың біреуі
облыстың немесе қаланың атауын
айтады,
екіншісі
картадан
тауып
көрсетеді. Мысалы: Талдықорған десе,
картадан Алматы облысын көрсетеді,
көлемін айтады.
(Ж) «Хабарлама дайындау » әдісі
Әр топқа Қазақстан
облыстары
бойынша
үлестірме
материал
таратылады. Оқушылар материалды оқып

Облыстар құрамы аудандардан
тұрады.
Аудандарда
орталық
қалалар болады. Онда хaлық caны
10 мыңнaн acaды. Бұл қaлaлapдa
кішігіpім өнеpкәciп оpындapы,
коммунaлдық
шapуaшылық,
мемлекеттiк тұpғын үй қоpы, оқу
және мәдени-aғapту, емдеу мен
caудa нысандары бap. Аудандар
саны облыстың халық саны және
көлеміне
байланысты
болады.
Мысалы
халық
саны
көп
облыстарда 10 нан аса аудандар
болады.
Аудандар
поcелкелеp
мен
ауылдардан құралады. Поcелкелеp
теміp жол cтaнcaлapының және
бacқa экономикaлық ныcaндapдың
жaнындaғы, кемiнде 3 мың aдaмы
бap елді мекен. Ал ауылдарда егін
және мaл шapуaшылығы дамыған.
Кейбіp aуыл халқы оpмaн және
aңшылық, бaл apacы мен бaлық
өcipу, бaлық aулaумен айналысады.
Ауыл халқының саны кемінде 50
адамнан тұрады.
Қазақстанның әкімшілік-аумақтық
құрылымы облыс, аудан, aуылдық
(cелолық) окpугтер болып бөлінеді.
Қазақстан
Республикасы
14
облысқа және 3 республикалық

9
7-нұсқа
Сәуір 2019 ж.

Оқу
ресурстары
Карталар,
Қазақстанны
ң облыс және
аймақтарыны
ң картасы.
Қазақстанны
ң әкімшілік
картасы,
кескін карта,
Алматы,
Астана,
Шымкент
қаллалары
туралы
бейнетаспа,
микрофон
макеті

зерттеп, бір облыс бойынша хабарлама
дайындайды (облыстың көлемі, облыс
орталығы,қалалардың саны мен атауы,
аудан орталығының атаулары климаты,
шаруашылық іс әрекеті, көрікті жерлері)
(ҰЖ) «Сен маған, мен саған» әдісі
Хабарлама жасап болған соң, топтар бірбіріне
сұрақтар
қояды.Жасаған

жұмыстарына ұсыныстар береді.
(Ж)(Қ) Кескін картамен жұмыс. Кескін
картаданҚазақстандағы
облыстардың
орталық қаласының және республикалық

деңгейдегі қалалардың атын жазады.
(Ж)(Қ) Кері байланыс. «1минут» әдісі.

Оқушылар бір-біріне облыстар туралы,
аумақтық
бірліктердің
бір-бірінен

айырмашылығы (ауылдық округ, аудан,
облыс) туралы айтады.








10
7-нұсқа
Сәуір 2019 ж.

маңызы бар қалаға бөлінеді.
86 қала, оның 41-і – республикалық
және облыстық бағыныстағы, 175
аудан, 35 кент, 34 кенттік және
2468 ауылдық (селолық) әкімшілік
бар.
Облыстар:
1.Ақмола облысы (Орталығы
Көкшетау)
2.Ақтөбе облысы (Орталығы
Ақтөбе)
3.Алматы облысы (Орталығы
Талдықорған)
4.Атырау облысы (Орталығы
Атырау)
5.Батыс Қазақстан облысы
(орталығыОрал)
6.Жамбыл облысы (орталығы
Тараз)
7.Қарағанды облысы (орталығы
Қарағанды)
8.Қызылорда облысы (орталығы
Қызылорда)
9.Қостанай облысы(орталығы
Қостанай)
10.Маңғыстау облысы (орталығы
Ақтау)
11.Түркістан облысы
(орталығыТүркістан)
12.Павлодар облысы (орталығы
Павлодар)










1.3 Менің
атамекенім

4.1.3.2 түрлі
дереккөздерге
негізделе отырып, өз
аймағының
экономикалық
қызмет атқаратын
субъектілеріне
сипаттама беру

Менің аймағымдағы кәсіпорындар
(ҰЖ) «Атауларға түсініктеме» әдісі
Мұғалім екі сөз айтады. Мысалы, қала –
ауыл, автобус трамвай, зауыт,ферма,
балық ,күріш, өзен - көл т.б. Оқушылар
бір сөзді тандап алып, неліктен
тандағанын түсіндіреді.
(Т) «Сипатта» Оқушыларға жергілікті
жердің (өз қалалары, ауылға жақын
орналасқан немесе облыс аумағында)
экономикалық
қызмет
атқаратын
субъектілерін (зауыт, фабрика, ферма
және т.б.) сипаттайтын қысқаша мәтіндер
таратылады. Мәтінді
оқи
отырып
оқушылар өз аймағының экономикалық
нысандары туралы тың деректер алады.
(Т) «Фишбоун» әдісі
Оқушылар берілген жоспар бойынша
фишбоун кестесін толтырады (таңдау
бойынша)
Экономикалық нысан: зауыт
Қызметі: мұнай өңдейді
11

7-нұсқа
Сәуір 2019 ж.

13.Солтүстік Қазақстан облысы
(орталығы Петропавлоск)
14.Шығыс Қазақстан облысы
(орталығы Өскемен)
15.Нұр-Сұлтан қаласы
16.Алматы қаласы
17.Шымкент қаласы
(Қ) Соңғы екі әдіс бойынша
қалыптастырушы бағалау
ұйымдастырылады
Теориялық
материалдар.
Экономикалық қызмет атқаратын
субъектілер елдің экономикасының
ең басты дамытушы көздері болып
саналады. Қазақстан минералды
ресурстарға бай болуы ауыр
өнеркәсіпті
жетекші
дамытуға
басты әсер ететін фактор.
Қазақстанның барлық аймағында
өндіріс орындары жұмыс жасайды.
Өндіріс
орындары
атқаратын
жұмыстары
мен
қызметіне
байланысты ауыр және жеңіл
өнеркәсіп болып бөлінеді. Ауыр
өнеркәсіп ең басты салаларының
бірі – металлургия саласы. Оның
ішінде қара және түсті металлургия
салалары. Ал машина жасау саласы
ауыл шаруашылығына қызмет
көрсетуге бағытталған техникалар
шығарады.
Ауыр
өнеркәсіптің
негізгі
бөлігі
ретінде
ауыл

Әр мекенді
жер
оқушылардың
шамасына сай
етіп
қарапайым
тілде өз
аймақтары
туралы
дереккөздер
дайындайды.
жергілікті
жердің
субъектілерін
сипаттайтын
қысқаша
мәтіндер.
Фишбоун
кестесі.
БББ кестесі.

Қажеттілігі:
шығарады

автокөліктерге

бензин шаруашылық
техникаларын
шығару жоспарланды. Зауыттар
ауыл шаруашылық машиналардың
құрамдас
бөліктерін,
жаңа
машиналар
мен
жабдықтарды
шығарды. Олардың арқасында
егіншілік
пен
шаруашылық
салаларындағы механикаландыру
басталды.
Отандық
тауарлар
қолжетімді
болғанымен бағасы жағынан аса
(Ұ) Әр топ сипаттаған экономикалық
қымбат. Себебі, кейбір техниканың
нысанды ұжыммен талдайды,
жетіспеуінен шет елдерге жіберу
білетіндерін ортаға салады.
арқылы өңдеу мәселелері көтеріліп
(Т) Бір облыстың шаруашылық әрекетін
отыр. Бұл кәсіпкер үшін де тиімсіз
дамыту жоспары:
болып табылады. Бұдан шығатын
1.Облыстың (өлкенің) атауы.
қорытынды, отандық сапалы өнім
2.Табиғи жағдайлары (жер бедері,
климат, өсімдік және жануарлар әлемі, су өндіру үшін ең алдымен, қабілетті
мамандар мен техника қажет. Біздің
нысандары)
елімізде аталған екі талап та
3.Табиғи ресурстары (пайдалы
қазбалары, табиғат аймақтары, топырағы) қарастырылмаған.
Тек кейбір облыс орталықтарында
4.Өсімдік және жануарлар әлемі.
орналасқан зауыттарда ғана мұндай
5.Халық шаруашылығы.
бар.
Ал,
ауыл
(Ұ) ҚБ) «Кім көп біледі?» ойыны. мүмкіндік
шаруашылығы,
киім,
көлік
Мұғалім оқушыларға аймақтарындағы
экономикалық
нысандардың атауы саласында үлкен мәселеге айналып
Осындай
мәселелердің
жазылған парақтар таратады, оқушылар отыр.
көтерілуі
нәтижесінде
Елбасымыз
екі сөзбен сипаттама жасайды. Бірінің
кәсіпкерлерге
үлкен
айтқанын бірі түртіп жазып отырады. Ең отандық
жағдай
жасап
отырғаны
мәлім.
көп сипаттама айтқан оқушы жеңімпаз
болып саналады.
12
7-нұсқа
Сәуір 2019 ж.

(Ө) Кері байланыс «БББ» кестесі
Білемін
Білдім
Білгім
келеді
2.3 Табиғи
жағдайлар
және олардың
әсері

4.2.3.1 өз өңіріндегі
және Қазақстан
аймақтарындағы
адамдардың табиғи
жағдайларға (жер
бедері, климат,
өсімдік және
жануарлар әлемі, су
нысандары)
байланысты
шаруашылық ісәрекетін талдау

Неліктен түйелерді оңтүстікте өсіреді?
(Ұ) «Ия - Жоқ» әдісі. Мұғалім бір
ұғымды жасырады. Оқушылар жауабы
тек «ия» немесе «жоқ» болатын сұрақтар
қою арқылы жасырылған ұғымды табады.
(Ұ) «Ойлан, болжа» әдісі. Сабақты
«Неліктен түйелерді оңтүстікте өсіреді?»
зерттеу
сұрағымен
жалғастырады.
Оқушылар ойланып,өз болжамдарын
айтады.Талқылау
жүргізіледі.
(Ж)
«Суреттер сөйлейді» әдісі Топтарға
мазмұнды суреттер таратылады
Бау-бақша шаруашылығы
Бұғы шаруашылығы
Кеме қатынасы
Балық аулау шаруашылығы
Түйе шаруашылығы
Шахтадағы жұмыс
Әр топ өздеріне
берілген
суреттерді
талдап,
бұл
шаруашылықтардың
еліміздің
қай
аймағында жүйелі іске асырылып
жатқандығына болжам жасайды.
(Ұ)
Қазақстанның
физикалық
картасымен жұмыс.
Өз облысыңның орналасқан жеріне
қысқаша
сипаттама
жасаңдар.
13

7-нұсқа
Сәуір 2019 ж.

Қазақстан аймақтарындағы табиғи
жағдайлар (жер бедері, климат,
өсімдік және жануарлар әлемі, су
нысандарына
байланысты
шаруашылықтың түрлері әркелкі
дамыған.
Жалпы
еліміздің
шаруашылығы мен еңбек ету
салалары
бір-біріне
ұқсас.
Дегенмен климаттық және жер
бедерінің
ерекшеліктеріне
сай
белгілі бір салаларды дамыту өте
қолайлы болады. Ел аумағында
орналасқан су нысандары, яғни
ірілі ұсақты өзендер мен көлдер
шаруашылықтың
белгілі
бір
саласының дамуына үлес қосады.
Еліміз
мұхиттардан
алшақ,
құрлықтың ортасындағы жазық
жерде
орналасуы
транзиттік
жолдарды салуға мүмкіндік береді.
Климаттың
шаруашылыққа
тигізетін
әсері
де
ерекше.
Республиканың солтүстік және
орталық аудандарындағы климат
жағдайлары егін шаруашылығымен
айналысуға мүмкіндік береді, ал
оңтүстік аудандарда суармалы

Адамдардың
табиғи
жағдайына
байланысты
іс-әректін
көрсететін
суреттер.
ҚР физикалық
картасы,
табиғи
зоналар
картасы,
адамдардың
табиғи
жағдайына
байланысты
іс-әректін
көрсететін
суреттер.
Сюжетті
суреттер:
бақша
шаруашылығ
ы, бұғы
шаруашылығ

Өсімдіктері және жануарлары қандай
климатқа бейімделген?
Қандай су нысандары бар?
Адамдар
қандай
шаруашылықпен
айналысады?
Өз облысыңда сен қандай шаруашылық
түрін дамытар едің, неліктен?
Қазақстанның
физикалық
картасын
пайдалана отырып, адамдардың
сол
аймақтың табиғи жағдайларына қатысты
экономикалық
қызмет
жағдайларын
талдайды.
(К) «Сипаттамасы бойынша тауып
көр» әдісі негізінде бір аймақтың
экономикалық
қызметіне
сипаттама
оқылады. Оқушылар бұл қай аймақ
екенін табады.
1. Бұл аймақтың экономикасының
негізіне: қара және түсті металлургия,
машина жасау, мал шаруашылығы кіреді.
Облыстың солтүстігі құрғақ құмды,
оңтүстігі далалық және жартылай шөлді
болып келеді. Балқаш көлінің солтүстік
жағасында орналасқан. Өзен сулары аз
және таяз.
2.
Қысы
жұмсақ,
сондықтан
ауылшаруашылығы жақсы дамыған. Бұл
аймақта мақта, күріш, астық, жеміс,
көкөніс, темекі, алма, жүзім өсіріледі.
3.Бұл облыс республикамызда марал
өсіру, бұғы өсіру және панты өндірісі
бойынша ерекшеленеді.
4.Мұнай-газ саласы, ауыл шаруашылығы
14
7-нұсқа
Сәуір 2019 ж.

егіншілік дамыған. Бірақ климат
жағдайлары адамның шаруашылық
әрекетінеаның
солтүстік
және
орталық
аудандарындағы
климиянды
атмосфералық
құбылыстарға қуаңшылық, аңызақ,
үсік, көктайғақ, шаңды дауылдарды
жатқызуға болады.
Қазақстан
климаты
жалпы
құрғақтығымен
ерекше
көзге
түседі. Әсіресе оңтүстікте жаз өте
ыстық болады. Құмның беті 60°70°С-қа дейін қызады. Қазақстан
жерінде соңғы 20 жыл ішінде
қуаңшылық
4
рет
болды.
Қуаңшылық пен аңызаққа қарсы
күресу үшін қар тоқтату, орман
алқаптарын отырғызу, жер суару
және т.б. арнайы агротехникалық
шаралар қолданылады.
Қазақстанда
жылдың
жылы
мезгілінде байқалатын ерекше
атмосфералық құбылыстың бірі —
шаңды
дауыл.
Олар
желдің
жылдамдығына
және
топырақ
жамылғысының сипатына тығыз
байланысты. Шаңды дауыл ауа
құрғақ кезде, борпылдақ топырақты
алапта соғатын қатты жел. Олар
топырақтың ұлпаларын ұшырып,
өсімдік
тамырларын
ашып
тастайды, ауыл шаруашылығына
көп зиян келтіреді.

ы, кемемен
жүк
тасымалы,
балық
шаруашылығ
ы, шақтадағы
жұмыс, түйе
шаруашылығ
ы

(мал
шаруашылығы,
өсімдік
шаруашылығы, ет және сүт, нан-тоқаш,
балық өңдеу өнеркәсібі) дамыған.
5.Облыс тау-кен
өнеркәсібі, түсті
металлургия, химия өнеркәсібі, тамақ
өнеркәсібі,
машина
жасау
кәсіпорындарымен,
ірі
шаруашылықтарда дәнді дақылдарды
өсіруменндарымен, ір.
(Ө) (Қ) «Мен-болашақ кәсіпкермін»
тақырыбында эссе жазу.
Оқушылар өз өлкесінің шаруашылығын
көркейтуге қосар үлесі туралы ойларын
жазады.
(Ұ) «Галереяны шарлау» стратегиясы
арқылы
оқушылар
бір-бірінің
жұмыстарымен танысып, бағалайды.
Көркейту бойынша өз ұсыныстарын
береді.
(Қ) Кері байланыс. «Сыртқы және
ішкі шеңбер».
Оқушылар ішкі және сыртқы шеңберге
тұрып, бір-біріне тек сабақ жайында
емес, жалпы бөлім бойынша сұрақтар
қояды.

15
7-нұсқа
Сәуір 2019 ж.

Тәлімдік жер – суармалы
егіншілік аудандарындағы егісті
суармай өсіретін жерлер.
Таулы аймақтарда тау етегіндегі
ауадан түсетін ылғал мөлшері
суарылмайтын егіншілікпен
айналысуға мүмкіншілік береді.
Бұл аймақтағы жауынның тағы бір
ерекшелігі – оның басым бөлігінің
көктем айларында түсіп, жазға
қарай құрғақшылық болуы.
Табиғаттың осы ерекшелігін,
көктемгі жауынды тиімді
пайдаланып, жазға дейін пісіп
үлгеретін дақылдар егуді тәлімі
егіншілік деп атайды.
Суармалы егіншілік – ылғалы аз,
құрғақ, шөлейт және шөлді
аймақтарда жоғары өнім алуға
бағытталған егіншілік түрі.

https://kk.wikip
edia.org/wiki/
%D0%A2%D3
%99%D0%BB
%D1%96%D0
%BC%D0%B4
%D1%96%D0
%BA_%D0%B
6%D0%B5%D
1%80

https://kk.wikip
edia.org/wiki/
%D0%A1%D1
%83%D0%B0
Суармалы егіншілік жағдайында
%D1%80%D0
егістіктердің ылғал режимімен
%BC%D0%B0
қатар қоректік режимі, яғни
%D0%BB%D1
топыраққа тыңайтқыштар енгізу
%8B_%D0%B
қолдан реттеледі. Сондықтан
5%D0%B3%D
суармалы егіншілік тұрақты,
1%96%D0%B
сапалы әрі мол (бидайдың
D%D1%88%D
әр гектарынан 65 – 70
1%96%D0%B
ц, күріштен80 – 100 ц, мақтадан40 – B%D1%96%D
50 ц, т.б.) өнім алуды қамтамасыз
0%BA
ете алады. Сонымен қатар сол

маусымда суармалы егіншілік
танаптарына аңыздық дақылдарды
қайталап себу арқылы мал азығы
қорын арттыруға болады.
Суармалы егіншілік күріш,
мақта, қант қызылшасы,
бидай, жүгері, жоңышқа өсіруде
кең қолданылады. Ыстық
аймақтарда Суармалы егіншілік
халық шаруашылығына көп пайда
әкеледі. Суармалы егіншілікте
суару (ылғалдандыру үшін, тұқым
себу алдында, вегетация кезеңінде,
жаңарту үшін, т.б.) әр түрлі
тәсілдермен орындалады: атыздар
арасымен (қызылша, жүгері, мақта,
т.б.), жаңбырлата (жүгері, бұршақ,
т.б.), көлдете (күріш, т.б.) суару,
т.б. Әлемнің дамыған елдерінде
Суармалы егіншілікпен айналысу –
өздерін азық-түлікпен, жеңіл
өнеркәсібін шикізатпен қамтамасыз
етудің негізгі көзі.
Үсік тәуліктік орташа температура
0°С-тан жоғары кезде түнде немесе
таңертең, көктемде немесе күзде ау
а температурасының
теріс мәнге дейін төмендеуі. Үсік
суық ауа массасының (адвекциялық
үсік) басып кіруінен
немесе топырақ пен өсімдік жамыл
ғысы бетінің түнгі суынуынан
(радиациялық үсік) пайда болады.
16
7-нұсқа
Сәуір 2019 ж.

https://kk.wikip
edia.org/wiki/
%D2%AE%D1
%81%D1%96
%D0%BA

Көктайғақ – қыста жылымықтан
кейін суықтың қайта түсуінен жер
бетінің мұз болып қатуы. Әдетте
ауа температурасы 0 – 3 С°, кейде
одан да төмен температурада
байқалады. Шаруашылық үшін өте
зиянды. Көктайғақ түскенде жол
қатынасы
қиындайды,
жайылымдағы мал тебіндей алмай
қалады (мұз жылқының шашасын
қиып тастайды). Малды қысқа
жемшөп дайындамай, тек қана
жайып баққан кезде Көктайғақ
жұтқа соқтырады.

https://kk.wikip
edia.org/wiki/
%D0%9A%D3
%A9%D0%BA
%D1%82%D0
%B0%D0%B9
%D2%93%D0
%B0%D2%9B

«Дүниетану» пәні. Бастауыш мектеп. 4-сынып
2-тарау Құндылықтар
Алдыңғы меңгерілген білім
Оқушылардың 1-сыныптың «Менің отбасым және достарым» тарауынан отбасы мен достық туралы түсініктері бар. Мектепте және
үйдегі өзін- өзі ұстау ережелерін 1-2 сыныптың «Өзім туралы», «Менің мектебім», «Менің отбасым және достарым» тарауларынан
біледі. Олар өздерінің отбасыларының кірістері мен шығыстарын талдай алады және күнделікті өмірдегі білімдерін қолдана отырып,
өздерінің шығындарын жоспарлай біледі.. Оқушылар мектептегі өзін-өзі басқару ережелерін түсіндіре алады (2 тарау «Жақсыдан
үйрен, жаманнан жирен» 3-сынып)
Мазмұны
Тарау оқушылардың отбасы туралы білімдерін кеңейтеді. Оқушылар отбасының маңыздылығын дәлелдеуге, отбасы мүшелерінің
функционалдық рөлін талдауға үйренеді. Тапсырмалар отбасылық бюджеттің табысын және шығыстарын талдау мүмкіндігіне
17
7-нұсқа
Сәуір 2019 ж.

бағытталған. Оқушылар отбасы бюджетін оңтайландыру жолдарын ұсынады. Конституцияны туралы ұғымдарын толықтырады.
Оқушылар адам өміріндегі ата заңның маңыздылығы туралы қорытынды жасауға үйренеді.
Тілдік мақсаттар
Осы тараудағы оқыту мақсаттарына қол жеткізу үшін тиісті ғылыми тілдегі тілдік мақсаттың үлгісі төменде берілген. Басқа да тілдік
мақсаттар және академиялық тілді жетілдіру туралы қосымша нұсқаулар, «Тілдік мақсат туралы» бөлімді қараңыз.
Пәнге қатысты лексика мен терминология
Диалогқа/жазылымға қажетті тіркестер
Тілдік мақсат
Оқушылар:
 отбасының
қоғам
өміріндегі
маңызын дәлелдейді;
 отбасы бюджетінің негізгі кірісшығысын талдайды;
 мектептің өзін-өзі басқару ұйымына
мүше болу жолдарын түсіндіреді;
 көшбасшыға
тән
тұлғалық
қасиеттерді анықтайды;
 Конституцияның қоғам өміріндегі
маңызы туралы қорытындылар
жасайды.









отбасылық бюджет;
мектептің өзін-өзі басқару ұйымы;
көшбасшы;
құқық;
заң;
тұлғалық қасиеттер;
Қазақстан Республикасының Конституциясы.

Мысалы (тілдік мақсатқа байланысты):
Талқылауға арналған сұрақтар:
 Отбасылық бюджет деген не?
 Көшбасшы болу үшін қандай тұлғалық
қасиеттер қажет?
 Өзін-өзі басқару дегеніміз не?
 Қазақстан
Республикасының
Конституциясының маңызы қандай?
Жазу үшін мысалдар:
 «Менің сүйкті отбасым» тақырыбына
«Синквейін» құрастыру.
 Отбасысының
бюджеті
туралы
баяндаманы таныстыру үшін PowerPoint
арқылы таныстырылым жасау.
 Мектептің өзін-өзі басқару ережелерін
құрастыру.

Қысқаша шолу
Оқушылар отбасының қоғам өміріндегі маңызын дәлелдеуге, отбасы мүшелерінің функционалдық рөлін талдауға үйренеді. Отбасы
бюджетінің негізгі кіріс-шығыстарын талдайды. Мектептің өзін-өзі басқару ұйымына мүше болу жолдарын ұсынады. . Тарау соңында
18
7-нұсқа
Сәуір 2019 ж.

Қазақстан Республикасының конституциясының қоғам өміріндегі маңызы туралы оқып, танысады. Қазақстан Республикасының
азаматы ретіндегі жеке тұлғаның демократиялық құқықтары мен бостандықтарының, міндеттерінің болуын, мысалдар келтіру арқылы
дәлелдеу дағдысы дамиды. Оқушылар арасындағы көшбасшыға тән тұлғалық қасиеттерді анықтауды үйренеді.

Бөлімшелер
1.1 Менің
отбасым

Оқу мақсаты
4.1.1.1 отбасының қоғам
өміріндегі маңызын
дәлелдеу
4.1.1.2 отбасы
мүшелерінің
функционалдық рөлін
талдау

Ұсынынылатын оқыту ісәрекеттері
Отбасы және қоғам
(Т) «Сөзден сөз құра» әдісі
Оқушыларға «отбасы» сөзінің әр
әрпіне отбасы ұғымын ашатын
сөздер ойластыру ұсынылады.
Мысалы: О - ошақ қасы,
Т - тәуелсіз. Б -бақытты,
А -арманшыл,
С -сүйікті,
Ы -ынтымағы жарасқан. Осы
сөздерді пайдаланып, шағын мәтін
құрастырады.
(Ж) «Сұхбат» әдісі
«Менің
сүйікті
отбасым»
тақырыбына
сұхбат
ұйымдастырылады. Сұхбат алушы
өзін тілші рөліне қойып, сұрақтар
дайындайды.
Сұхбат алу реті:
Сәлемдесу
• Отбасы мүшелері туралы
әңгімелесу,
19

7-нұсқа
Сәуір 2019 ж.

Мұғалімге арналған ескертпелер
Оқушылар «Сөзден сөз құра» әдісі
бойынша
ойластырған
сөздерін
пайдаланып, шағын мәтін құрастыру
арқылы отбасының маңыздылығын
түсінеді.
Сұхбаттары сәтті шыққан, екі
оқушыны тақтаға үлгі ретінде
шығаруға болады.
Мәтін құрастыруға көмек - нұсқау
ретінде мақал-мәтелдерді ұсынуға
болады.
Ата – баланың қорғаны.
Атаға баланың алалығы жоқ.
Енесі тепкен құлынның еті ауырмас.
Сақау баланың тілін шешесі біледі.
Балаң жаман болса,
Көрінгеннің мазағы.
Бала, баланың ісі шала.
Балам – балым,
Баланың баласы – жаным.
Атаның көңілі балада,
Баланың көңілі далада.

Оқу
ресурстары
Отбасы
бейнеленген
сурет немесе
фото.
Отбасы
тақырыбына
мақалмәтелдер.
«Өнегелі
отбасы»
бағдарламасы
нан көрініс
немесе
бейнежазба.

•

1.1 Менің
отбасым

4.1.1.3 отбасы
бюджетінің негізгі кіріс-

Бала – ананың бауыр еті.
әр
отбасы
мүшелерінің
үйдегі
міндеттері
Бала қадірін балалы болғанда
(функционалды рөлі);
білерсің.
• отбасының қоғам өміріндегі
маңызы.
Оқушылар
сұрақтарға өз өмірлерінен
мысалдар келтіре отырып,
жауап береді.(тапсырманы
оқушы рөлін ауыстырып,
жалғастыруға болады)
(Т)
«Мақал-мәтелдер»
әдісі.
Оқушыларға интернеттен отбасы,
отбасының қоғамдағы рөлі жайлы 4
мақал-мәтел табу ұсынылады.
Оқушылар
айтқан
мақалмәтелдерінің
мағынасын
күнделікті өмірлерінен мысалдар
келтіре отырып, талқылайды «Екі
жұлдыз, бір тілек «әдісі бойынша
бірін-бірі бағалайды.
(Ө) (Қ) «Синквеин» стратегиясы
Оқушылар «Отбасы және қоғам»
тақырыбына бес жолды өлең
құрастырады.
Бірін
–бірі
бағалайды.
(Ө) Кері байланыс. «Жетістік
сатысы». Оқушылар кері байланыс
парағын жеке-жеке толтырады.
Орындай аламын:
Түсінемін:
Қолымнан келеді
Ойын барысында отбасы бюджеті, «Отбасылық
Сақтау және көбейту
(Ұ) Сабақ «Жасырылған затты кіріс-шығыс
ұғымы
талданады. бюджет»,
20

7-нұсқа
Сәуір 2019 ж.

шығыстарын талдайды
4.1.1.4 отбасы бюджетін
оңтайландыру жолдарын
ұсыну

тап» ойынымен басталады.. Бір
оқушы тақтаға шығып қорапта
тұрған
затты
(теңге,
тиын)
сипаттайды. Басқа оқушылар оның
не екендігін табулары қажет.
Оқушылардан бұл заттардың тағы
не
үшін
қажет
екендіктері
сұралады.
(Ұ)
«Диалогтік
әңгіме»
стратегиясы. Мұғалім жәшіктегі
жасырылған затты (ақша) атайды.
Ақша туралы оқушыларға сұрақтар
қояды:
- Бұл заттың бүгінгі сабаққа қандай
қатысы бар?
- Бүгін не туралы сөйлесеміз?
- Қандай мәселелерді шешеміз?
Оқушылар сұрақтарға жауап беру
арқылы,
сабақ
мақсатын
айқындайды.
(Т) «Тізімдер тізбесі » әдісі.
Оқушылар топта әкесі, анасы, 3
баласы бар отбасының кірісі мен
шығысының
тізімін
жасайды.
Отбасылық
бюджеттің
жиі
қайталанатын шығындары туралы
мәліметтерді тақтаға жазады.
Мүмкін болатын жауаптар:
• азық-түлік сатып алу;
• күнделікті қажеттілікке
кететін шығындар;
• коммуналдық төлемдер;
• киім, аяқ киім сатып алу;
21

7-нұсқа
Сәуір 2019 ж.

«Отбасы бюджеті - уақыт бірлігіне
(ай, жылға) шаққандағы отбасының
кірісі мен шығысы жиынтығы» деген
қорытындыға келеді.
Мұғалім көмек ретінде
отбасы
бюджетінің негізгі кірісі отбасының
үлкендеріне байланысты да, шығысы
отбасының әр мүшесіне байланысты
екендігін
түсіндіріп,
оны
оңтайландыру жолдарын ұсынады.
Жаднама дегеніміз-бір нәрсені істеу
туралы қысқаша ереже нұсқауы
жазылғанкішкентай кітапша.
Қосымша ақпараттар.Бүгінгі күні
отбасы бюджетін оңтайландырудың
бір жолы - бұл салымдар. «Депозит»
сөзі банкке сақтауға берілген және
белгілі бір мерзім ішінде белгілі бір
мерзімде қайтарылуға тиіс ақша.