Баяндама

Тақырыбы: Қазақстан тарихын оқыту теориясы мен әдістемесі

Бүгінгі баяндамамның тақырыбы – Қазақстан тарихын оқыту теориясы мен әдістемесі. Бұл тақырып қазіргі білім беру жүйесі үшін аса маңызды. Себебі тарих пәні тек өткенді танытатын оқу саласы ғана емес, ол – жас ұрпақтың ұлттық санасын қалыптастыратын, отансүйгіштік қасиетін дамытатын, азаматтық ұстанымын бекітетін жетекші пәндердің бірі. Жүктелген әдістемелік нұсқаулықта да Қазақстан тарихын оқыту жас ұрпақтың бойына ұлттық рух, тарихи сана, патриоттық тәрбие сіңірудің негізгі құралы екені атап көрсетілген.

Қазіргі кезеңде білім беру жүйесі үлкен өзгерістерді бастан өткеріп отыр. Жаһандану, ақпараттандыру, цифрлық технологиялардың дамуы мектептегі оқыту мазмұны мен әдістерін жаңартуды талап етеді. Осындай жағдайда Қазақстан тарихын оқыту да дәстүрлі баяндау үлгісінен оқушы белсенділігіне негізделген, нәтижеге бағытталған, зерттеушілік сипаттағы оқытуға көшуі тиіс. Нұсқаулықта тарихты оқытудағы басты мәселе «нені оқытамын, қалай оқытамын, немен оқытамын?» деген сұрақтарға жауап беру екені айқын көрсетілген.

Қазақстан тарихын оқытудың негізгі мақсаты – оқушыларға ежелгі дәуірден бүгінгі күнге дейінгі тарихи дамуды меңгерту, халықтың жинақтаған тарихи тәжірибесін, мәдениетін, рухани құндылықтарын таныту. Сонымен бірге бұл пәннің міндеті оқушыға тек білім беру емес, тарихи құбылыстарды талдай білуге, ой қорытындысын жасауға, өз көзқарасын білдіруге үйрету болып табылады. Әдістемелік материалда тарихты оқыту арқылы оқушылардың тарихи білімді игеруі, тарихи ойлауының дамуы, рухани құндылықтар мен гуманистік көзқарасының қалыптасуы, басқа халықтардың тарихы мен мәдениетіне құрметпен қарауы басты мақсаттар ретінде көрсетілген.

Тарих сабағының тәрбиелік әлеуеті өте жоғары. Оқушы өз халқының тарихын, мәдениетін, ұлттық құндылықтарын таныған сайын туған еліне деген сүйіспеншілігі артады. Сондықтан Қазақстан тарихын оқыту – елжанды, саналы, білімді азамат тәрбиелеудің негізі. Нұсқаулықта мектептегі тарих пәні ұлттық бірлікті қалыптастыруға, азаматтық пен төзімділікке тәрбиелеуге, өз халқының және басқа халықтардың мәдениетін құрметтеуге ықпал ететіні ерекше айтылған.

Бүгінгі таңда тарихты оқытуда инновациялық және интерактивті әдістерді қолдану аса өзекті. Мұғалім тек дайын ақпаратты жеткізуші емес, білім алушының танымдық әрекетін ұйымдастырушы болуы керек. Интерактивті оқыту барысында оқушы сабаққа белсенді қатысады, пікір білдіреді, сұрақ қояды, дәлел келтіреді, салыстырады, қорытынды жасайды. Нұсқаулықта жаңа технологияларды тиімді қолдану оқушыны таным әрекетінің субъектісі ретінде қалыптастыратыны, оның шығармашылық-ізденушілік қабілетін арттыратыны көрсетілген. Демек, қазіргі тарих сабағы оқушыны тек тыңдаушы емес, зерттеуші деңгейіне көтеруі тиіс.

Қазақстан тарихын оқытуда ерекше мән берілетін бағыттың бірі – «Туған жер» тарихын зерделеу. Өлкетану материалдарын пайдалану оқушылардың тарихи оқиғаларды терең түсінуіне, өз өлкесінің өткенін танып-білуіне, сабаққа қызығушылығының артуына мүмкіндік береді. Нұсқаулықта туған жер тарихын оқыту білім алушыларды туған өлкенің тарихи-мәдени мұрасын меңгеруге, зерттеуге, құрметтеуге бағыттайтыны айтылады. Бұл жұмыс білім алушылардың танымдық, коммуникативтік, адамгершілік, эстетикалық және экологиялық құзыреттіліктерін дамытуға ықпал етеді.

Өлкетану бағытының тағы бір артықшылығы – жалпы ұлттық тарихты нақты жергілікті деректермен байланыстыра оқытуға мүмкіндік беруі. Мысалы, ежелгі дәуір, сақтар кезеңі, Ұлы Жібек жолы, жоңғар шапқыншылығы, Ұлы Отан соғысы, тәуелсіздік кезеңі сияқты тақырыптар туған өлке тарихымен ұштастырылып берілсе, оқушы тарихи үдерісті өмірмен байланысты қабылдайды. Нұсқаулықта 5–7 сыныптарда өлкетану материалдарына арнайы сағат бөлінгені, ал жоғары сыныптарда зерттеу жұмыстары арқылы туған жер тарихын зерделеу күшейтілетіні көрсетілген.

Тарихты оқыту әдістемесінің қалыптасуына тоқталсақ, бұл сала педагогика, психология, дидактика, логика, мәдениеттану сияқты ғылымдармен тығыз байланысты. Әдістеме оқытудың мақсатын, мазмұнын, тиімді тәсілдерін анықтайды. Нұсқаулықта әдістеме ғылым ретінде «не үшін оқыту», «нені оқыту», «қалай оқыту керек» деген басты сұрақтарға жауап беретіні айтылады. Яғни, тарих пәнінің нәтижелі оқытылуы мұғалімнің тарихи білімін ғана емес, әдістемелік шеберлігін де талап етеді.

Тарихты оқыту барысында пәнаралық байланыстың да маңызы ерекше. Қазақстан тарихын әдебиет, география, құқық, философия, экология, дүниетану сияқты пәндермен байланыстыра оқыту оқушының дүниетанымын кеңейтеді, білімін жүйелейді. Әдістемелік еңбекте пәнаралық және пәнішілік байланыстар жалпы тарих курсының біртұтастығын қамтамасыз етіп, маңызды ұғымдар мен идеяларды терең меңгеруге көмектесетіні баяндалған. Мұндай байланыс оқушының салыстыру, талдау, жалпылау, дәлелдеу дағдыларын дамытады.

Тарих сабағында құжатпен жұмыс жүргізу – өте тиімді әдістердің бірі. Құжаттар оқушыны нақты дерекпен жұмыс істеуге, тарихи шындықты дәлел арқылы тануға, сыни ойлауға баулиды. Нұсқаулықта төменгі сыныптарда қарапайым сипаттағы құжаттар, ал жоғары сыныптарда заңдық, шаруашылық, саяси-бағдарламалық құжаттар қолданылатыны көрсетілген. Сонымен қатар құжатпен жұмыс кезең-кезеңімен ұйымдастырылуы тиіс: алдымен мұғалім үлгі көрсетеді, кейін оқушы мұғалім көмегімен талдайды, одан соң дербес жұмысқа көшеді. Құжатты талдау, негізгі ойды анықтау, сұрақтарға жауап беру, салыстыру, жоспар құру, хабарлама дайындау сияқты жұмыстар оқушының тарихи сауаттылығын арттырады.

Тағы бір маңызды мәселе – тарихи ойлауды дамыту. Оқушы тек фактілерді жаттап қоймай, оқиғалардың себеп-салдарын анықтап, тарихи заңдылықтарды түсіне білуі керек. Нұсқаулықта тарихи білімнің саналы меңгерілуі үшін салыстыру, жалпылау, себеп-салдарлық байланыстарды ашу, уақыттық және кеңістік байланыстарын түсіндіру қажет екені айтылады. Бұл тұрғыда мұғалімнің сұрақ қою шеберлігі, проблемалық жағдаят туғызуы, картамен, кестемен, дерекпен жұмыс ұйымдастыруы ерекше рөл атқарады.

Қорыта айтқанда, Қазақстан тарихын оқыту теориясы мен әдістемесі – ұлттық білім беру жүйесіндегі маңызды бағыттардың бірі. Оның басты мақсаты – тарихи санасы қалыптасқан, елін сүйетін, өз ойын дәлелдей алатын, ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды құрметтейтін тұлға тәрбиелеу. Осы мақсатқа жету үшін тарих сабағында жаңашыл әдіс-тәсілдерді, интерактивті технологияларды, өлкетану материалдарын, құжатпен жұмыс түрлерін, пәнаралық байланысты тиімді пайдалану қажет. Сонда ғана тарих сабағы мазмұнды, қызықты, өмірмен байланысты, тәрбиелік қуаты жоғары пәнге айналады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.

2. Қазақстан тарихы - әдістемелік журнал. Алматы 2006-2010жж.

3. Г.Төлеубаева Тарихты оқытудағы әдістемелік технологиялар. Қазақ тарихы, №2, 2009ж.

4. Д.Айтахунова. Тарих сабағында оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытудағы логикалық тапсырмалардың маңызы. /Қазақстан тарихы әдістемелік журналы. №4.2005ж.

5. Мейірбеков М.Б. Қазақстан тарихынан схемалық карталар мен пландар жинағы. А, 2004.

6. Мемлекет басшысы Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы «Қазақстанның үшінші жаңғыруы: жаһандық бәсекеге қабілеттілік» 31.01.2017 жыл

7. Қазақ тарихы № 2 (141), 2016 -44 б

8. Әлімов Асхат Қамзаұлы. – Интербелсенді әдістемені мектепте қолдану: Оқу құралы.-А 2015-180б

9. Қазақстан тарихы:әдістемелік журнал. №6, 2009ж., 25 б

10. «Әдіскер мұғалім» журналы, № 1, 2014 ж