Қазақ мәдениетінің қалыптасуы

Дәріскер: дінтанужәнемәдениеттанукафедрасыныңоқытушысы,
мәдениеттану магистрі Есболова Молдир Ауелтаевна
Мәдениеттану пәні бойынша
9 –дәріс
Қазақмәдениетініңқалыптасуы
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

«Қазақ»атауыныңпайдаболуытуралы
ЕнесейдетабылғанYIIIғасырдағы
түрікескерткішінде«қазғақұғылым»-
«қазақұлым»дегенсөзтіркесі
кездеседі.IX-XғасырлардаЖетісумен
ОңтүстікҚазақстандымекендегенүш
қарлық тайпаларының жалпы
«хасақтар»дегенатыболған.
Қарлықтардың қазақэтногенезіне
тікелейқатысыболғаны

X-XIғасырларғақатыстыараб
құжаттарында,соныменбіргеорыс
жылнамаларындаҚаратеңіздің
солтүстікшығысжағалауындағы
Касагқаласытуралы,Xғасырда
билікқұрғанВизантияимператоры
КонстантинБагрянородныйдың
айтуыбойынша,Кавказдың
солтүстік–батысында «қазақтар
елі»болды.Әзірбайжанның
батысындабүгінгікүнгедейін
Қазақауданыбар.

Қазақхандығындабіртіндепру-тайпалықсанаәлсіреп,жалпықазақтарға
тәнэтникалықсанакүшейді.
«Қазақжері»,«қазақмемлекеті»,«қазақелі»дегентүсініктеркеңөріс
алды.Этникалықтарихи-хронологиялыққалыптасудыңүштүрібар:ру-
тайпа,халық,ұлт.Бұләрбірлестіктеөзіндікэтникалықсанаболады.
Этникалықсана-бұладамныңөзінбелгіліэтникалықбірлестіктің
мүшесідепсанауы.Халықболыпқалыптасуыныңалғашқыкезеңінде
қазақтардахалықтықэтникалықсананыңорнынару-тайпалықсана
басымболды.
Мысалы:«Сенқайрудансың?»дегенсұраққажауапберушіеңалдымен
өзініңруын,сосынтайпасын,сосынжүзінайтатынболған.Оларөзін
қазақпыздеп,елдентысшыққандағанаайтады.

Кейбірғалымдар,тіпті,моңғолшапқыншылығыболмағанда,қазірбіраз
халықтарортақатауменқыпшақхалқыболыпаталаредідегенпікірлер
айтады.
Моңғолшапқыншылығыбұлтүзіліскежолбермей,қыпшаққоғамындағы
этникалыққалыптасудыбөлшектеді.Бірқыпшақэтносынанбірнешетүркі
тілдесхалықтартарады.
Оныңішіндеқазақ,башқұрт,татар,қырғызт.бхалықтар.Алоның
салдарынқарастыратынболсақ,түркітілдестайпалардыңхалықболып
қалыптасуынасолортадаөмірсүргенкейтайпалардыңнегізболғандығын
көреміз.
Осыныңарқасындатөмендегідейэтникалықтоптарпайдаболды.

Қыпшақтобы-башқұрт,қазақ,қарайым,қараөалпақ,
қарашай,малқар,құмық,қырымтатарлары.
Оғызтобы-әзірбайжан,балқантүріктері,гагауыздар,
түркімендер.
Қарлұқтобы-өзбек,ұйғырлар.
Аралықбұтақ-алтай,қырғыз,салар,тофы,тува,
хакас,шор,шұлым.

Қазақатауы
"Қазақ"атауының(этнонимі)шығуыжөніндетүрліпікірлер
бар.БұлмәселеніңтөңірегіндегітүрліпікірлерXVIIIғасырдан
беріжалғасыпкеледі,бірақзерттеушілерәлібіртоқтамға
келгенжоқ.
Бүгінгітаңда"қазақ"этимологиясыныңжиырмаданастам
түсіндірмелерібар.Мысалы,"қазақ"дегенсөз"қаз"және"ақ"
дегенсөздерденшыққан."Бұл—қаздайтізілгенкөш
керуенінеқарапқойылғанат",—дейдінемесе:"қазақ"атауы
"қас"(хас)—нағызжәне"сақ"—көнезамандағысақтар
атауынанқұралғанжәне"хас-сақ"—нағызсақдегенұғымды
береді",—дейді.

XғасырдыңорташеніндеҚазақстанжерінің
батысынаншығысынақарайкөктейөтіп
ҚытайғабарғанарабсаяхатшысыӘбу
Дулафтыңтүркітайпаларынаарналған
"Рисала"дегенеңбегінде"Хазлақ"дегенел
аталады.

"Қазақтар"терминіXVғасырдың50-жылдарындаШуменТалас
өзендерініңаралығынаөзбекханыӘбілхайырданбөлініпкөшіп
барғантайпатоптарынабекітілген.Біртіндеп"қазақ"термині
этностықмәнгеиеболған.
Сонымен,біздіңкөзалдымызғахалықтыңқалыптасукезеңдерін
жетерліктейайғақтайтынекікезеңніңсұлбасыкеледі:
1.ХҮғасырдыңалғашқыжартысы—Өзбекия,яғниӘбілхайырұлысы
құрамындағыүшсанжұрттантұратынАлашмыңыОдағы;
2.XVIғасырдыңекіншіонжылдығы—көршімемлекеттердербесел
ретіндетанибастағанҚасымханбилігіндегіүшжүздентұратынқазақ
ұлты.
Яғни,бұларадақазақұлтыныңқалыптасуүдерісініңаяқталуықазақ
мемлекеттігініңқұрылуынатұтаскеледі.Бұлекікезеңүйлесімділіктауып,
бірін-бірітолықтыратүседі

Жүз—орда, қазақ
халқыныңүшрулық-
тайпалықбірлестіктерінің
ортақатауы.
Дәстүрліқазаққоғамыұш
жүздентұрады:
ұлыжүз
орта жүз
кішіжүз

АлXVғасырдыңбіріншіжартысындағы Дешті
ҚыпшақтағыӘбілқайырхандығы,ЖетісуменШығыс
Түркістандағы Моғолстан мемлекеті және
МәуреннахрдағыАқсақТемірұрпақтарыныңмемлекеті,
сондай-ақОңтүстікСібірдегіқалмақтайпалары
арасындағышиеленіскенкүрделісаясиоқиғалармен
олардыңдамубарысыXVғасырдыңорташеніндеҚазақ
хандығындүниегеәкелді.

Қазақ халқының салт-дәстүрлері
Көптегенғасырлардыңбарысындақазақтардың
өзіндікбірегейәдет-ғұрыптарыменсалт-дәстүрлері
қалыптасты.XVIIIғасырменXXғасырдыңбас
кезіндеоныңбірқатарынРесейәкімшілігінің
өкілдері,орысжәнешетелғалымдары,
саяхатшыларайқынбайқап,жазыпқалдырды.
Қазақтардыңәдет-ғұрыптарыменсалт-дәстүрлері
үйішіндегіотбасылықжәнеадамдардыңөзгеде
топтарыарасындагыөзарақарым-қатынастарды
қалыптастырудаүлкенрөлатқарды.
IKAZ.KZ -ашықмәліметтер порталы

Қазақтардыңқонақжайлылыққасиеті
Қазақтарғадәстүрліқонақжайлылыққасиет
ежелдентән.Олардыңбұлқасиетікөптеген
ғасырларбарысындақалыптасқан.Бұлжөнінде
XIXғасырдыңаяқкезіндеРесейзерттеушісі
ВикторфонГернбылайдепжазғанболатын:
«Жалпыалғанда,қазақтаросыуақытқадейінжылы
жүзділігімен,қайырымдыақкөңілділігіменжәне
қонақжайяылыққасиетіментаңғалдырады.Мұның
өзіолардыңсүйегінеежелденсіңіпкеткенкеремет
асылқасиет».
IKAZ.KZ -ашықмәліметтер порталы

Үйгекелгенқонақолардаәрқашанүйиесініңқамқорлығы
менқорғауындаболады.XIXғасырдаҚазақстандаболып,
онызерттегеннемісзерттеушілерініңбіріФ.фон
Хелльвальдтабылайдепжазды:«Қырғыз-қайсақтар
барыншақонақжаймейірімдіболыпкеледі.Олардыңкиіз
үйінекіріпжайғасқанкезкелгенжатжерлікадамныңөзімді
біреулертонапнемесеөлтіріпкетеді-аудепқауіптенбей,
алаңсызуйықтайберуінеәбденболады».
IKAZ.KZ -ашықмәліметтер порталы

Қазақтардаүйінекелгенкезкелгенадамғаміндеттітүрдетегін
қонақасыберу,оғанжайлытөсек-орынсалып,қондырыпжіберу
әдет-ғұрпыежелденорыналды.Егерүйиесіқонаққаондай
құрметкөрсетудіңдәстүрліәдет-ғұрпынанбастартса,әлгі
бейтанысжолаушыүйиесініңүстіненбигебарып,шағымайтуға
құқықтыболған.Албиқонақжайлылықәдет-ғұрыптыбұзғанүй
иесінеат-тонайыпсалатын.Әдеттемұндайкелеңсізоқиғақазақ
арасындаөтесирекұшырасқан.
Қазақтардаежелденкележатқанәдет-ғұрыптыңбірі-дәмауыз
тию.Үйгебассұққанкезкелгенадамдыдәмненауыз
тигізбейіншежібермейтін—«Қуысүйденқұршығармайтын».
IKAZ.KZ -ашықмәліметтер порталы

Әдептілікпен сыпайылықәдет-ғұрпы
Екіқазақкездесеқалғандажасы
кішісі жасы үлкеніне
«Ассаламағалейқұм!»депбірінші
болыпсәлембереді.Жасыүлкенкісі
оған«Уағалайқұмассалам!»деп
жауапқатады.Тексоданкейінғана
егжей-тегжейлі аман-саулық
сұрасады.Бұлайсәлемдесубірін-
бірітіптітанымайтынадамдарүшін
деміндеттіболыпсаналады.
IKAZ.KZ -ашықмәліметтер порталы

Далатұрғындарынатәнәдептілікпенсыпайылық,
кішіпейілділіктіңбіркөрінісі—үлкенкісініңесімінеәке(еке)
сияқтыжұрнақсөзқосыпайту.Мәселен,Қазбек—Қазеке,Диқан
—Дәке,Бауыржан—Баукесияқтыайтылады.МұныXXғасырдың
баскезіндебелгіліорысғалымдарыныңбіріЛ.Баллюзекте
байқаған:«Қырғыздардыңсыпайылығы,кішіпейілділігімен
әдептілігініңбіркөрінісі—жасыүлкенкісілердіңесімінееке(әке)
сөзінқосыпайтуы».
Жаскеліндереразаматтыерекшеқұрметтеудіңбелгісіретінде
күйеуініңжақынтуысыныңатынатамаған.Күйеуініңәкесімен
шешесіната,енедепатаған.Күйеуініңіні-қарындастарыншырақ,
жарқын,айнаш,гүлім,бауырымдеперкелетеатқоятын.Өзге
туысқандарынадажаңаәріжарасымдыатойлаптабатын.
IKAZ.KZ -ашықмәліметтер порталы

Қазақтарекіқабатәйелменжасыүлкенадамныңалдынкесіпөтуді
әдепсіздіксанаған.Келіндератасының,қайынағаларыныңкөзіне
түспеугетырысқан.
Отағасыүйдежоқкездеересекерадамныңүйгетүсуінерұқсат
етілмеген.Қазақдаласыныңмызғымасзаңы,міне,осындайеді.
Қазақтарүйгебассұғаралдындақару-жарағынәрқашантыста
қалдыратын.Алханныңалдынақамшыұстапкіругедеболмайтын.
Алыссапарданнемесежәрмеңкеденқайтыпоралғанадамөзініңжақын
туыстарыменкөршілерінеәртүрлісыйлықтар-базарлықалакелетін.
Ауылақсақалдарытамақүстіндеүлкентабақтанжасыкішілергеасату
жасайтын.Егеркімде-кімәлдебіржаңакиімкиеқалса,бағалызатқаие
болса,оғанжақынтуыстарының,дос-жарандарыныңбайғазыберуәдет-
ғұрпыболған.
IKAZ.KZ -ашықмәліметтер порталы

Жасыүлкендергеқұрметкөрсету
Дәстүрліқазаққоғамындажасыүлкен
адамдардықұрметтеурәсіміежелденбар
болатын.Ондайқұрметжасыүлкен
кісініңқайрудан,қайжүзден,қайұлттан
екендігінеқарамайкөрсетілетін.XIX
ғасырдың аяқ кезінденеміс
ғалымдарыныңбіріФ.фонШварцбылай
депжазғанболатын:«Қырғыз-
қайсақтардасұлтан,батырларменқатар
барлықжасыүлкен,қартайғанер
азаматтардыңбәрідекімекеніне,қандай
тектеншыққанынақарамай,ерекшесый-
құрметкебөленеді».
IKAZ.KZ -ашықмәліметтер порталы

Тамырлықәдет-ғұрпы
Қазақтардыңарасындадостасып-бауырласунемесетамыр
болуәдет-ғұрпыдакеңінентараған.Бұлрәсімкуәлардың
көзіншесалтанаттыжағдайдаөткізіліп,нығайтылатүсетін.
Рәсімкезіндеекідосқылыштыңнеқанжардыңжүзінсүйіп,
мәңгіадалдосболуғасерттесіп,антішісетін.Оларбір-
бірінемәңгідостықтыңбелгісіболсындепқымбатбағалы
бұйымдарұсынатын.Дос-жаран,тамырдыңүйіндеқашан
болсадақонуғаболатын,алүйиесіоғанқолдаукөрсетіп,
қамқорлықжасайтын.
IKAZ.KZ -ашықмәліметтер порталы

Қоныстаңдауәдет-ғұрпы
Қазақтардақыстауданөзгежерменшігініңтолықдерлікжоқболуысебепті
көшіп-қоныпжүруіүшінуақытшақоныстаңдауәдет-ғұрпыкеңінен
таралғанболатын.Алжайылымныңнегізгібөлігіқоғамдықменшік
негізіндепайдаланылатын.Мұндайереже1867—1891жылдардағы
әкімшілікреформаларыныңқолданылубарысындадасақталып,бекітілген
еді.Алайдакөші-қонүшінкейдежердауыдатуындапотырды.Бұрыннан
қалыптасқанәдет-ғұрыпбойынша,ауылдарменруақсақалдарыөздерінің
біріншіжетіпқоныстандағанжерлерінеарнайыбелгілерқоюытиіс
саналатын.Ондайбелгілержергенайзаныңсабыннемесеқұрыққадап
кетуарқылықойылатын.Құмныңбетіненемесесаздыжергесолру
таңбасыныңсуретісалынатын.Немесебиікөскеншөптіңбасынбуып,
белгісалыпкетугедеболатын.Мұндайбелгілерібаржерлергеөзге
ешкімніңқоныстануынарұқсатетілмейтін.
IKAZ.KZ -ашықмәліметтер порталы

Отбасыжәненекесаласындағысалт-дәстүрлер
Сөзболыпотырғанкезеңдеқазақтардаотбасыменнекегеқатыстысонау
ежелденккележатқанбірегейәдет-ғұрыптарыменсалт-дәстүрлеріболатын.
Дүниегекелгенжаснәрестегеоныңқұлағынаазаншақырыпатқойылатын.
ЖасыүлкентуысқандардыңбіріҚұраннанаятоқып,нәрестеніңатыноның
құлағынаүшретқайталапдауыстайтын.
Ербала3,5және7жасқатолғандаонысүндеткеотырғызурәсіміөткізілетін.
Сүндеттойынақонақтаршақырылатын,атшаптырылып,спортжарыстары
өткізілетін.
Ата-анаөздерініңұлынүйлендіруқамынәрқашанойластырыпжүретін.
Болашақкеліндібалакезіненіздестіребастайтын.Тіптібалалардүниегекелмей
жатып-ақатастырурәсіміболатын.Құдалардыөнегелі,құрметті,тектіжерден
іздестіретін.Құдатүсудіңсалт-дәстүрлерібойыншаарнайырәсімөткізілетін.
Қазақтардажетіатағатолмағантуыстарарасынданекеқиюғақатаңтыйым
салынатын.
IKAZ.KZ -ашықмәліметтер порталы

Бата беру Қазақтардабатаберуәдет-ғұрпы
кеңіненетекалды.Оләрбіріске
кірісер алдында міндетті
саналатын.Батапоэтикалықтілмен
жалпыжұртқақараптұрып
беріледі.Ондабатаберушіадам
езгелергеізгіжақсылық,табыс
тілейдіБатаныжасыүлкенадам
немесежолыүлкенқонақберуі
тиіс.БатаберушіЖаратушы
Алладан бақытты өмір,
материалдықбайлық,әрбірісте
табыстыболуынтілейді.
IKAZ.KZ -ашықмәліметтерпорталы

Бала тәрбиесі
Қазақтарбалатәрбиесінеерекшекөңілбөлген.Қазақтыңдәстүрлітәрбиелікүлгі-
өнегелеріұрпақтанұрпаққаауысыпотырады.
Жиналыптұрғантопқажақынкелгенадамоларғабіріншіболыпсәлемберуге
міндетті.Аттыадамжаяукісіге,жасыкішіүлкендергебіріншіболыпсәлембереді.
Алғакелгенастаналдыменжасыүлкенадамдәмтатады.Тамақішіпотырғанкезде
көпсөйлеугеболмайды.Балаларғажақсытәрбие,үлгі-өнегеберудемақал-
мәтелдердіңатқаратынрөлізор.Халықданалығыбалалардыеңбексүйгіштікке,
алды-артынаңдапсөйлейтінсақтыққа,адамгершілікасылқасиеттергебаулиды.
Мәселен,«АққаҚұдайжақ»,«Батырдыңкүші-айласында»,«Асықпағанарбамен
қояналады»,«Еңбекетсеңерінбей,тоядықарныңтіленбей»,«Бірлікбаржерде
тірлікбар»,«Қолықимылдағанныңаузықимылдайды»,«Жаздыңбіркүніжылға
азық»,«Жақсыдажаттықжоқ»,«Жаманүйдіқонағыбилейді»,«Жақсыжігіткежеті
өнердеаз»сияқтымақалдардыңтәрбиелікмаңызызор.
IKAZ.KZ -ашықмәліметтер порталы