Шымкент қаласы

ЖШС “Жас балғын” бастауыш мектебі

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Маккамбаева Мадина Рустамовна

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында жасанды интеллектті қолдану арқылы оқыту тиімділігін арттыру

Аннотация. Бұл мақалада жасанды интеллект (ЖИ) технологияларын қазақ тілі мен əдебиеті пəнінде қолданудың маңыздылығы қарастырылады. Білім беру жүйесіндегі цифрлық трансформация үдерісі сипатталып, ЖИ құралдарының оқушылардың тілдік құзыреттілігін арттырудағы мүмкіндіктері талданады. Мəтінмен жұмыс, жазу, талдау, шығармашылық тапсырмалар мен грамматикалық жаттығуларда ЖИ қолданудың тиімді жолдары ұсынылады. Сонымен қатар, мұғалім рөлінің өзгеруі, ЖИ-мен жұмыс істеу мəдениетін қалыптастыру, оқу үдерісін дараландыру мен оқушылардың белсенділігін арттыру мəселелері қозғалады.

Түйін сөздер:жасанды интеллект, қазақ тілі, әдебиет, цифрлық трансформация, білім беру, тілдік құзыреттілік, оқу үдерісі, мұғалім рөлі.

Қазіргі таңда əлемдік білім беру кеңістігі қарқынды өзгерістерге бағыт алуда. Бұл өзгерістердің негізінде цифрлық трансформация, оның ішінде жасанды интеллект технологияларын қолдану үрдісі жатыр. ЖИ тек техникалық салаларда ғана емес, гуманитарлық пəндерге де енуде. Əсіресе, қазақ тілі мен əдебиеті сабақтарында ЖИ құралдарын қолдану арқылы оқушылардың тілдік құзыреттілігін арттыруға мол мүмкіндік туып отыр. Білім алушылардың мəтінмен жұмыс істеу, жазу, түсіну, ақпаратты талдау, өз ойын жүйелі жеткізу дағдыларын жетілдіру мақсатында ЖИ мүмкіндіктерін тиімді пайдалану –бүгінгі мұғалімнің кəсіби міндеттерінің бірі.Цифрлық орта білім беру жүйесінің барлық деңгейіне терең еніп, пəндік оқытудың мазмұны мен əдістеріне елеулі өзгерістер енгізуде. Қазақ тілі мен əдебиеті пəні де бұл процестен тыс қалған жоқ. Бүгінде оқушылардың тіл үйрену ортасы оқулықпен ғана шектелмей, интернет платформалар, интерактивті сервистер мен жасанды интеллект негізіндегі қосымшалар арқылы кеңейіп келеді. Цифрлық кеңістіктегі ресурстар оқушылардың ақпаратты іздеу, талдау, өңдеу, қайта құрастыру дағдыларын дамытуға ықпал етеді. Əсіресе, мəтіндік талдау, көркем шығарма композициясын құрастыру сияқты тапсырмаларда жасанды интеллект құралдарының көмегі оқушының шығармашылық белсенділігін арттырады. Бұл үдеріс оқушыны тек тұтынушы емес, белсенді контент жасаушы ретінде қалыптастырады. Сонымен қатар, цифрлық ортада пəн мұғалімінің де рөлі өзгереді: ол тек ақпарат беруші емес, бағыттаушы, медиаментор рөлін атқара бастайды. Бұл –мұғалім мен оқушы арасындағы өзара əрекеттестік сипатын жаңаша деңгейге көтереді. Демек, қазақ тілі мен əдебиеті сабағы цифрлық кеңістікте білім мен тəрбие берудің ықпалды алаңына айналып отыр.Қазақтілі мен əдебиеті пəні –оқушылардың тілдік сауатын арттырып қана қоймай, оларды ұлттық құндылықтарға тəрбиелейтін маңызды пəн. Бүгінде бұл пəннің негізгі міндеттерінің қатарына:–функционалдық сауаттылықты дамыту;–сыни ойлау мен мəтінге талдау жасау қабілетін қалыптастыру,–оқушылардың цифрлық ортада еркін бағдарлауына көмектесу кіреді. Жасанды интеллект құралдарын осы міндеттерді жүзеге асыруға бағыттау –оқу үдерісінің сапасын арттырудың өзекті шартына айналып отыр. Қазақ тілі мен əдебиеті сабақтарында ЖИ құралдарын келесі бағыттарда қолдануға болады:–Мəтін талдауда: Оқушыларға көркем немесе публицистикалық мəтінді қысқартуға, негізгі ойды анықтауға, мазмұндауға «ChatGPT» секілді ЖИ үлгілерін пайдалануға мүмкіндік беру.

–Грамматикалық жаттығуларда: «Grammarly» жəне «QuillBot» сияқты платформалар оқушының жазба тіліндегі қателерін тауып, түзетуге көмектеседі.

–Сыни тұрғыдан ойлауда: ЖИ-ге сұрақ қою арқылы мəтіндегі идеяны терең түсіну мен интерпретациялау дағдылары дамиды.

–Шығармашылық жұмыстарда: Эссе, шағын шығарма, өлең жазу барысында оқушыны шабыттандырып, құрылым жасауға көмектеседі.

ЖИ құралдары қаншалықты тиімді болғанымен, мұғалімнің рөлі шешуші болып қала береді.

Мұғалім:–оқушыларға ЖИ-мен жұмыс істеу мəдениетін үйретуі керек;–нақты тапсырмаларды мақсатқа сай дайындауы қажет;–ЖИ көмегімен алынған өнімді сыни тұрғыдан бағалау əдістерін меңгеруі тиіс. Мысалы, оқушы жазған мəтінді ЖИ өңдегеннен кейін, мұғалім «не өзгерді?», «не үшін?» деген сұрақтармен рефлексия жүргізеді. Бұл əдіс оқушыны ойлануға, салыстыруға жəне өзіндік тұжырым жасауға үйретеді. ЖИ құралдарын орынды қолдану арқылы келесі нəтижелерге қол жеткізуге болады:–жеке оқыту траекториясын құру;–кері байланысты жеделдету;–уақыт үнемдеу;–оқушы белсенділігін арттыру;–білім сапасының артуы. Сонымен қатар, ЖИ-мен жұмыс жасау оқушылардың мотивациясын арттырып, тілдік материалдарға деген қызығушылығын күшейтеді. Мəселен, оқушылар ChatGPT арқылы өз мəтінін жетілдіріп, сөздік қорын арттыра алады. Цифрлық орта жағдайында қазақ тілі мен əдебиеті пəнінің мазмұны мен формасы да жаңаша сипат алуда. Бұл пəн тек тілдік білім беріп қоймай, оқушыны ақпараттық мəдениетке, кибермəдениетке тəрбиелеуге ықпал етуде. ЖИ технологиялары –осы процесте мұғалімге көмекші құрал. Олар оқушыны ақпаратты сыни қабылдауға, өз ойын сауатты жеткізуге, мəтін құрастыруда логика мен жүйелілікке баулиды.

Қорыта айтқанда, қазақ тілі мен əдебиеті сабақтарында жасанды интеллектті тиімді пайдалану –білім сапасын арттырудың заманауи құралы. ЖИ оқыту үдерісін дараландыруға, оқушылардың тілдік жəне коммуникативтік қабілеттерін жедел дамытуға мүмкіндік береді. Дегенмен, ЖИ-мен жұмыс істеу барысында мұғалім тарапынан ғылыми-əдістемелік сараптау жəне педагогикалық бақылау қажет. Алдағы уақытта ЖИ-ге бейімделген оқу-əдістемелік құралдар жасалып, қазақ тілі пəнінің цифрлық трансформациясына ғылыми негіз берілуі тиіс. Бұл үрдіс –қазақ тілін меңгерудің жаңа деңгейіне көтерілуге жол ашады.

References:[1]Аймағамбетова Қ. Қазақ тілі сабақтарында цифрлық құралдарды қолдану. –Алматы, Рауан 2021. –144 б.[2]Жанпейісова М. Қазақ тілін оқыту əдістемесі. –Астана: Фолиант, 2020. –232 б.[3]Selwyn, N. Education and Technology: Key Issues and Debates. –Bloomsbury Publishing, 2016. –270 p.[4]Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. Artificial Intelligence in Education. –Center for Curriculum Redesign, 2019. –154 p.[5]Luckin, R. Machine Learning and Human Intelligence: The Future of Education for the 21st Century. –UCL Institute of Education Press, 2018. –240 p.