«Ақпараттық-талдау орталығы» АҚ

PISA-2018/КОМПЬЮТЕРЛІК ФОРМАТ
ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЗЕРТТЕУІ ҚҰРАЛДАРЫ

Астана 2016

ЖИНАҚ

«Ақпараттық-талдау орталығы» АҚ

PISA-2018/компьютерлік формат халықаралық
зерттеу құралдары

Астана 2016
2

УДК 004 (075)
ББК 32.973 я 7
И 70
«PISA-2018/компьютерлік формат халықаралық зерттеуі құралдары»:
Жинақ - «Ақпараттық-талдау орталығы» АҚ. Астана, 2016 – 126 бет.

ISBN 978-601-280-764-6
Бұл жинақ еліміздің педагогтер қауымына білім беру үрдісінде
көмекші дидактикалық құрал ретінде қолдану үшін «АТО» АҚ-ның
Халықаралық салыстырмалы зерттеулер департаментімен дайындалған.

УДК 004 (075)
ББК 32.973 я 7
И 70

ISBN 978-601-280-764-6

3

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.......................................................................................

6

1.

PISA ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЗЕРТТЕУІ.................................

7

2.

PISA ТЕСТ ТАПСЫРМАЛАРЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ...... 10

2.1.

Жаратылыстану сауаттылығы.......................................

12

2.2.

Математикалық сауаттылық..........................................

13

2.3.

Оқу сауаттылығы............................................................

14

2.4.

Жаһандық құзіреттілік.....................................................

16

3.

PISA ТЕСТ ТАПСЫРМАЛАРЫ ЖАУАПТАРЫМЕН....

19

3.1.

Жаратылыстану (компьютерлік формат)......................

20

3.2.

Мәселені бірлесіп шешу.................................................

61

3.3.

Математика....................................................................... 78

3.4.

Оқу сауаттылығы.............................................................. 101

БИБЛИОГРАФИЯ....................................................................... 125

4

5

КІРІСПЕ
Дүниежүзілік Экономикалық Форум «Білімге жаңа көзқарас»
Халықаралық есебінде ХХІ ғасырдың табысты адамының 16 түрлі
білімі мен дағдысын айқындады. Мұнда үш негізгі блок анықталды:
«Базалық дағдылар» (қаржылық, мәдени және азаматтық
сауаттылық,
АКТ
дағдылары),
«Құзыреттер»
(креативтік,
байланысқа бейімділік, мәселелерді шешу) және «Мінез-құлық
түрлері» (топта жұмыс істеу дағдысы, лидерлік қасиеті,
ынталылығы). 15 жастағы білім алушылардың оқу жетістігін
бағалайтын PISA халықаралық зерттеуі аталған құзыреттіліктерді
кешенді бағалауды қарастырады.
Зерттеу мәртебесі - әрбір кезеңдегі қатысушы елдер санының
артуымен дәлелденеді. Біздің ел PISA зерттеуінің үш цикіліне (2009,
2012 және 2015 жылдар) қатысудан тәжірибесі бар. Алынған
нәтижелер бойынша білім беру бағдарламаларын жетілдіруге және
оқытудың жаңа технологияларын енгізуге ықпал жасады. Нәтижесінде
педагогтер
қауымы
мектеп
оқышуларының
функционалдық
сауаттылығы деңгейлерін өлшейтін бірегей құралдарға қол жеткізді.
Қазіргі таңда PISA жобасы әртүрлі опциларды, оның ішінде
«қаржы сауаттылығы», «мәселені бірлесіп шешу», «жаһандық
құзыреттілік» бағыттарын ұсынуда. Қазақстан PISA-2018 алғаш рет
математикалық, жаратылыстану және оқу сауаттылығымен қатар жаңа
«жаһандық құзыреттілік» бағытына қатысуды жоспарлауда. Сонымен
қатар тестілеудің компьютерлік форматына өтеді.
Мұғалімдер мен білім алушыларды PISA халықаралық
жобасының жаңартылған концепциясымен таныстыру мақсатында
«Ақпараттық-талдау орталығы»
АҚ,
айтарлықтай
ақпараттық
материалдарды өңдеуден өткізді. Әлемдік білім беру жүйесінің
сапасын зерттейтін жетекші жобаның бірегей әдістемесін түсіну
қазақстандық білім беру саласының жаңа деңгейде дамуына
мүмкіндіктер береді.

6

1. PISA ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЗЕРТТЕУІ
PISA (Programme for International Student Assessment) 15 жастағы
білім алушылардың оқу жетістігінің деңгейін бағалайды. Нақты осы
жастағы оқушыларды іріктеудің себебі, әлемнің көптеген елдерінде
бұл

жастағы

балалардың

мектепте

міндетті

білім

алуы

- аяқталатындығымен түсіндіріледі. Жастар осы жаста өздерінің
мамандықтарын таңдау мен болашақ білім алу траекториясын анықтай
алады.
PISA жобасының басымдылығы қатысушы елдер санының
артуымен (PISA-2000 – 32 ел) расталады. Ал PISA-2018 жобасына
қатысуға әлемнің 80-нен астам елі өтініш білдірген.
Жоба үйлестірушісі Экономикалық Ынтымақтастық және Даму
Ұйымы (ЭЫДҰ) болып табылады. PISA зерттеуі Консорциум арқылы
алдыңғы қатарлы халықаралық ғылыми ұйымдардың қатысуымен іске
асырылады. Олар: АҚШ педагогикалық тестілеу қызметі (Educational
Testing Service, ETS), WESTAT Америкалық ұйымы, Pearson Education
Британдық білім баспасы және бағалау қызметі, cApStAn Linguistic
Quality Control Белгиялық лингвистикалық орталығы.
Оқушылардың

математикалық,

оқу

және

жаратылыстану

сауаттылықтарын бағалайтын негізгі бағыттары болып қала береді.
Сонымен қатар, PISA зерттеуінің әр кезеңінде үш облыстың біріне
басымдылық

беріледі.

«Оқу

сауаттылығы»

2018

жылы

білім

жетістіктерін бағалаудың басты бағыты болып табылады.
ЭЫДҰ мемлекеттерге PISA жобасын дамыту аясында білім
алушылардың оқу жетістіктерін бағалайтын әртүрлі опциларды ұсынып
отыр.

Аталған

жобаның

барлық

бағыттары

кестеде

берілген

(1.1 - кесте).

7

1.1 – кесте. PISA жобасының даму стартегиясы
Жаратылыстану

Математика

Оқу сауаттылығы

Мәселені
бірлесіп шешу

Жаһандық
құзыреттілік

Қаржы
сауаттылығы

PISA негізінде
әзірленген
мектептерге
арналған тест

Сауалнамалар

ЭЫДҰ қатысушы елдерге PISA-2015 циклінде жаңа «Мәселені
бірлесіп шешу» опциін ұсынды. Бұл тапсырмалар тек компьютерлік
форматта ғана қолжетімді және жағдаятты бірлесе отырып шешім
қабылдау әрекетерін қамтиды.
Мысалға, виртуалды экзотикалық балықтар үшін аквариумдегі
судың температурасы мен жарықтың тиімді параметрлерін таңдауға
арналған тапсырманы бірлесіп шешу қажет. Халықаралық тестке
қатысушы берілген мәселені шешу үшін басқа оқушымен онлайн
режимінде бірге зерттеуі тиіс болады. Серіктесі ретінде адам орнына
байланысқа компьютерлік бағдарлама «бот» түседі. Бірақ, оқушылар
бұл жайында хабардар болмайды. Виртуалдық агент сұрақтар қояды,
тапсырманы шешудің әртүрлі жолдарын ұсынады және пікірін айтады.
Адам орнына бағдарламаны қолдану әртүрлі оқушылардың бір
«агентпен» қалай қарым-қатынас орната алатындығы туралы ақпарат
алуға мүмкіндік береді.

8

Бір - бірімен байланыс жасау чат арқылы жүреді. Әрбір қатысушы
тек өз жауабын көре алады, бірақ серіктесінің қандай жауап бергенін
білмейді. Мұндай форматтағы тапсырмалар мәселені шешудегі бірігіп
әрекет етуді ұйымдастыру, өзара түсінісу және бір - бірінен қолдау
көрсете білу қызметі компоненттеріне диагностика жүргізеді.
ЭЫДҰ ұсынып отырған тағы бір бағыт - «PISA негізінде
әзірленген мектептер үшін тест»*. Бұл - жеке білім беру ұйымдарына
арналған опци. Тест - PISA зерттеуінің аналогы және компьютерлік
форматта

өткізіледі.

Тестілеу

уақыты

2

сағатқа

созылады.

Тапсырмалар математикалық, жаратылыстану және оқу сауаттылығы
бағытындағы

сұрақтарды

қамтиды.

Зерттеу

нәтижесі

бойынша

қатысушы мектептер жеке есеп алады. Бұл опциге қатысу ақылы.
Алғаш рет PISA-2018 кезеңінде жаңа төртінші бағалау «Жаһандақ құзыреттілік»** енгізіледі.
PISA технологиясы зерттеуге қатысудың екі форматын ұсынады:
қағаз

assessment,

(Paper-based

РВА)

және

компьютерлік

(Computer-based assessment, СВА). PISA-2015 кезеңінде СВА-ді
71 елдің арасынан 57 ел қолданды. Компьютерлік форматқа өту
зерттеуді ұйымдастыру және өткізу, мәліметтерді деректер базасына
енгізу

мен

өңдеу

жұмыстарын

жеңілдетеді.

Қатысушылардың

электрондық материалдар құрылымын танып-білу қабілеттері мен
біліктерінің артуына оң әсер етеді. Сондай-ақ СВА форматы негізгі
(математикалық, жаратылыстану, оқу) және қосымша опцилерге
(қаржы

сауаттылығы,

жаһандық

құзыреттілік,

т.б.)

қатысуға

мүмкіндік береді.

*https://www.oecd.org/pisa/aboutpisa/pisa-based-test-for-schools.htm
**Бұл бағыттың бірінші рет енгізілуіне байланысты жинақта тест тапсырмаларының үлгісі
берілмейді.

9

2. PISA ТЕСТ ТАПСЫРМАЛАРЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ
PISA

сұрақтарының

рамкасы

білім

алушылардың

оқу

жетістіктерінің деңгейін бағалаудың ең жаңа технологияларын есепке
ала отырып дайындалған. СВА форматы PISA тест тапсырмаларының
ауқымды спектрін ұсынады. Бұл анимациядан мен мультипликациядан
тұрады және сұрақтар визуалды түрде берілген.
Алғаш рет PISA-2012 зерттеуінде компютерлік форматта жаңа
интерактивтік тапсырмалар қолданылды. Мұндай тапсырмалар білім
алушылрадың компьютерлік жүйемен тікелей жұмыс жүргізуін талап
етеді. Зерттеуге қатысушылардың функционалды сауаттылық деңгейі
таблица, диаграмма, график, сурет және сызбалар түрінде берілген
тапсырмалармен анықталады.
Тест

тапсырмалары

жауаптың

үш

түрін

қарастарады:

еркін құрастырылған (толық және негізделген жазбаша жауап),
жабық

құрастырылған

жауап

(оқиғаны

ретімен

орналастыру,

қажетті сөзді немесе цифрды жазу) және берілген жауап нұсқасынан
таңдау жасау ((a, b, c, d) жауап нұсқаларының бірін таңдау).
Тапсырма

жауаптары

оқушылардан

бірнеше

таблица

мен

графиктерде берілген ақпараттармен бір уақытта жұмыс істей білу
қабілеттерін талап етеді. Тапсырма мазмұнында артық ақпараттардың
берілуімен де сұрақтар күрделене түседі. Сонымен, 15 жастағы
оқушылардың ұсынылған проблема мен ситуацияға талдау жасауы
үшін қажетті ақпаратты таба білу біліктілігі бағаланады.
Халықаралық
құзыреттілігін

бағалау

алты

деңгей

15

жастағы

бойынша

білім

бағалауды

алушылардың
қарастырады.

Халықаралық бағалаудың «Ең жоғарғы» (5 және 6 деңгей) бағасын
ақпаратты

сыни

тұрғыдан

бағалай

білуі,

мәтінді

ұғыну

мен

интерпретациялау, қорытындыны дәлелдеп, өзінің болжамдарын
ұсына алатын, дағдыларын көрсете білетін оқушылар иелене алады.

10

3 - 4 деңгейге жаңа ақпаратты табу үшін білімі мен шеберліктерін
қолдана алатын қабілеттері сәйкес келеді. 2 - деңгейде қарапайым
күнделікті өмірде өз білімі мен дағдысын қолдана білу ептілігі
бағаланады. Оқушылардың қарапайым базалық білімін көрсете білуі
«Ең төменгі» 1-ші және 1-ден төмен деңгейге сәйкес.
ЭЫДҰ-ның анықтауы бойынша тек қана 1 және 1-ден төмен
деңгейдің

тапсырмаларын

орындай

алатын

білім

алушылар

«функционалды сауатсыз» деп есептеледі.

11

2.1. Жаратылыстану сауаттылығы
Жаратылыстану
зияткерлік

және

ғылымдары

және

материалдық

технологиялар

сферасына

ықпал

қоғамның

етеді.

PISA

тесттерінің «Жаратылыстану сауаттылығы» бағыты төрт компонентті
біріктірді.
Бірінші
берілетін

блок.

үш

«Контекст»

тапсырмалар

шынайы

тобын

өмірлік

қарастырады.

жағдаяттарда
Бұл

«Жеке»,

«Әлеуметтік» және «Жаһандық» (Денсаулық, Табиғи ресурстар,
Қоршаған орта, Қауіп көздері мен тәуекелдік, жаратылыстану және
Технология).
Екінші блок. «Құзыреттер» үш дағды тобын бағалайды, «Білу
және ғылыми сұрақтар қою» (мәселелерді анықтау, басты сөздерді
айқындау және негізгі ерекшеліктерін табу), «Құбылыстарды ғылыми
түсіндіру»

(білімін

интерпретациялау,

қолдану,
білу)

құбылыстарды

және

«Ғылыми

негіздеу

дәлелдерді

немесе
қолдану»

(қорытындылау мен салдарына баға бере алу).
Үшінші

компонент.

«Білім»

«Физикалық

жүйе»

(заттың

құрылысы, заттың химиялық өзгеруі, қозғалыс, күш және энергия),
«Тірі организмдер жүйесі» (клетка, адам, популяция, экожүйе және
биосфера), «Жер және космос» (Жер тарихы, қабықтар) және
«Технология»

(ғылым

мен

технологияның

байланысы,

өнертабыстары).
Төртінші блок. «Қатынастар» білім алушылардың ғылымға
және зерттеу мәселелеріне қызығушылық таныту дағдыларының
қалыптасу деңгейін анықтайды.
Сонымен, 15 жастағы жасөспірімдердің танымдық дағдыларын,
жаратылыстану

құбылыстарын

түсіну,

дәлелдеу

және

ғылымға

негізделген қорытындылар ұсына білу қабілеттерін мазмұндық блоктар
мен

жаратылыстану

бағытындағы

құралдар

арқылы

анықтауға

мүмкіндік береді.

12

2.2. Математикалық сауаттылық
Білім алушылардың әртүрлі өмірлік жағдайлардағы қабылдаған
жеке шешімдерін негіздеу үшін математикалық білімдерін қолдана білу
қабілеттерін бағалайды. Зерттеуге қатысушылар тапсырмада берілген
ақпаратты өздеріне таныс концепцияларды, процедуралар мен
фактілерді қолдана отырып түсіндіре білулері қажет. Сондай-ақ, сыни
ойлау мен талдау жасай білу дағдыларын көрсетулері тиіс.
Математикалық тапсырмалар мазмұны квантитативтік (сандық),
кеңістік және ықтималдылық теорияларын да қарастырады.
Халықаралық зерттеу сұрақтарының бірегейлігі - оқушылар
тест тапсырмаларын орындау барысында күнделікті өмірлік
жағдаяттарға
байланысты
математикалық
пайымдауларды
қолданудың маңыздылығын түсінеді.
Халықаралық сарапшылар PISA жобасындағы «Математикалық
сауаттылық» бағытының негізін қалайтын екі принципті анықтады.
Бірінші. «Фундаметалды математикалық идеялар» мынадай
облыстарды қамтиды: «Айнымалы және қатынас» (айнымалылар
арасындағы тәуелділік, тұрақты және ауыспалы байланыстар,
математикалық моделдерді қолдану), «Кеңістік және пішін»
(геометриялық формалар, сызбалар,
пішіндерді
кеңістікте
визуализациялау)
«Белгісіздік»
(ықтималдылық
және
статистикалық
құбылыстар,
мәліметтерді
анықтау
мен
жалпылау, ғылыми болжам жасау) және «Сан» (мәліметтерді
түсіндіру және дәлелдеу, өлшем бірліктерін ұғыну және
арифметикалық ойлауды қолдану).
Екінші. «Математикалық құзыреттілік» - дағдының үш деңгейін
біріктіреді.
Бұл
«Елестету»
(нақты
фактілерді
қолдану,
математикалық объектілерді тану, алгоритмдер мен есептеуді
орындау), «Байланыс орнату» (әртүрлі тапсырмаларды шешу,
бірнеше фактілер мен ақпараттар арасындағы байланысты таба
білу) және «Ойлау» (әртүрлі бөлімдердегі білімдерін қолдану, кешенді
тапсырмаларды шешу және табу заңдылықтарын орындау).

13

2.3. Оқу сауаттылығы
Оқу сауаттылығы – адамның ақпараттың мазмұнын бағалау,
түсіну және интерпритациялау қабілеті болып табылады. Оқушының
бұл басты төрт оқырмандық құзыреттілігі оның коммуникативтік
дағдыларын анықтайды. PISA тесттері оқу сауаттылығын бағалаудың
екі негізгі параметрін қарасырады.
Бірінші. Мәтін (көркем әдебиет, ғылыми мәтіндер, кестелер,
графиктер, диаграммалар мен ақпараттық материалдар). Олар
форматтары бойынша ерекшеленді, мысалы, тұтас, дискретті, аралас
және құрама мәтіндер болып бөлінеді. Тұтас мәтінде ақпаратты табу
әрекеттері

қаріп

оңайлатылған.

түрі

мен

Дискретті

өлшемдері
мәтіндер

тәрізді

оқу

ерекшеліктермен

дағдыларының

кейбір

әрекеттерін талап етеді. Олардың мазмұнында диаграмма, кесте,
график

және

хабарландыру

түріндегі

материалдарды

қамтиды.

Аралас – тұтас және дискретті мәтіндердің түрлерін біріктіреді.
Журналдар мен веб-беттердегі материалдардың көпшілігі аралас
мәтін түрлеріне жатады. Құрама мәтін - әрқайсысы бір-біріне тәуелсіз
және

бірнеше

мәтіннен

құрастырылған,

негізгі

ойы

аяқталған

мазмұндағы форматта беріледі.
Екінші. Ахуалдар (жеке, қоғамдық, оқу мақсаты және іскерлік).
Жеке

өмірлік

ахуалдарға

берілген

мәтіндер

мазмұны

хат,

беллетристика, өмірбаян және ақпараттық хаттар түрін құрайды.
Электрондық форматтағы мәтіндер хабарлама, күнделікті жаңалық
блоктарын қамтиды. Қоғамдық мақсаттар үшін оқу - ресми құжаттар,
газет жаңалықтары, Интернеттегі форумдар жатады. Оқу ахуалы
мәтіндеріне классикалық мысал ретінде оқулықтар және электронды
интерактивтік оқу бағдарламалары кіреді. Іскерлік ахуалдар мәтіні –
газеттің немесе Интернеттің сәйкес беттерінен қажетті ақпаратты
іздеуі, хабарландыруды, нұсқаулықтарды және т.б. қарауы болып
табылады.

14

Тестілеуге қатысушылар тапсырмаларды орындау барысында
мәтіннің негізгі ойын анықтап, оны жалпы мәтін контекстінен бөліп
алып, өз қөзқарасын дәлелдермен негіздеу қабілеттерін көрсете білуі
қажет.
PISA

тапсырмаларының

жақындатылып
-

өмірден

құрастырылуы

алынған

мысал.

ерекшелігі
болып
Тест

-

табылады.

ол

шындыққа

Әрбір

тапсырмаларының

жағдаят

құрылымы

оқушылардың оқу ептіліктері мен оларға сәйкес әрекеттерін анықтауға
негізделген.
PISA-2018 кезеңіндегі тест тапсырмаларының шеңбері білім
алушылардың

оқу сауаттылығы жетістіктерін бағалаудың

келесі

түрлерін қарастырады. Олар: мәтінге көз жүгірте қарап негізгі ойды
анықтау; мазмұнын түсінуі; қажетті мәліметтерді табу және таңдай
білуі; синтез және талдау дағдысы; мәселені шешу және айқындауы;
ақпараттың нақтылығын анықтау мен сапасын бағалай білуі.
Қорытындылай

келе,

тестілеуге

қатысушы

өзінің

әртүрлі

форматта берілген мәтіндермен жұмыс істей алу ептілігін, ақпаратты
біріктіру мен ұғына білу дағдысын және сыни ойлау құзыреттерін
көрсете білуі қажет.

15

2.4. Жаһандық құзыреттілік
ЭЫДҰ анықтамасы бойынша жаһандық құзыреттілік –
адамдардың бір - бірін құрметтеуі, адами құндылықтарын бағалай
білуі, өзара тиімді еркін және ашық қарым-қатынас орната білуі мен
мобилді болу қабілеті.
Адамның жаһандық құзыреттілігін анықтау қажеттілігі - үздіксіз
өте шапшаң дамып жатқан әлемде оның жан - жақты өзара
байланысын және қоғамдағы өзгерістерге араласа білу қабілеттерін
анықтаудан туындайды.
Мектепті аяқтаған білім алушы жаһанданған әлемде табысты
өмір сүруі үшін қажетті білімі, негізгі дағдылар мен машықтарды
иеленген болуы қажет. Бұл оның өз өмірін дұрыс жоспарлауына,
дүниенің кез-келген бөлігінде білім алуына, таңдаған мамандығы
бойынша әлемнің қай елінде болса да жұмыс істей алуына, кәсіби
дамуына және мәдени ерекшеліктерді тануына, өз мүмкіндіктерін
кеңінен пайдалана білуіне жол ашады.
2.4.1 - сурет. Білім алушылар нені оқуы қажет?1

1

41st meeting of the PISA Governing Board, 2016. OECD 2030 Conceptual Learning Framework

16

2.4.1 - кесте. PISA-2018 цикілінің жаһандық құзыреттілік өлшемдері
Дағдылар
• аналитикалық және
сыни ойлау
• адамдармен өзара
араласуы
• қызығушылықтары мен
пікірлерін сыйлау
• икемділік

Білім және түсінік

Қатынас

• жаһандық мәселелерді
білу және түсіну
• мәдинетаралық
байланыстарды білу
және түсіну

• өзге мәдениеттің
адамдарына қарымқатынастағы ашықтық
• мәдени ерекшеліктерді
құрметтеу
• жаһандық ойлау
• жауапкершілік

2.4.2 - сурет. «Жаһандық құзыреттілік» тест модулінің пәндік мазмұны

Кедейлік
Экономикалық
кірігу
Теңсіздік
Білім
Көші-қон

Билік
институттарына
сенімділік

• Мәдени кемсітушілік
• Мәдинетаралық коммуникация
• Өзінің ойын мәдени формада
білдіру
• Әртүрлілік және әлеуметтік
тұтастық
• Мәдени заттарды сақтау

Озбырлық
Қақтығыс
Адам құқығы
IT және
жаһандық БАҚ

Денсаулық

Әлеуметтік және
экономикалық
дамуы

Мәдени және
мәдениетаралық
өзара қатынас

Экологиялық
тұрақтылық
Қоршаған орта
ластануы
Климаттың өзгеруі
Урбанизация
Су ресурстарын
басқару

Қалпына келетін
энергия көздері
Табиғи
ресурстарды
қорғау
Мәдени
нысандарды сақтау
Ресурстарды
пайдаланау
жауапкершілігі

17

Тест тапсырмалары толығымен 15 жастағы білім алушылардың
жас ерекшеліктері құзіреттерін ескере отырып құрастырылған.
Сұрақтар Case study форматында беріледі. Бұл әдіс қатысушылардың
аналитикалық және сыни ойлау деңгейлерін анықтауға мүмкіндік
береді. Білім алушылар мәселенің мәнін түсінуін және барынша дұрыс
болатын шешімдерді ұсынуды талап ететін бір жағдаятты зерттеулері
қажет.
Кейстер шынайы өмірге және өмірлік жағдайлардағы жағдаяттарға
негізделген материалдардан тұрады. Тест тапсырмаларының
79%-ы чат түрінде яғни мәселені нақты мазмұндайтын сандар мен
мәліметтер және 21% таңдау жауабы бар сұрақтар түрінде беріледі.
Сонымен қатар тестілеуге қатысушылар әлемдегі жаһандық
проблемаларға (экология, әлемдік мәдениет, өзге ұлт, этнос
өкілдеріне қатынасы, демография және көші-қон) қатынастары
туралы қосымша ақпараттар алу үшін сауалнама сұрақтарына жауап
береді.

18

3.

PISA ТЕСТ ТАПСЫРМАЛАРЫ ЖАУАПТАРЫМЕН

19

3.1. Жаратылыстану (компьютерлік формат)
1 – тапсырма. Аралар колониясының кенеттен құлауы

Сұрақ 1/5
Оң
жақтағы
"Аралар
колониясының кенеттен құлауы"
бөліміне қараңыз.
Сұраққа өз жауабыңызды теріп
жазыңыз.

АРАЛАР КОЛОНИЯСЫНЫҢ КЕНЕТТЕН ҚҰЛАУЫ
Бүкіл әлемдегі аралар колониясына қауіпті құбылыс төніп
тұр. Бұл құбылыс аралар колониясының кенеттен құлауы
деп аталады. Колонияның құлауы аралар омартасын
тастап кеткен кезде орын алады. Омартасынан ажырап
қалған аралар өледі, сөйтіп колонияның кенеттен құлауы
он миллиардтаған араның өліміне әкелді. Зерттеушілер
колония құлауының бірқатар себептері бар деп болжайды.

Колонияның
кенеттен
құлауы
түсінігінің араларды ұстайтын
және зерттейтін адамдар үшін зор
маңызға ие, бірақ колонияның
кенеттен құлауы тек араларға
ғана әсер етпейді. Құстарды
зерттейтін
адамдар
әсерін
анықтады. Күнбағыс аралар үшін
де, кейбір құстар үшін де қорек
көзі болып табылады. Аралар
күнбағыстың
шірнесімен,
ал
құстар дәнімен қоректенеді.
Бұл байланысты ескере келе, неге
аралардың жоғалуы құстар
популяциясының төмендеуіне
әкеле алады?

Дұрыс жауап: Бұл сұраққа дұрыс жауап беру үшін, оқушылар гүлдің
тозаңданусыз дәнді жасай алмайтынын растайтын немесе тұспалдайтын
түсіндірме беруі тиіс. Бұл элемент үшін құзырет "Құбылысты ғылыми тұрғыда
түсіндіру" тиісті.

20

Сұрақ 2/5
Оң жақтағы "Имидаклопридтің
әсері" бөліміне қараңыз.
Сөйлемді аяқтау үшін, түсетін
мәзірден бір нұсқаны таңдаңыз.
Келесі сөйлемді аяқтай отырып,
зерттеушілердің
экспериментін
сипаттаңыз. Зерттеушілер әсерін
тексерді
Таңдаңыз

Имидаклопридтің әсері
Ғалымдар колонияның кенеттен құлауының бірнеше себептері бар деп
болжайды. Ықтимал себептерінің бірі имидаклоприд негізіндегі
инсектицид болып табылады, ол аралардың омарта шегінде болған
кезінде бағдарлау сезімін жоғалтуына әкеле алады.
Зерттеушілер имидаклопридтің әсері колонияның құлауына әкелетінін
не әкелмейтінін тексерді. Олар бірқатар омарталарға аралардың
қорегіне үш апта бойына инсектицид қосып қояды. Түрлі омарталар бір
килограмм тамаққа шаққанда бір микрограмм инсектицидпен (мкг/кг)
өлшенетін инсектицидтің түрлі концентрациясының әсеріне ұшырады.
Кейбір омарталар қандай да бір инсектицидтерге ұшырамады.
Колониялардың ешбірі инсектицидпен болған байланыстан кейін
бірден құлауға ұшырамады. Дегенмен де, 14-ші аптаға қарай, кейбір
омарталар қалдырылды. Төменде келтірілген графикте бақыланған
нәтижелер жазылған:

Құлауды басынан кешірген
колониялардың пайызы

Таңдаңыз

0 мкг/кг
20 мкг/кг
400 мкг/кг

Инсектицидтің әсерінен кейінгі апталардың саны

Дұрыс жауап: Оқушылар зерттеушілер экспериментте зерттеген сұрақты
түсінгендерін көрсету үшін, әрбір жайылмалы мәзірдегі үш нұсқаның бірін
таңдауды сұрайды. Ол нұсқалар мыналарды қамтиды:
 аралар колониясының құлауы
 қоректегі имидаклопридтің концентрациясы
 араның имидаклопридке қарсы иммунитеті
Жауабы - зерттеушілер қоректегі имидаклопридтің концентрациясын аралар
колониясының құлауына тексерді - экспериментте тәуелсіз және тәуелді
ауыспалылар дұрыс ұқсатылды.

21

Имидаклопридтің әсері
Оң
жақтағы
"Имидаклопридтің
әсері" бөліміне қараңыз. Берілген
сұраққа жауапты басыңыз.
Келесі тұжырымдардың қайсысы
графикте көрсетілген нәтижелерге
сәйкес келеді?
o

o

o
o

Имидаклопридтің
жоғары
концентрациясына ұшырайтын
колониялар, әдеттегідей, ерте
құлайды.
Имидаклопридке
ұшырайтын
колониялар оның әсерінен
кейін 10 апта бойы құлауды
басыран кешіреді.
Имидоклапридтің әсері 20 мкг /
кг төмен концентрация кезінде
колонияға зиян келтірмейді.
Имидаклопридтің
әсеріне
ұшырайтын колониялар 14
аптадан артық өмір сүре
алмайды.

Ғалымдар колонияның кенеттен құлауының бірнеше себептері бар
деп болжайды. Ықтимал себептерінің бірі имидаклоприд негізіндегі
инсектицид болып табылады, ол аралардың омарта шегінде болған
кезінде бағдарлау сезімін жоғалтуына әкеле алады.
Зерттеушілер имидаклопридтің әсері колонияның құлауына
әкелетінін не әкелмейтінін тексерді. Олар бірқатар омарталарға
аралардың қорегіне үш апта бойына инсектицид қосып қояды. Түрлі
омарталар бір килограмм тамаққа шаққанда бір микрограмм
инсектицидпен
(мкг/кг)
өлшенетін
инсектицидтің
түрлі
концентрациясының әсеріне ұшырады. Кейбір омарталар қандай да
бір инсектицидтерге ұшырамады.
Колониялардың ешбірі инсектицидпен болған байланыстан кейін
бірден құлауға ұшырамады. Дегенмен де, 14-ші аптаға қарай, кейбір
омарталар қалдырылды. Төменде келтірілген графикте бақыланған
нәтижелер жазылған:
Құлауды басынан кешірген
колониялардың пайызы

Сұрақ 3/5

0 мкг/кг
20 мкг/кг
400 мкг/кг

Инсектицидтің әсерінен кейінгі апталардың саны

Дұрыс жауап: Бұл сұрақ инсектицидтің концентрациясы мен уақыт ағынымен
колонияның құлау жылдамдығы арасындағы өзара байланысқа қатысты
деректерді ұсынатын графикті түсіндіруді талап етеді. Дұрыс жауабы - бірінші
нұсқа (Имидаклопридтің жоғары концентрациясына ұшырайтын колониялар,
әдеттегідей, ерте құлайды), себебі омарталар эксперименттің 14-20 аптасының
ішінде 20 мкг/кг-мен салыстырғанда 400 мкг/кг инсектицид концентрациясының
әсеріне ұшыраған кезде, құлауға ұшырайтын колониялардың пайызы жоғары
екені графиктен көрініп тұр.

22

Сұрақ 4/5
Оң жақтағы "Имидаклопридтің әсері"
бөліміне
қараңыз.
Сұраққа
өз
жауабыңызды жазыңыз.

Ғалымдар колонияның кенеттен құлауының бірнеше себептері бар деп
болжайды. Ықтимал себептерінің бірі имидаклоприд негізіндегі
инсектицид болып табылады, ол аралардың омарта шегінде болған
кезінде бағдарлау сезімін жоғалтуына әкеле алады.
Зерттеушілер имидаклопридтің әсері колонияның құлауына әкелетінін
не әкелмейтінін тексерді. Олар бірқатар омарталарға аралардың
қорегіне үш апта бойына инсектицид қосып қояды. Түрлі омарталар бір
килограмм тамаққа шаққанда бір микрограмм инсектицидпен (мкг/кг)
өлшенетін инсектицидтің түрлі концентрациясының әсеріне ұшырады.
Кейбір омарталар қандай да бір инсектицидтерге ұшырамады.
Колониялардың ешбірі инсектицидпен болған байланыстан кейін
бірден құлауға ұшырамады. Дегенмен де, 14-ші аптаға қарай, кейбір
омарталар қалдырылды. Төменде келтірілген графикте бақыланған
нәтижелер жазылған:

Құлауды басынан кешірген
колониялардың пайызы

20-аптада
зерттеушілер
имидаклопридтің әсеріне (0 мкг/кг)
ұшыратпаған
омарталардың
нәтижесіне
қараңыз.
Зерттелген
колониялар
арасында
құлаудың
себептерін не көрсетеді?

Имидаклопридтің әсері

0 мкг/кг
20 мкг/кг
400 мкг/кг

Инсектицидтің әсерінен кейінгі апталардың саны

Дұрыс жауап: Оқушылар бақыланбалы колониялар арасында құлау туралы
гипотезаны ұсынуы тиіс. Зерттелген колониялар үшін колония құлауының басқа
бір табиғи себебі болуы тиіс екенін, немесе бақыланбалы топтағы омарталарды
әсерден тиісінше қорғамағанын көрсетеді.

23

Аралар колониясының кенеттен құлауы
Сұрақ 5/5
Сұраққа жауап беру үшін, бір нұсқаны таңдаңыз

Ғалымдар колонияның кенеттен құлауының қосымша екі себебін ұсынды:
•
•

Араларға зақым келтіріп, оларды өлтіретін вирус.
Өз жұмыртқасын аралардың құрсақ қуысына салатын паразиттік шыбын.

Келесі тұжырымдардың қайсысы аралар вирустың әсерінен өледі деген пікірді растайды?
o
o
o
o

Омартадан басқа ағзаның жұмыртқалары табылды.
Аралар жасушасының ішінен инсектицидтер табылды.
Аралар жасушасының ішінен араның ДНҚ-сы табылған жоқ.
Омартадан өлі аралар табылды.

Дұрыс жауап: Оқушылар осы тармақта сипатталған құбылысты түсіндіру үшін,
вирус инфекциялары туралы тиісті ғылыми білімін пайдалануы тиіс. Үшінші нұсқа:
Аралар жасушасының ішінен араның ДНҚ-сы табылған жоқ.

24

2 – тапсырма. Қазба отын

Сұрақ 1/4
Оң жақтағы "Қазба отын" бөліміне
қараңыз. Сұраққа жауап нұсқасын
таңдаңыз.
Биоотынды
пайдалану
атмосферадағы СО2 деңгейлеріне
қазба отынды пайдаланған кездегідей
әсер етпейді. Төмендегі пікірлердің
қайсысы
мұның
себебін
жақсы
түсіндіреді?
o
o

o
o

Биоотын жанып жатқан кезде, CО2
газын бөлмейді.
Биоотынды
өндіру
үшін
пайдаланылатын өсімдіктер өскен
кезде, атмосферадан CО2 газын
жұтады.
Олар жанып тұрған кезде, биоотын
атмосферадан СО2газын сіңіреді.
Биоотынды пайдаланатын электр
станцияларынан шығатын СО2
қазба
отынды
пайдаланатын
электр станцияларынан шығатын
СО2-ге
қарағанда
өзгеше
химиялық сипатқа ие.

ҚАЗБА ОТЫН
Көптеген электр станциялары көміртек негізіндегі отынды жағып,
көмірқышқыл газын (СО2) бөледі. Атмофераға шығатын СО2 жаһандық
климатқа теріс әсерін тигізеді. Инженерлер атмосфераға шығатын СО2
мөлшерін азайту үшін әр түрлі стратегиялар пайдаланды.
Мұндай бір стратегия қазба отынның орнына биоотынды жағуы
көздейді. Қазба отын түрлері әлдеқашан өлген ағзалардан шықса, ал
биоотын жуыр арада өмір сүріп, өліп қалған өсімдіктерден шығады.
Басқа бір стратегия электр станцияларынан бөлінетін СО2бөлігін
ұстап, оны жердің терең түбіне немесе мұхитта сақтауды көздейді. Бұл
стратегия көміректі ұстау және сақтау деп аталады.

Биоотын

Қазба отын

Фотосинтез кезінде пайдаланылатын
СО2
Атмосфераға шығарынды

Отын
электр
станциясы

Электр
станциясынан
СО2
шығарындысы

Мұхитта сақтау

Дұрыс жауап: Оқушылар не себепті өсімдік биоотынын пайдалану
атмосферадағы СО2 деңгейлеріне қазба отынды жаққан кездегідей әсер етпейтінін
түсіндіру үшін, тиісті ғылыми білімін пайдалануы тиіс. Екінші нұсқа дұрыс жауап
болып табылады: Биоотынды өндіру үшін пайдаланылатын өсімдіктер өскен кезде,
атмосферадан CО2 газын жұтады.

25

Сұрақ 2/4
Оң жақтағы "Қазба отын" бөліміне
қараңыз. Сұраққа өз жауаптарыңызды
жазыңыз.
Қоршаған
орта
үшін
биоотынның
басымдықтарына қарамастан, әлі күнге
дейін
жер-жерде
қазба
отындарды
пайдаланады. Келесі кестеде этанол мен
мұнай жанған кезде бөлінетін энергия мен
СО2 салыстырылады. Мұнай қазба отын, ал
этанол биоотын болып табылады.
Отынның
көзі

Бөлінген
энергия (кДж
энергия / г
мұнай)

Бөлінген
көмірқышқыл
газы (мг СО2 /
кДж отын
өндірген
энергия)

Мұнай
Этанол

43,6
27,3

78
59

ҚАЗБА ОТЫН
Көптеген электр станциялары көміртек негізіндегі отынды жағып,
көмірқышқыл газын (СО2) бөледі. Атмофераға шығатын СО2 жаһандық
климатқа теріс әсерін тигізеді. Инженерлер атмосфераға шығатын СО2
мөлшерін азайту үшін әр түрлі стратегиялар пайдаланды.
Мұндай бір стратегия қазба отынның орнына биоотынды жағуы көздейді.
Қазба отын түрлері әлдеқашан өлген ағзалардан шықса, ал биоотын
жуыр арада өмір сүріп, өліп қалған өсімдіктерден шығады.
Басқа бір стратегия электр станцияларынан бөлінетін СО2бөлігін ұстап,
оны жердің терең түбіне немесе мұхитта сақтауды көздейді. Бұл
стратегия көміректі ұстау және сақтау деп аталады.

Фотосинтез кезінде пайдаланылатын
СО2
Биоотын

Кестеге сәйкес, мұнай мен этанолдың
бағасы бірдей болса да, неге әлдекім
этанолдың орнына мұнайды пайдалануды
жөн көреді?

Қазба отын

Кестеге сәйкес, мұнайдың орнына этанолды
пайдаланудың экологиялық басымдықтары
қандай?

Отын
электр
станциясы

Электр
станциясына
н СО2
шығарындыс
ы

Мұхитта
сақтау

Дұрыс жауап: Элемент оқушылардан мұнай мен этанолды отын ретінде
салыстыру үшін, кестеде берілген деректерді талдауды сұрайды. Оқушылар
адамдардың мұнай бірдей бағада көбірек энергия бөлетіндіктен, этанол орнына
мұнайды пайдаланғанды жөн көретінін, және этанол көмірқышқыл газын азырақ
шығаратындықтан, мұнаймен салыстырғанда экологиялық басымдыққа ие екенін
анықтауы керек.

26

Сұрақ 3/4
Оң жақтағы "Көміртекті ұстау және
сақтау" бөліміне қараңыз. Сұраққа өз
жауабыңызды жазыңыз.

Ғалымдар мұхитқа жібергеннен кейін, үш түрлі тереңдікте (800 метр, 1
500 метр және 3 000 метр) сақтала беретін СО2 пайызын есептеу үшін,
математикалық модель ойлап тапты. Аталмыш модель СО2 2000 жылы
мұхитқа жіберіледі деп көздейді. Төмендегі графикте осы модельдің
нәтижелері берілген.

Мұхитта әлі
сақталатын СО2 (%)

СО2
мұхитта
сақталуының
ұзақ
мерзімді тиімділігіне тереңдіктің қалай
әсер ететінін түсіндіру үшін, графиктегі
деректерді пайдаланыңыз.

Көміртекті ұстау және сақтау
Көміртекті ұстау және сақтау электр станциялары шығаратын СО2
бөлігін ұстап, оны атмосфераға қайта шыға алмайтындай жерге
сақтауден тұрады. СО2 газын сақтайтын ықтимал орындардың бірі мұхит, себебі СО2суда еріп кетеді.

Жыл
Тереңдігі 800 м
Тереңдігі 1 500 м
Тереңдігі 3 000 м

Дұрыс жауап: Оқушылар көміртектің қос тотығын мұхиттың ең түбіне сақтау,
мұхиттың аса терең емес жеріне сақтаумен салыстырғанда, уақыт өте келе ұстау
көрсеткіштерінің жақсаруына әкеледі деген тұжырымды жалпылайтын түсіндірме
беру үшін, графикте берілген деректерді түсіндіруі керек.

27

3 – тапсырма. Жанартаулардың атқылауы

Сұрақ 1/4
Оң жақтағы "Жанартаудың атқылауы"
бөліміне
қараңыз.
Сұраққа
жауап
нұсқасын таңдаңыз.

ЖАНАРТАУДЫҢ АТҚЫЛАУЫ
Жанартаудың атқылауы және жер сілкіністері әлемнің көп
бөлігінде адамдарға әсер етеді. 1-картада жанартаулардың
орналасқан жері көрсетілген. 2-картада жер сілкіністерінің
орналасқан жері көрсетілген. Жанартау белдеуі деп аталатын
аймақ екі картада да көрсетілген.

Төмендегі
картадан
жанартау
белсенділі