МУСЛИМАНОВА АНАР АМАНГЕЛЬДЫЕВНА

Абай облысы, Семей қаласы. «Абай облысы білім басқармасының Семей қаласы білім бөлімінің «Облыстық балет мектебі» КМҚК;

Директор, филология магистрі, лидер-басшы, ҚББ педагогы.

«ҚАЗАҚСТАН ХОРЕОГРАФИЯСЫ» ПӘНІ НЕНІ ОҚЫТАДЫ?

«Қазақстан хореографиясы» пәні — еліміздің би өнеріне қатысты теориялық және практикалық білім беретін пән. Бұл пән негізінен мынадай бағыттарды қамтиды:

1.Қазақ халық билерінің тарихы мен түрлері – ұлттық би мұрасының пайда болуы, дамуы және бүгінге жетуі туралы мәлімет береді.

Қазақ халық билерінің тарихы мен түрлерін кеңінен талқылайтын болсақ:

1) Тарихы:

Қазақ халық билері — халқымыздың тұрмыс-тіршілігі, салт-дәстүрі, дүниетанымы мен мінез-құлқы көрініс тапқан көркем өнер түрі. Би өнері қазақ мәдениетінде өте ерте замандардан бастау алады. Ертеде билер көбінесе жекелеген той-думандарда, салттық немесе еңбек мерекелерінде орындалып, тұрмыстық сипатта болған.

Халық билері ауызша таралған, яғни шебер орындаушылар ұрпақтан-ұрпаққа үйретіп отырған. Кең таралған аймақтарда билердің өзіндік мектептері (мысалы, Шығыс, Батыс, Оңтүстік, Солтүстік стильдері) қалыптасқан.

Кәсіби бағыттағы қазақ биінің дамуы ХХ ғасырдан басталады. Белгілі хореографтар Зәуре Шәріпова, Дәулетбек Сәдуақасов, Шара Жиенқұлова сынды өнер шеберлері халық билерін сахнаға лайықтап, кәсіби деңгейге жеткізді.

2) Түрлері:

Қазақ халық билері мазмұны мен орындалу ерекшелігіне қарай бірнеше топқа бөлінеді:

а) Салт-дәстүрлік билер:

Бұл билер тұрмыстық өмірмен, әдет-ғұрыппен тығыз байланысты.

ә) Еңбек және тұрмыстық билер:

Халықтың күнделікті тіршілігін, шаруашылығын сипаттайды.

б) Жануарлар мен табиғатты бейнелейтін билер:

Бұл билерде жануарлардың қимылы, мінезі би тілімен беріледі.

в) Мерекелік және ойын-сауық билері:

Қорытындылап айтатын болсақ, қазақ халық билері — тек қана қимыл-әрекет емес, ол — ұлт рухы мен болмысының көркем көрінісі. Бұл билер — ұрпақ тәрбиесінің, рухани мұраның ажырамас бөлігі болып қала береді.

2. Салт-дәстүрге негізделген билер – қазақ халқының тұрмысы мен мәдениетінен туындаған билерді үйретеді.

Салт-дәстүрге негізделген билер — қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан әдет-ғұрпы, наным-сенімі мен өмір салтын бейнелейтін би түрлері. Бұл билер көбінесе белгілі бір салттық рәсімдерде немесе той-думандарда орындалып, ритуалдық сипатта болған. Олар тек қимыл арқылы ғана емес, көркем мазмұнмен де ерекшеленеді.

Ерекшелігі:

- Қимылдар нақты бір салтты көрсетеді (мысалы, киізді белмен тебу, шашу шашу, баланы тербетіп ұйықтату т.б.);

- Музыкасы көбіне дәстүрлі күй немесе терме негізінде орындалады;

- Киім үлгілері ұлттық болмысқа сай таңдалады.

Бұл билер — қазақ халқының рухани мәдениетін, өмір сүру салтын би арқылы жеткізудің жарқын үлгісі.

3. Кәсіби сахналық би өнері – халық билерінің сахналық үлгіде қойылымға түсу жолдарын, би құрылымын, сахнада көрсету әдістерін түсіндіреді.

Кәсіби сахналық би өнері — бұл би мәдениетінің жоғары формасы ретінде сахнада кәсіби деңгейде қойылып, арнайы дайындық пен хореографиялық білімді талап ететін өнер түрі. Ол ұлттық, классикалық, заманауи, халықтық және эксперименттік би бағыттарын қамтиды.

Кәсіби сахналық бидің ерекшеліктері:

1. Хореографиялық қойылым: Би нақты драматургиялық сценарий бойынша қойылады. Би қозғалыстары белгілі бір идеяны, оқиғаны немесе сезімді білдіруге бағытталады.

2. Сахналық бейне мен образ: Әрбір би кейіпкер бейнесін ашады. Сахнада биші тек қимылмен емес, эмоциямен де көрерменге әсер етеді.

3. Костюм, музыка, жарық: Барлығы біртұтас композицияға бірігеді. Музыка мен костюм бейнені толықтырып, атмосфераны күшейтеді.

4. Техникалық күрделілік: Қозғалыстар дәл, үйлесімді, кәсіби дайындықты қажет етеді. Балет, модерн, халықтық би техникасы қолданылуы мүмкін.

5. Мақсаты: Көрерменге эстетикалық әсер беру, көркем ой тастау, ұлттық құндылықтарды насихаттау.

Қазақстанда кәсіби сахналық би:

- 1930–1950 жж. алғашқы қазақ ұлттық балеттері мен халық-сахналық билері қалыптасты.

- Шара Жиенқұлова, Дәулет Кәрібеков, Болат Аюханов сияқты өнер қайраткерлері бұл бағыттың дамуына зор үлес қосты.

- Қазіргі таңда елімізде «Салтанат», «Наз», «Гүлдер», «Аққу» сияқты кәсіби би ансамбльдері мен балет театрлары жұмыс істейді.

Кәсіби сахналық би – ұлттық мәдениет пен заманауи өнердің тоғысқан алаңы.

4. Хореографтар мен бишілердің шығармашылығы – би өнерін дамытуға үлес қосқан тұлғалардың еңбегімен таныстырады.

Хореографтар мен бишілердің шығармашылығы — би өнерінің дамуына тікелей ықпал ететін, оның көркемдік, техникалық, мазмұндық деңгейін анықтайтын маңызды сала. Бұл шығармашылық үдеріс хореографиялық образдарды, сахналық қойылымдарды жасау мен оларды сахнада көрерменге жеткізу арқылы жүзеге асады.

Хореограф шығармашылығы:

- Хореограф - би қойылымының идея авторы, көркемдік жетекшісі. Ол музыканы, бейнені, стильді таңдайды, қозғалыс тілін құрайды.

- Хореографиялық қойылымда ұлттық нақышты, заманауи қозғалыс элементтерін, сахналық драматургияны үйлестіріп, көркем туынды жасайды.

- Әлемдік деңгейдегі хореографтар: Ю. Григорович, М. Лавровский, ал Қазақстанда – Шара Жиенқұлова, Д. Кәрібеков, Б. Аюханов, А. Тұяқова, Р. Нұркеева және т.б.

Биші шығармашылығы:

- Биші — хореографтың идеясын сахнада орындаушы, би образын көрерменге жеткізуші.

- Биші дене пластикасы арқылы эмоция, ой, идеяны жеткізеді. Ол тек техникамен емес, ішкі сезіммен де жұмыс істейді.

- Шығармашылық жолы – үздіксіз еңбек, шеберлікті жетілдіру, әр образды терең сезіну.

Қазақстандағы танымал шығармашылық тұлғалар:

- Шара Жиенқұлова – қазақ би өнерінің негізін қалаушылардың бірі.

- Болат Аюханов – балетмейстер, балет әртісі, «Ұлы дала аңыздары» сияқты қойылымдарымен танымал.

- Айсұлу Төлеубекова, Сәуле Кенжебекова, Алмас Жұмағұлов сынды жаңа буын хореографтар да ұлттық және заманауи би салаларын дамытып келеді.

Қорытындылайтын болсақ, хореограф пен бишінің шығармашылығы – би өнерінің жүрегі. Олар өзара тығыз байланыста жұмыс істеп, сахнада көркемдік шеберлік пен ұлттық рухты ұштастырып, көрерменге ерекше әсер сыйлайды.

5. Қозғалыс техникасы – би қимылдарының дұрыс орындалу жолдарын, пластика мен мимика элементтерін үйретеді.

Қозғалыс техникасы — хореографиядағы негізгі ұғымдардың бірі. Ол дене қозғалыстарын орындаудың дәлдігі, үйлесімділігі, икемділігі мен шеберлігіне қатысты түсінік. Би өнерінде қозғалыс техникасы – орындаушының кәсіби деңгейін айқындайтын басты көрсеткіш.

Қозғалыс техникасының құрамдас бөліктері:

1. Дене дайындығы – бұлшық еттердің икемділігі, тепе-теңдікті сақтау қабілеті, қозғалыс үйлесімділігі. 2. Координация – аяқ-қол, дене мен басты бір уақытта дәл және көркем қозғалта білу. 3. Жылдамдық пен ырғақ – музыканың екпініне сай қозғалу шеберлігі. 4. Серпінділік (амплитуда) – қимылдардың кеңдігі мен еркіндігі. 5. Пластика – дененің жұмсақ, әсем, икемді қозғалысы. 6. Тыныс пен энергияны басқару – қимыл мен дем алудың үйлесімі арқылы образды көркем жеткізу.

Би жанрларындағы ерекшеліктер:

- Классикалық балетте – плие, батман, ан деор, ан дэдан сынды нақты техника элементтері бар.

- Қазақ биінде – қол, иық, саусақ қозғалысы ерекше мәнге ие; тұйық, шеңберлі қимылдар көп.

- Заманауи бидің техникасы еркін, экспрессия мен дене сезімін жеткізуге бағытталған.

Қорытынды: Қозғалыс техникасы – бишінің кәсіби дамуының іргетасы. Ол жаттығу, тәжірибе, дене тәрбиесі арқылы шыңдалады. Техника мен ішкі сезімді үйлестіргенде ғана би көркем өнер туындысына айналады.

6. Музыкамен байланыс – музыканың хореографиямен үйлесімділігі, ырғақ, әуенмен жұмыс істеу жолдары қарастырылады.

Музыкамен байланыс — би өнерінің басты компоненттерінің бірі. Хореографияда музыка мен қозғалыс ажырамас тұтас дүние ретінде қабылданады. Бишінің қимылы музыканың ырғақтық, динамикалық, эмоционалдық ерекшеліктерімен үйлесуі қажет.

Музыка мен бидің байланысы неде көрінеді?

1. Ырғақ (ритм) – әрбір би қимылы музыканың ырғағына сай дәл орындалуы керек.

2. Мелодия мен динамика – би эмоциясы, мінезі музыканың бағытына қарай құрылады (баяу, жігерлі, салмақты т.б.).

3. Экспрессия мен көңіл күй – музыканың мазмұнына сай бишінің қимылы да көркем әрі әсерлі болуы тиіс.

4. Сахналық композиция – хореограф музыка құрылымына қарап, би көрінісін құрастырады (кіріспе, даму, кульминация, аяқталу).

5. Импровизация – заманауи немесе этникалық билерде кейде музыкаға еркін бейімделіп, өз қимылдарын қалыптастырады.

Қорытынды: Музыка мен би – бір-бірін толықтыратын көркемдік құралдар. Музыканы тыңдап, оны жүрекпен сезініп билегенде ғана хореографиялық өнер шынайы әсер береді.

Бұл пән оқушылардың өнерге деген қызығушылығын арттырып, ұлттық құндылықтарды тануға және құрметтеуге тәрбиелейді.