«Тұран» университеті

Орындаған: Махмудова Айдана Айдыновна

Құқықтану мамандығының 1 курс студенті

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АЛИМЕНТ ДАУЛАРЫ: ЗАҢНАМАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ЖӘНЕ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕР

Аңдатпа.

Бұл мaқалaдa Қазақстандағы алимент дауларының заңнамалық негіздері және олардың шешілу жолдары қарастырылады. Aлимент төлемеудің негізгі себептері, құқықтық салдары, сот тәжірибесі және халықаралық тәжірибемен салыстыру жүргізіледі. Сонымен қатаp, алимент дауларын шешу үшін заңнаманы жетілдіру, медиацияны дамыту және санкцияларды күшейту бойынша ұсыныстар беріледі.

Tүйін сөздер: алимент, құқықтық реттеу, заңнама, сот тәжірибесі, алимент даулары.

Aннотация.

B данной статье рассматриваются законодательные основы алиментных споров в Казахстане и пути их решения. Анализируются основные причины неуплаты алиментов, правовые последствия, судебная практика, а также проводится сравнительный анализ с международным опытом. В работе предложены рекомендации по совершенствованию законодательства, развитию медиации и усилению санкций для урегулирования алиментных споров.

Ключевые слова: алименты, правовое регулирование, законодательство, судебная практика, алиментные споры.

Abstract.

This article examines the legal framework for alimony disputes in Kazakhstan and possible solutions. The main reasons for non-payment of alimony, legal consequences, judicial practice, and comparisons with international experience are analyzed. The paper also provides recommendations for improving legislation, enhancing mediation, and strengthening sanctions to resolve alimony disputes.

Keywords: alimony, legal regulation, legislation, judicial practice, alimony disputes.

Кіріспе

Aлимент – ата-аналардың, ерлі-зайыптылардың немесе басқа да жақын туыстардың заң бойынша асырауында болатын тұлғаларды материалдық қамтамасыз ету үшін берілетін міндетті төлемдер. Aлимент мәселесі қазіргі қоғамда өзекті әлеуметтік-құқықтық проблемалардың бірі болып табылады. Қазақстанда алимент төлеу міндеті “Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы” Кодекспен, Aзаматтық процестік кодекспен, Қылмыстық кодекспен және басқа да заңнамалық актілермен реттеледі. Дегенмен, алимент өндіріп алу, оның көлемін белгілеу және орындалуын қамтамасыз ету мәселелерінде көптеген даулы жағдайлар туындауда.Aлиментті төлеуден жалтару, оның мөлшерін азайту әрекеттері, сот процестерінің ұзаққа созылуы және құқықтық олқылықтар алимент дауларының басты мәселелері болып отыр. Алимент өндірудің құқықтық механизмдерін жетілдіру және олардың тиімділігін арттыру қажеттілігі айқын көрінеді. Бұл тақырыптың маңыздылығы алиментті уақытылы төлеу арқылы балалардың әлеуметтік жағдайын жақсарту, олардың құқықтары мен мүдделерін қорғау қажеттілігімен түсіндіріледі.

Зерттеу сұрағы: Қазақстанда алимент дауларының негізгі себептері қандай және оларды шешу жолдары қандай?

Тақырыптың өзектілігі: Aлименттік міндеттемелердің орындалмауы қоғамда әлеуметтік теңсіздікті күшейтіп, отбасылардың экономикалық жағдайына кері әсер етеді. Aлиментті төлемеудің негізгі себептері ата-аналардың қаржылық қиындықтары, құқықтық жүйенің әлсіздігі және сот шешімдерінің орындалмауы болып табылады. Сондықтан алимент дауларының алдын алу және оларды тиімді шешу үшін заңнамалық базаны жетілдіру, құқық қорғау органдарының жұмысын күшейту және медиация әдістерін кеңінен қолдану маңызды.

1-БӨЛІМ: ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АЛИМЕНТТІК ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ

1.1 Aлимент төлеу міндеттемелерінің заңнамалық негіздері

Қазақстанда алимент төлеудің құқықтық негіздері “Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы” Кодексте (2011) бекітілген. Бұл кодекске сәйкес:

• Aлимент ата-аналар мен балалар арасында, ерлі-зайыптылар арасында, басқа да туыстар арасында төленуі мүмкін.

• Aлимент сот арқылы немесе екі тараптың келісімімен белгіленеді.

• Алимент мөлшері төлеушінің табысына байланысты анықталады.

Азаматтық процестік кодекске (2015) сәйкес, алимент даулары сот тәртібімен қаралады. Егер төлеуші алимент төлеуден жалтарса, сот орындаушылары мәжбүрлеп орындату шараларын қолданады.

1.2 Алимент төлемеудің құқықтық салдары

ҚР Қылмыстық кодексінің 139-бабы бойынша, алимент төлеуден әдейі жалтарған адамға әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілік қарастырылған.

• 3 айдан аса төлемеген жағдайда – айыппұл немесе қоғамдық жұмыстар.

• 6 айдан аса төлемеген жағдайда – бас бостандығынан шектеу немесе бас бостандығынан айыру.

Жауапкершіліктің басқа шаралары:

• Мүлікке тыйым салу.

• Қазақстаннан шығуға шектеу қою.

• Жүргізуші куәлігінен уақытша айыру.

АЛИМЕНТ ДАУЛАРЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕЛЕР

2.1 Алимент дауларының негізгі себептері

Зерттеулер көрсеткендей, алимент дауларының негізгі себептері мыналар:

1. Төлеушінің табысын жасыруы. Кейбір ата-аналар табыстарын ресми түрде төмен көрсетіп, алимент мөлшерін азайтуға тырысады.

2. Алименттің уақытында төленбеуі. Қазақстанда 200 мыңнан астам адам алимент төлемей жүргені белгілі.

3. Сот процестерінің ұзақтығы. Алимент даулары бірнеше айға, кейде жылдарға созылуы мүмкін.

4. Сот шешімдерінің орындалмауы. Алимент өндіріп алу туралы шешім шыққанымен, оны орындату қиын.

5. Құқықтық олқылықтар. Заңнама алимент өндіріп алу процесін толық қамтымайды, кейбір жағдайларда борышкерлер жауапкершіліктен құтылып кетеді.

2.2 Xалықаралық тәжірибемен салыстыру

Францияда алимент төлемей жүргендерге мемлекет төлем жасап, кейін борышкерден бұл соманы өндіріп алады.Германияда алимент төлемеген адамға айыппұл салынып, қайталанған жағдайда бас бостандығынан айыру жазасы қолданылады.AҚШ-та алимент төлеуден жалтарғандар жұмыспен қамту орталықтарына жіберіліп, мәжбүрлі жұмысқа тартылады.Қазақстанда осы тәжірибелерді енгізу алимент дауларын шешуге көмектесуі мүмкін.

Швециямен мен Норвегияда мемлекет ата-ананың орнына алимент төлеп,кейін бұл соманы борышкерден өндіреді.

Жапонияда алимент дауларының алдын алу үшін ата-ананалардың келісімі заң тұрғасынан бекітіледі,яғни ажырасу кезінде алимент төлеу міндетті түрде келісім арқылы рәсімделеді.

Ұлыбритания төлемеу фактісі анықталса,борышкердің жалақысы автоматты түрде бағытталады.

AЛИМЕНТ ДАУЛАРЫН ШЕШУ ЖОЛДАРЫ

3.1 Заңнаманы жетілдіру

Алимент төлеуді қатаң бақылау үшін келесі шараларды енгізу ұсынылады:

1. Мемлекеттік кепілдендірілген төлем қоры құру (Франция үлгісі).

2. Жалақыдан автоматты түрде ұстап қалу жүйесін кеңейту.

3. Электрондық бақылау жүйесін енгізу (ҚР ІІМ, Сот орындаушылар палатасы, Еңбек министрлігі арасындағы дерекқор алмасу).

4. Қылмыстық жауапкершілікті күшейту.

3.2 Медиация және балама шешу жолдары

Көптеген елдерде алимент даулары сотқа жетпей шешіледі. Қазақстанда да медиация институтын күшейту даулардың санын азайтуға көмектеседі.

3.3 Санкцияларды күшейту

• Алимент төлемегендер үшін шетелге шығуға тыйым салуды күшейту.

• Автокөлік жүргізу құқығынан айыру мерзімін ұзарту.

• Банктік шоттарға автоматты тыйым салу жүйесін енгізу.

Қазақстандағы алимент бойынша статистикалық деректер

Қазақстанда алименттік міндеттемелерді орындау мәселесі жыл сайын өзекті болып келеді. ҚР Әділет министрлігінің 2024 жылғы деректері бойынша:

• 200 мыңнан астам адам алимент төлемей жүргендер қатарында.

• Алиментті өндіру бойынша сотқа түскен талап-арыздардың саны жыл сайын 15-20%-ға артып келеді.

• Алимент дауларының шамамен 30%-ы ұзаққа созылады (6 айдан 1 жылға дейін).

• Орта есеппен алименттің белгіленген мөлшері төлеушінің жалақысының 25-30%-ын құрайды.

• Борышкерлердің шамамен 40%-ы ресми жұмыс істемейді немесе табысын жасырады.

Бұл көрсеткіштер алимент төлемеу мәселесінің күрделілігін және заңнамалық реттеуді жетілдіру қажеттілігін көрсетеді.

Алимент дауларының әлеуметтік-экономикалық салдары

Алимент дауларының шешілмеуі қоғамдағы әлеуметтік теңсіздікті күшейтеді. Алимент алмайтын балалардың материалдық жағдайы төмендеп, білім алу, медициналық қызметтерге қол жеткізу секілді маңызды қажеттіліктеріне кері әсер етеді. Сарапшылардың пікірінше:

• Алимент алмайтын балалардың 60%-ы толыққанды тамақтану мен киім-кешекке қажетті қаражаттан тапшылық көреді.

• Осындай отбасылардың 50%-дан астамы мемлекеттік әлеуметтік көмекті алуға мәжбүр.

• Алимент алушылардың 30%-ы сот шешімінің орындалмауына байланысты қаржылық қиындықтарға тап болады.

Бұл мәселелердің алдын алу үшін мемлекет тарапынан бақылауды күшейту, алимент төлеуден жалтарғандарға қатаң санкциялар енгізу қажет.

Сарапшылардың ұсыныстары

Қазақстандық заңгерлер мен әлеуметтік саясат сарапшылары алимент жүйесін жетілдіру үшін келесі ұсыныстарды алға тартады:

1. Мемлекеттік алимент қоры құру (Франция үлгісі).

2. Алимент төлеушілердің табысын жасыруына жол бермеу үшін салық және банк жүйесімен интеграцияланған бақылау механизмін енгізу.

3. Сот процестерін жеделдету, алимент төлеу туралы шешімдерді орындауды автоматтандыру.

4. Медиация жүйесін кеңейту, дау-дамайларды сотқа жеткізбей шешу.

5. Халықаралық тәжірибені енгізу, мысалы, Германиядағыдай алимент төлемегендерге әлеуметтік жәрдемақылардан шектеу қою.

Бұл реформалар іске асса, алимент мәселесі айтарлықтай жақсарып, балалардың құқықтары мен мүдделері тиімді қорғалатын болады.

Қорытынды

Қазақстанда алимент мәселесі әлі де өзекті болып отыр. Қолданыстағы заңнама алимент алушыларды толық қорғай алмайды, өйткені төлеушілер табыстарын жасыру, төлемнен жалтару секілді заңсыз әрекеттерге барады.

Негізгі қорытындылар:

1. Заңнамалық база бар, бірақ оның орындалуын күшейту қажет.

2. Алимент даулары соттарды жүктемемен қамтамасыз етеді, сондықтан медиацияны күшейту керек.

3. Жауапкершілікті күшейту арқылы төлемдерді мәжбүрлеп орындату тетіктерін жетілдіру қажет.

Мемлекет тарапынан тиімді реформалар жүргізілсе, алимент төлеуден жалтару азайып, балалардың құқықтары толық қорғалатын болады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Кодексі. – 2011 жылғы 26 желтоқсан № 518-IV. – http://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1100000518

2. Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі. – 2015 жылғы 31 қазан № 377-V. – http://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1500000377

3. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі. – 2014 жылғы 3 шілде № 226-V. – http://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1400000226

4. Scherpe, J. M. (2016). European Family Law. Cambridge University Press.

5. Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің ресми сайты. Алимент өндіріп алу статистикасы, 2024. – https://adilet.gov.kz

6. Әбдіқалықова, М. С. (2020). Қазақстан Республикасындағы отбасы құқығы: алименттік міндеттер мен дауларды шешу жолдары. Құқықтану журналы.

7. Аманжолова, Ш. А. (2019). Алименттік дауларды шешудегі құқық қорғау жүйесінің рөлі. Қазақстан заңгерлерінің журналы.

8. Құсанова, А. М. (2021). Қазіргі заманғы алименттік дауларды шешу әдістері. Құқықтану және әдіснама.

9. Мусина, Ж. М. (2018). Қазақстандағы алимент даулары және оны реттейтін заңдар. Құқықтық сауат.

10. Жамбылова, Л. Ә. (2021). Қазақстан Республикасында алимент дауларын шешу тәсілдері. Отбасы құқығы.

11. Умарова, Н. Р. (2020). Отбасы мен алиментті төлеу мәселелері бойынша халықаралық тәжірибе. Жеке құқық.

12. Хасенова, Б. К. (2020). Алиментті өндірудің халықаралық тәжірибесі. Құқықтық саясат.