САБАҚ:

Өсімдіктер мен жануарлар үшін тыныс алудың маңызы. Тынысалу - энергия көзі. Тыныс алу типтері: анаэробты және аэробты.

Анаэробты және аэробты тынысалуды салыстыру: оттегінің қатысында/қатысынсыз, статикалық/динамикалық жұмыс, жылықанды\суыққанды жануарлар.

Мектеп:

Күні:

Мұғалімнің есімі:

СЫНЫП: 7

Қатысқандар саны: 25

Қатыспағандар: 0

Сабақ негізделген оқумақсаты (мақсаттары)

7.1.4.1 тірі ағзалар үшін тыныс алудың маңызын сипаттау

7.1.4.2 анаэробты және аэробты тыныс алу типтерін ажырату

Сабақ мақсаттары

Барлық оқушылар:

• Тыныс алудың маңызы мен типтеріне арналған оқулықта берілген тапсырмаларды орындайды. Тақырыпты меңгереді.

Оқушылардыңбасымбөлігі:

• Аэробтардың анаэробтардан айырмашылығын ажырата алады.Жануар ағзасы және өсімдік ағзасы үшін энергияның маңызы туралы дәлелдеп айтып бере алады.

Кейбіроқушылар:

• Аэробты және анаэробты тыныс алу үдерістерін салыстырып, кесте құрастыра алады, сыныптастарына түсіндіріп оқулықтан тыс ресурстар қоса алады.

Тілдікмақсат

Оқушылар:

Тыныс алу үдерісінің маңызы мен қажеттілігіне баға бере алады. Тыныс алусыз тіршілік етуге болатынына дәлелдер келтіреді.

Ағзаны энергиямен қамтамасызетуге байланысты үдерістер мен тыныс алу үдерістерінің байланысын айтып бере алады.

Негізгісөздер мен тіркестер:

Тамақ (нәруыздар, майлар, көмірсулар) + оттек → көмірқышқыл газы → мен су + энергия.

Сыныптағы диалог/жазылым үшін пайдалы тілдік

бірліктер:

Талқылауға арналға нтармақтар:

Тыныс алудың ағза үшін маңызы.

Тыныс алу типтері.

Сіз неліктен ... екенін айта аласызба?

Анаэроб ағзалар – оттексізтіршілікетеалатынтіршілікиелері.

Аэроб ағзалар – оттекпен тыныс алатын және оттексіз тіршілік ете алмайтын тіршілік иелері.

Жазылым бойынша ұсыныстар:

1 г нәруыздар, майлар мен көмірсуларыдырағанкездеқанша энергия бөлінеді? Түсіндіру.

Алдыңғытақырып

Зертханалық жұмыс «Фотосинтез үдерісіне қажетті жағдайларды зерттеу».

Жоспарланған

уақыт

Жоспарланған жаттығулар (төменде

Жоспарланған жаттығулар мен қатар,

Ескертпелерді жазыңыз)

Ресурстар

Басталуы 5 минут

Топқа бөлу 2 минут

Себетпен конфет әкелу. Оқушыларға себеттен конфет алуларын сұраймын.Конфеттің түрлеріне қарай 3 топқа бөлініп отырады.

Психологиялық ахуал қалыптастыру:

3 минут

«Қызыл гүлім-ай» би

1-топ «Сары кәмпиттер»

2-топ «Көк кәмпиттер»

3-топ «Қызыл кәмпиттер»

Ортасы 20 минут

Білу және түсіну 10 минут

Топтарға тапсырма: (Мәтін бөліктерін тарату)

1-топ «Сары кәмпиттер»

Тыныс алу дегеніміз не?

Біз не үшін тыныс аламыз? Энергия алу және тыныс үдерісі қалай байланысты? Оттек әсерінен органикалықзаттарқарапайым (жай) құрамбөліктерге (компонент): көмірқышқыл газы, су, кейдебасқа да қосылыстарғаыдырайды. Органикалықзаттарыдырағанкездетіріағзаларпайдаланатын энергия бөлінеді. Яғнитіріағзалар энергия алуүшінтынысалады. Тынысалуүдерісінсызбатүріндебылайкөрсетугеболады:

Тамақ (нәруыздар, майлар, көмірсулар) + оттек → көмірқышқыл газы → мен су + энергия.

Тынысалмайнәруыздардан, майлар мен көмірсулардан тірі ағза энергия алуы мүмкі немес.

Жануарлардың қоректенген азықтан органикалық зат алатынын білесіңдер. Қоректік заттардың аздаған бөлігінен жануарлар өз денесін құрады: өседі, жаңартылады (шаш пен тырнақ (тұяқ) өседі, көбейеді. (ұрық заттарын түзеді). Қоректік заттың көп бөлігінен тыныс алу ба-рысында энергия алады. Бұл энергия қозғалуға, өзіне қажет заттар-ды синтездеуге т.б. үдерістерге жұмсалады. Өмір бойы қанша тамақ жейтінімізді ойланыңдар. Егер заттар ыдырап, энергия бермесе, біз жеген тамақ салмағын өзімізге қосып алған болар едік. Өсімдіктер фотосинтез барысында жарық энергиясын пайдаланып, нәруыздар, майлар, көмірсуларды өздері жасайды. Жинақталған органикалық заттардың бір бөлігінен өсімдіктер өз денесін – жапырақ, сабақ, тамыр жасушаларын түзеді, олардың көбеюі мен өсуін қамтамасыз етеді. Фотосинтез кезінде түзілген заттардың басқа бөлігі энергияға жұмсалады. Өсімдіктер жануарлар сияқты тыныс алады, сөйтіп оттек көмегімен жасалған заттарды бұзып, олардан тіршілік үшін қажет энергия алады. Өсімдіктер тыныс алғанға қарағанда едәуірбелсенді фотосинтездейді. Сондықтан барлық жануарларға фотосинтез барысында түзілетін оттек те, өсімдіктер артығымен түзетін қоректік заттар да жетеді. Себебі өсімдіктер өз денелерін қозғалту үшін және жүйке жүйесінің жұмысына энергия жұмсамайды. Сонымен қатар олар үнемі Күннен энергия алады.

2-топ «Көк кәмпиттер»

Тыныс алудың қандай екі типі бар?

Тыныс алу типтері. Тыныс – оттек қатысатын күрделі химиялық үдеріс. Бірақ біздің ғаламшарымызда оттек тек фотосинтез арқылы пайда болды. Сонда оттек түзілгенше пайда болған алғашқы тірі ағзалар қалай тыныс алды? Алғашқы тірі ағзалар оттексіз қоректік заттарды бұзған екен. Осы кезде энергия бөлінген. Бірақ мұндай әдістің тиімділігі шамалы. Ғалымдардың есептеуі бойынша 5%-дан аз. Энергия алу үшін қоректік заттардың оттексіз ыдырау үдерісі анаэробты тыныс алу деп аталады. Мұндай үдеріс қазіргі кезде де міндетті түрде барлық тірі жасушаларда оттек түспей тұрып жүреді.

3-топ «Қызыл кәмпиттер»

Аэробтардың анаэробтардан қандай айырмашылықтары бар?

Анаэроб ағзалар – оттексіз тіршілік ете алатын тіршілік иелері. Олар оттексіз қарапайым тәсіл арқылы қоректік заттардан энергия алуға қабілетті. Анаэроб ағзаларға қандай ағзалар жатады? Бірінші фотосин-тез пайда болғанша тіршілік еткен және қазіргі кезге дейін сақталған ежелгі бактериялар жатады. Бұлар – шіріту, ашыту бактериялар және т.б. Бактериялардың өлшемі – микроскопиялық, оларға үлкен денені құру үшін энергия жұмсаудың қажеті жоқ. Олар бір жасушадан тұрады және жануар ағзасында көп энергия жұмсалатын миы да, бұлшық еті де жоқ.

Анаэроб ағзаларға зең саңырауқұлағы мен ашытқылар жатады. Бірақ зең қимылдамайды, ал ашытқылар – қозғалмағанымен қоса біржасушалы.

Сонымен қатар анаэробтағы кейбір паразиттерге (ішекқұрттар) не-месе басқа жануарлардың асқазанында немесе ішегінде тіршілік ететін пайдалы ағзалар жатады. Асқазан мен ішекте де оттек жоқ. Бірақ бұл ағзаларға да оттек қажет емес. Олар қозғалатын болса да, қозғалуға энергия жұмсамайды. Оларға қорек іздеудің және қоршаған орта өзгерістеріне әсер көрсетудің (қарау, есту т.б.) қажеті жоқ. Олар айнала-сында ішекте не асқазандағы тамақпен қоректенеді. Ал тамақты іздеуге және ұстап алуға энергияны қожайын-ағза жұмсайды. Сондықтан олар анаэробты бола алады.

Аэроб ағзалар – оттекпен тыныс алатын және оттексіз тіршілік ете алмайтын тіршілік иелері. Оларға – барлық өсімдіктер, омыртқалы жа-нуарлар, көптеген омыртқасыз жануарлар және көптеген бактериялар жатады. Оттексіз үдеріске қарағанда оттек пайдаланып, энергия алу үдерісі шамамен 17 есе тиімді.Ағза неғұрлым күрделі әрі жетілген сайын, соғұрлым көп энергия жұмсайды. Осыған байланысты жылықанды жануарлар мен құстарда тыныс алу олар тіпті қысқы ұйқыға кетсе де тоқтамайды.

Қолдану8 минут «Интервью» әдісі

Жалпыға арналған тапсырма:

Жануар, адам, өсімдік ағзасы үшін энергияның маңызы туралы айтыңдар. Оны қайданаладыжәненеүшінпайдаланады?

«Әлемді шарлау» әдісі арқылы түсіндіріледі. Топта президент қалады. Келген өзге топ мүшелеріне берілген білім мазмұнын түсіндіреді.

«Интервью» әдісі

Тақтаға Жануар, адам, өсімдік ағзасы деп жазылған теледидардың суреті тұрады. Оқушылар өз оайларын стикерлерге жазып жабыстырады. Мұғалім әр жауапты оқытып ұқсастықтарын, айырмашылықтарын тапқызып көреді.

Сергіту сәті

2 минут

«Қыдырып қайтайық!»

би билеу

«Қыдырып қайтайық!» биі

Аяқталуы 20 минут

Талдау 10 минут Постер жасау

«Сен маған, мен саған әдісі»

1-топ «Сары кәмпиттер»

Тыныс алу үдерісін сызба түрінде бейнелеңдер және ол арқылы түсіндіріңдер.

2-топ «Көк кәмпиттер»

Өсімдік энергияны қайдан алатынын және не үшін қолданатынын сызба түрінде бейнелеп, түсіндіріңдер.

3-топ «Қызыл кәмпиттер»

Жануар энергияны қайдан алатынын және не үшін қолданатынын сызба түрінде бейнелеп, түсіндіріңдер.

Синтез 5 минут ЖҰПТЫҚ ЖҰМЫС

Аэробты және анаэробты тыныс алу үдерістерін салыстырыңдар

Бағалау 2 минут

Бағалау парақшасы:

Әр дұрыс жауапқа 2 балл.

Оқушыларға жеке-жеке тартылады.

Рефлексия 3 минут

Рефлексиялық эссе

Оқушылар мына сұрақтарға жауап бере отырып, сабақта туындаған ойларын тізбектейді:

• Алдымен біз былай деп ойладық.....

• Одан кейін біз мына проблемаға тап болдық.............

• Проблеманы шешу үшін......жасадық.

• Бұдан біз..................көрдік.

• Демек, бұл мынаны білдіреді.................

• Сонымен біз.................деген шешімге келдік.

Үш топқа арналған ватман, маркерлер, оқулық.

(Әр топ тапсырмаларын орындап болған соң түсіндіреді, басқа топ мүшелері өз ұсыныстарын стикерге жазып жұмыстың астыңғы жағына жабыстырады.)

Аэробты және анаэробты тыныс алу үдерістерін салыстыруға арналған кестені құрастыру, толтыру.

Екі оқушы толтырып, бір-бірінің жауаптарын тексереді.

Бағалау парақшасы барлық топқа таратылады.

Рефлексиялық эссе жазылған парақшалар таратамын. Оқушылар өз топ мүшелерімен бірлесіп жазады.

Қосымшаақпарат

Саралау – Сізқосымша

көмеккөрсетудіқалай

жоспарлайсыз? Сіз

қабілетіжоғары

оқушыларғатапсырманы

күрделендірудіқалай

жоспарлайсыз?

Бағалау - Оқушылардың

үйренгенінтексеруді

қалайжоспарлайсыз?

Пəнаралықбайланыс

Қауіпсіздікжəнееңбекті

қорғауережелері

АКТ-менбайланыс

Құндылықтардағы

байланыс

Рефлексия

Сабақ / оқу

мақсаттары

шынайыма?

Бүгін оқушылар

не білді?

Сыныптағы ахуал

Қандай болды?

Мен жоспарлаған

саралаушаралары

тиімді болдыма?

Мен берілген

уақытішінде

үлгердімбе? Мен

өз жоспарыма

қандай түзетулер

енгіздім жəне

неліктен?

Төмендегі бос ұяшыққа сабақ туралы өз пікіріңізді жазыңыз.

Сол ұяшықтағы Сіздің сабағыңыздың тақырыбына сəйкес

Келетін сұрақтарға жауап беріңіз.

Қорытынды бағамдау

Қандай екі нəрсе табысты болды (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)?

1:

2:

Қандай екі нəрсе сабақты жақсарта алды (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)?

1:

2:

Сабақ барысында мен сынып немесе жекелеген оқушылар туралы менің келесі сабағымды

Жетілдіруге көмектесетін не білдім?