# ӘЛЕМДІК ФОЛЬКЛОР КОНТЕКСТІНДЕГІ ҚАЗАҚ БАТЫРЛЫҚ ЕРТЕГІЛЕРІНІҢ КӨРКЕМДІК ЖӘНЕ ТӘРБИЕЛІК СИПАТЫ

Мақалада қазақ балалар әдебиетінің негізін құрайтын батырлық ертегілер әлемдік фольклорлық мұралармен, орыс халық ертегілерімен және ежелгі грек мифологиясымен салыстырыла талданады. Автор В. Я. Пропп пен Дж. Кэмпбеллдің теориялық тұжырымдамаларына сүйене отырып, қазақ және әлем халықтары ертегілеріндегі батыр бейнесінің қалыптасу жолын, «ғажайып туу» мотивін, тұлпар культін және шығармалардың композициялық құрылымын зерттейді. Сондай-ақ, ертегілердің жас ұрпақ тәрбиесіндегі педагогикалық рөлі мен өзектілігі айқындалады.

**Кілт сөздер:** балалар әдебиеті, батырлық ертегі, мифология, архетип, мономиф, тұлпар культі, салыстырмалы талдау.

## Кіріспе

Халық ауыз әдебиетінің ең бай, мазмұны жағынан терең де күрделі жанрларының бірі — батырлық ертегілер. Батырлық ертегілер тек көңіл көтеру немесе қиял-ғажайып оқиғаларды баяндау құралы емес, бұл — ұлттың коды, оның ежелгі таным-түсінігі мен дүниетанымының айнасы. Әсіресе, балалар әдебиеті контексінде бұл жанр жас ұрпақтың тұлғалық қалыптасуына, отаншылдық рухын оятуға тікелей әсер етеді.

Қазіргі жаһандану дәуірінде ұлттық мұраны тек бір халықтың шеңберінде ғана емес, әлемдік мәдениет пен фольклор деңгейінде салыстыра зерттеу — әдебиеттану ғылымының өзекті мәселесінің бірі. Қазақ батырлық ертегілерін әлемдік мифологиямен және өзге халықтардың мұрасымен үндестіре қарастыру арқылы біз олардың адамзаттық ортақ құндылықтармен сабақтастығын және өзіндік төлтума сипатын тереңірек түсіне аламыз.

Негізгі бөлім 1. Теориялық негіздер: Пропп пен Кэмпбелл тұжырымдары

Әлемдік фольклортануда ертегілердің құрылымын зерттеген В. Я. Пропп өзінің «Ертегінің тарихи тамырлары» еңбегінде кейіпкерлердің атқаратын функцияларының шектеулі және ортақ екенін дәлелдеген. Сондай-ақ, Джозеф Кэмпбеллдің «Мың беттік қаһарман» еңбегіндегі **«мономиф» (батырдың жолы)** тұжырымдамасы әлем халықтарының мифтері мен ертегілеріндегі батырдың даму эволюциясын көрсетеді.

Қазақтың «Ер Төстік», «Керқұла атты Кендебай» ертегілерін осы теориялық жүйеге салғанда, қазақ батырының да әлемдік қаһармандар сияқты белгілі бір құрылымдық кезеңдерден өтетінін көреміз:

1. **Сапарға аттану (Сепарация):** Батырдың өз үйінен, үйреншікті ортасынан беймәлім әлемге кетуі.

2. **Сынақтан өту (Инициация):** Жер асты әлеміне түсу, құбыжықтармен күрес, қиын тапсырмаларды орындау.

3. **Қайта оралу (Реформация):** Жеңіске жетіп, елін қауіптен құтқарып, мұратына жетуі.

### 2. Батырдың қалыптасуы: «Ғажайып туу» архетипі

Әлем халықтарының ертегілерінде батырдың дүниеге келуінің өзі тылсым сипатқа ие. Бұл — фольклордағы ең көне архетиптердің бірі. Мысалы:

* Қазақтың **«Нан батыр»** ертегісінде кейіпкер иленген наннан жаратылады.

* Кавказ халықтарының эпосындағы **Сосруко** қызған тастан туады.

* Жапон фольклорындағы **Момотаро** (Шабдалы бала) өзеннен ағып келген алып шабдалының ішінен шығады.

> **Айырмашылығы мен ұқсастығы:** Бұл кейіпкерлердің барлығы да қарапайым жолмен тумағандықтан, олардың өсу қарқыны да ерекше болады. Олар «жыл санап емес, күн санап» өседі, бала жасынан-ақ алып күштің иесі атанады. Дегенмен, әр халық бұл мотивті өз географиялық және тұрмыстық ерекшелігіне қарай бейімдеген: қазақ халқы үшін нан — қасиетті ас, кавказдықтар үшін тау мен тас — тіршілік көзі, ал жапондар үшін шабдалы — табиғаттың киелі нышаны.

>

### 3. Композициялық үндестік пен Тұлпар культі

Қазақ ертегілерін ежелгі грек мифологиясымен салыстырғанда таңғажайып сюжеттік ұқсастықтар алдымыздан шығады. Ер Төстіктің жер астында Бекторымен, Шойынқұлақпен күресі немесе Кендебайдың ерліктері грек мифтеріндегі Гераклдың 12 ерлігімен немесе Беллерофонттың Химераны жеңуімен үндес.

| Салыстыру бағыты | Қазақ батырлық ертегілері | Ежелгі грек мифологиясы |

|---|---|---|

| **Күрес нысаны** | Жеті басты дәу, Айдаһар, мыстан кемпір | Химера, Лерней гидрасы, Минотавр |

| **Көмекші серік** | Шалқұйрық, Керқұла ат (сөйлейтін, ақыл айтатын тұлпарлар) | Пегас (қанатты тұлпар) |

| **Кеңістік** | Жер асты әлемі, зұлымдық патшалығы | Аид патшалығы (бақи дүние) |

Бұл жердегі ең маңызды образ — **Тұлпар культі**. Көшпелі қазақ мәдениетінде ат — батырдың тек көлігі емес, оның тағдырлас досы, қиындықтан жол табатын ақылшысы (мысалы, Шалқұйрықтың Төстікке бағыт-бағдар беруі). Ал грек мифологиясындағы Пегас — батырға тек биікке ұшу үшін қызмет ететін, құдайлар әлемімен байланыстыратын зооморфты символдық бейне ғана.

Сондай-ақ, қазақ ертегілеріндегі батырдың мақсаты — жеке даңққа жету емес, елін зұлымдықтан құтқару, жетім мен жесірге қарайласу, яғни **ұжымдық-гуманистік идея** басым. Ал антикалық мифтерде жеке қаһарманның (индивидтің) өршілдігі мен тәкаппарлығы, құдайлармен бәсекесі (гибрис) алдыңғы планға шығады.

## Педагогикалық және тәрбиелік маңызы

Балалар әдебиетінің негізгі функциясы — тәрбиелік. Батырлық ертегілер өскелең ұрпақтың санасына келесідей құндылықтарды сіңіреді:

* **Патриотизм:** Батырдың туған жерін, ата-анасын, елін қорғау жолында жанын пида етуге дайын болуы бала бойында Отанға деген сүйіспеншілікті оятады.

* **Достық пен бірлік:** Ер Төстікке көмектесетін Көлтауысар, Желаяқ, Саққұлақ бейнелері арқылы балалар «бірлік бар жерде — жеңіс бар» деген халықтық даналықты ұғынады.

* **Қайсарлық:** Қандай қиындық болса да (жер астына түссе де, алыптармен кездессе де) мойымай, шешім таба білуге баулиды.

## Қорытынды

Қазақ балалар әдебиетіндегі батырлық ертегілерді әлемдік фольклорлық контексте зерттеу, біріншіден, біздің мәдени мұрамыздың жалпыадамзаттық рухани даму заңдылықтарымен үндес екенін көрсетсе, екіншіден, көшпелілер өркениетінің өзіндік ерекшелігін (ат культі, гуманистік таным, ұжымдық бірлік) айқын дәлелдейді. Батырлық ертегілер — бүгінгі таңда да жас ұрпақты ұлттық рухта, адамгершілік пен батылдыққа тәрбиелейтін басты құрал болып қала бермек. Ертегілердегі осы ортақ сарындар мен ерекшеліктерді мектеп бағдарламасында тереңдетіп оқыту — балалардың дүниетанымын кеңейтіп, сыни ойлау қабілетін арттыруға жол ашады.