№

Қызға қойылатын талаптар

Талапқа сай ұлттық түсінік

1

Қыз бен жігіт арасындағы туыстық жеті атаға толуы

Жеті атасын білмеген жетесіз.

Жеті атасын білген жігіт жеті жұрттың қамын ойлайды. Жеті атаға толыстық, жеке ел болыстық.

2

Қыз бен жігіт арасындағы жас үйлесімі болуы

Отау тігер жас – жігеттерде 19 бен 25, ал қыздарға 16 мен 19. Жиырмаға жеткен қыз сары болар, өңі кетіп, шырайы сары болар.

(Шал ақын)

3

Қыздың ақылдылығы

Әйел алсаң, қарап ал ақылдысын, Ол сенің ақыреттік жақың кісің. (Шал ақын)

Жасаулы деп, малды деп байдан алма,

Кедей қызы арзан деп құмарланба.

Ары бар, ақылы бар, ұяты бар,

Ата – ананың қызынан қапы қалма

(Абай)

4

Қыздың тектілігі

Тегіне қарап қызын ал

Соғуына қарап қау ас.

Көріп алған көріктіден,

Көрмей алған текті артық.

Аяғын көріп асын іш,

Шешесін көріп қызын ал.

5

Қыздың сымбаты мен көркі

Әркімдікі өзіне, ай көрінер көзіне.

Сұлу сұлу емес, сүйген сұлу,

Махаббаттың отына күйген сұлу.

Ақылына көркі сай

6

Қыздың іскерлігі

Өнерсіз қыздан без.

Өнегесіз ұлдан без

№

Атауы

Түсінік

1

Құда

Күйеу мен қалыңдықтың аталары мен әкелері, аға – інілері мен туған туыстары

2

Құдағи

Қарама – қарсы жақтың, әжелері, шешелері, апалары

3

Құдаша

Қарама – қарсы жақтың сіңілері

4

Бел құда

Туылмаған (белдегі) балаға ниет құдалар

5

Бесік құда

Құданың бұл түрі ел ішінде «Қызылдай құда», «қарын құда», «құрсақ құда» деп те аталады.

6

Қарсы құда

Ұлы мен қызын бесіктегі кезінде атастырған құдалар, кейбір жерде «бесік кертпе құда», «бесік кертті құда» делінеді.

7

Бас құда

Бір – бірімен қыз алысып, қыз беріскен қат – қабат құдалар

8

Жанама құда

Екі жақтың сөзін сөйлер құдалар.

9

Бауыздау құда

Мал бауыздағанда бата берген құда.

Р/с

Кіндік шешенің атқаратын міндеті.

Кіндік кесуге байланысты салт – дәстүрлер

1

Жүкті болған әйелді күту

Екі жас үйленіп жатқан кезден кіндік шеше болуды қалап алатын әйелдер болады. Ол үшін алдымен екі жасты арнайы қонаққа шақырып, өз дастарханынан дәм тарттырады. Осыдан кейін екі үй арасында да қарым – қатынас жиілеп,, жарастық орнайды. Жүкті әйелді күтімге алады.

2

Босану кезінде басы- қасында болу

Толғақ мерзімі жақындағанда жеке үй дайындалады. От жағып, су жылытылады. Үйдің іші – сырты дүние мүлкі мұнтаздай тазаланады. Осы істердің, басы – қасында кіндік шеше ұйтқы болып, жүреді. Жүкті әйелді толғақ үстінде кіндік шеше демеп тұрады және олай – бұлай жүруіне де рұқсат етіледі.

3

Кіндігін кесу

Кіндікті ақбалтамен кесіп, таза жіппен байлап, түбіне күл сепкен. Ақ балтаны өзге нәрсеге пайдаланбай, сақтап қойған. Ер баланың кіндігін ырымдап «үй күшік болмасын» деп қырдан асырып лақтырған. Ал қыз баланың кіндігін «үйдің құты болсын» деген оймен от басы, ошақ түбіне көмеді. Оқымысты болсын днп кітаптың, ат құлағында ойнасын деп аттың жалына байлайды.

4

Балаға қамқорлық жасау.

Дүниеге келген сәбиді емізбестен бұрын таза суға малынған қасқырдың жүнімен ауыздандырған. Бала ер жетіп ел қатарына қосылғанша кіндік шеше өз назарынан тыс қалдырмай әрдайым қамқор болып жүрген.

№

Балаға ат қоюдағы салт – дәстүрлер

Түсінік.

1

Артық саусағына қарай ат қою

Артық, Артықәлі, Артықбай, Қосекен.

2

Балаға тіл – көз тимейді деген ниетпен ат қою.

Жаманбай, Қойшыбай, Ошақбай, Тезекбай т. б

3

Баланың дені сау, жаны берік болуы үшін ат қою.

Тасболат, Тастемір, Шымырбай.

4

Баласы шетіней берген үйде жас сәбиге ат қою.

Аман, Амангүл, Есен, Жүрмін, Тұрсын, Тұрсынгүл, Тоқтар.

5

Бала – шағаларының өмірі ұзақ болсын, көп жасасын деген ниетпен ат қою.

Жанұзақ, Жүзбай, Жүзжаса, Мыңжасар, Өмірбек, Сексенбай, Тоқсанбай, Ұзақбай.

6

Бұрын – соңды болған қару – жарақ аттарына байланысты.

Қылышбай, Мылтықбай, Найзабек, Садақбай, Шоқпарбай т. б

7

Елдің ардақты азаматтарының атын солардай батыр, дана, өнерлі болсын деген ниетпен жаңа туылған балаға ат қою.

Абай, Абылай, Ғабит, Жәнібек, Исатай, Сәкен, Сәбит, Сырым, Төлеби, Ыбырай, Махамбет, Қазыбек т. б

8

Ерекше көзге түсетін белгілеріне қарай ат қою.

Анарбай, Қалдыгүл, Қалдыбай, Құдірет, Меңдібай, Сүндет т. б

9

Ислам дінінің әсеріне байланысты ат қою.

Ғали, Жамая, Зылиха, Иса, Мұхамбет, Омар, Оспан, Хадим, Сүлеймен т. б

10

Қыз аттарына аспан әлемінің, аңдардың, асыл тастардың қымбат металдың нәзік өсімдіктердің атын қою.

Айман, Алтын, Еңлік, Жібек, Жұлдыз, Күміс, Құралай, Мақпал, Меруерт, Раушан, Шолпан, Шынар т. б

11

Мерзімінен бұрын дүниеге келген балаға ат қою.

Лекер, Шалабай, Шалабек.

12

Мұрат – мақсатыма жеттім – ау деген ниетпен.

Арман, Бақыт, Мақсат, Мұрат

13

Соңғы балаға ат қою.

Кенжебай, Кенжетай, Кенжегүл

14

Төрт түлік мал, аң мен құстарға байланысты.

Арыстан, Алабай, Бота, Ботагөз, Бүркіт, Қойшыбай, Сандуғаш.

15

Ұлы жоқ үйде қыз туғанда

Болған, Тойған, Ұлболсын, Ұлжан, Ұлту, Ұлтуған т.б.

№