«ОРЫСТІЛДІ ОҚУШЫЛАРҒА ҚАЗАҚ

МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРІН ИНТЕРБЕЛСЕНДІ ӘДІСТЕРМЕН МЕҢГЕРТУ»

Калыбаева Балжан Жумалиевна

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі

(Жамбыл облысы, Тараз қаласы, М.Мәметова атындағы №27 орта мектеп)

Мақалада орыстілді оқушыларға қазақ мақал-мәтелдерін меңгертудің тиімді жолдары қарастырылады. Қазақ халқының рухани мұрасы саналатын мақал-мәтелдердің тәрбиелік, танымдық маңызы айқындалып, оларды интербелсенді әдістер арқылы оқыту оқушылардың тілдік құзыреттілігін арттыруға ықпал ететіні дәлелденеді. Интербелсенді оқыту әдістерін қолдану барысында оқушылардың қызығушылығы артып, тіл үйренуге деген мотивациясы күшейетіні тәжірибе негізінде көрсетіледі.

Түйін сөздер: мақал-мәтелдер, интербелсенді әдістер, орыстілді оқушылар, тілдік құзыреттілік, қазақ тілі.

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінде мемлекеттік тілді өзге тілді аудиторияға тиімді әрі нәтижелі оқыту – өзекті мәселелердің бірі. Әсіресе орыстілді оқушыларға қазақ тілін меңгертуде тілдік орта тапшылығы, сөздік қордың аздығы, сөйлеу дағдысының қалыптаспауы сияқты қиындықтар жиі кездеседі. Осы орайда қазақ мақал-мәтелдері тіл үйретудің маңызды құралы болып табылады.

Мақал-мәтелдер – халықтың өмір тәжірибесін, дүниетанымын, ұлттық құндылықтарын жинақтаған қысқа да нұсқа, мағыналы тілдік бірліктер. Оларды оқыту арқылы оқушылар тек тілдік білім алып қана қоймай, ұлттық мәдениетпен, салт-дәстүрмен де танысады.

Қазақ мақал-мәтелдерінің тіл үйретудегі маңызы

Қазақ мақал-мәтелдері мазмұнының тереңдігімен, тәрбиелік мәнімен ерекшеленеді. Олар оқушыға дайын ойды қысқа формада жеткізеді, логикалық ойлау қабілетін дамытады. Орыстілді оқушылар үшін мақал-мәтелдер:

• сөздік қорды байытады;

• сөйлем құрылысын түсінуге көмектеседі;

• ауызша және жазбаша сөйлеу дағдысын қалыптастырады;

• салыстыру, талдау, қорытынды жасау қабілеттерін жетілдіреді.

Сонымен қатар, қазақ және орыс тілдеріндегі ұқсас мақал-мәтелдерді салыстыру арқылы тілдер арасындағы мағыналық жақындықты түсінуге мүмкіндік туады.

Интербелсенді әдістердің тиімділігі

Интербелсенді әдістер – оқушы мен мұғалімнің, оқушы мен оқушының өзара белсенді әрекетіне негізделген оқыту тәсілдері. Бұл әдістер оқушыны сабақтың белсенді қатысушысына айналдырады.

Орыстілді оқушыларға мақал-мәтелдерді меңгертуде интербелсенді әдістердің артықшылықтары:

• оқушылардың қызығушылығын арттырады;

• тілдік кедергіні азайтады;

• еркін сөйлеуге үйретеді;

• шығармашылық қабілетін дамытады.

Мақал-мәтелдерді оқытуда қолданылатын интербелсенді әдістер

1. «Сәйкестендіру» әдісі

Оқушыларға мақалдың басы мен соңы бөлек беріледі. Топтық жұмыс барысында оларды дұрыс сәйкестендіреді. Бұл әдіс есте сақтау қабілетін арттырады.

2. «Мағынасын тап» әдісі

Мақал-мәтел беріледі, оқушылар оның мағынасын өз сөздерімен түсіндіреді немесе жағдаят арқылы ашады. Бұл тәсіл түсініп оқу дағдысын қалыптастырады.

3. «Салыстырмалы талдау» әдісі

Қазақ және орыс тілдеріндегі мағынасы ұқсас мақал-мәтелдер салыстырылады. Мысалы:

Еңбек түбі – береке – Труд кормит человека.

Бұл әдіс екі тілдің ерекшелігін түсінуге көмектеседі.

4. Рөлдік ойын

Мақал мазмұнына сай шағын көрініс қою арқылы оқушылар мақалдың өмірмен байланысын түсінеді және сөйлеу дағдысы дамиды.

5. «Шығармашылық тапсырма»

Оқушылар берілген мақалға сүйеніп шағын мәтін немесе әңгіме құрастырады. Бұл жазылым дағдысын жетілдіреді.

Тәжірибелік нәтижелер

Интербелсенді әдістерді жүйелі қолдану барысында орыстілді оқушылардың қазақ тіліне деген қызығушылығы артып, мақал-мәтелдерді дұрыс қолдану деңгейі жоғарылайды. Оқушылар сабақта белсенділік танытып, өз ойын еркін жеткізе бастайды. Тілдік қордың кеңеюі мен коммуникативтік қабілеттің дамуы айқын байқалады.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, орыстілді оқушыларға қазақ мақал-мәтелдерін интербелсенді әдістер арқылы меңгерту – тіл үйретудің тиімді жолы. Бұл тәсіл оқушылардың тілдік құзыреттілігін арттырып қана қоймай, ұлттық құндылықтарды бойына сіңіруге ықпал етеді. Мұғалім интербелсенді әдістерді орынды қолдана отырып, оқушыны сабақтың негізгі тұлғасына айналдыра алады.

Қазақ мақал-мәтелдері арқылы тіл үйрету – нәтижелі әрі тәрбиелік мәні зор әдістемелік бағыт.

1. Интербелсенді әдістерді жүйелі қолдану

Қазақ мақал-мәтелдерін меңгертуде топтық жұмыс, дебат, рөлдік ойын, «Ойлан – жұптас – бөліс» сияқты интербелсенді әдістерді жүйелі түрде қолдану ұсынылады. Бұл әдістер оқушылардың белсенділігін арттырып, тілдік кедергіні азайтады.

2. Мақал-мәтелдерді өмірмен байланыстыру

Әрбір мақал-мәтелді нақты өмірлік жағдаяттармен байланыстырып түсіндіру қажет. Мысалы, оқушы өмірінен алынған жағдайлар, күнделікті тұрмыстық мысалдар мақалдың мағынасын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

3. Көрнекілік пен визуалды материалдарды пайдалану

Мақал-мәтелдердің мағынасын ашуда суреттер, бейнероликтер, сызбалар, инфографика қолдану ұсынылады. Визуалды қолдау орыстілді оқушылар үшін ақпаратты қабылдауды жеңілдетеді.

Қорыта айтқанда, қазақ мақал-мәтелдерін оқытуда интербелсенді әдістерді жүйелі және мақсатты түрде қолдану орыстілді оқушылардың тілдік құзыреттілігін арттырып қана қоймай, олардың тұлғалық дамуына да оң әсер етеді. Сондықтан аталған әдістерді қазақ тілі сабақтарында кеңінен қолдану өзекті әрі қажетті деп есептеледі.

Зерттеу басында оқушылардың басым бөлігі қазақ мақал-мәтелдерінің мағынасын түсінуде қиындықтарға тап болғаны анықталды. Әсіресе мақал-мәтелдердің астарлы, бейнелі мағынасы орыстілді оқушылар үшін күрделі болып көрінді. Дегенмен интербелсенді әдістер қолданылғаннан кейін оқушылардың түсіну деңгейі біртіндеп жақсарды.

Бұл мақалада орыстілді оқушыларға қазақ тілін үйрету барысында мақал-мәтелдерді интербелсенді әдістер арқылы меңгертудің теориялық және практикалық негіздері қарастырылады. Қазақ мақал-мәтелдерінің тілдік, тәрбиелік және мәдени маңызы айқындалып, оларды оқытуда қолданылатын интербелсенді әдіс-тәсілдер жүйеленеді. Мақалада ұсынылған әдістер оқушылардың коммуникативтік құзыреттілігін арттыруға, қазақ тіліне деген қызығушылығын қалыптастыруға және ұлттық құндылықтарды меңгертуге бағытталған.