«ҚАЗАҚСТАНДЫҚ отбасыларДЫҢ орташа статистикалық шығысы мен кірісінің математикалық моделі»

Қойшыбай Бекнұр Ерболатұлы

Астана халықарылық университеті, Педагогикалық институттың 3 курс студенті, Астана, Қазақстан

Аңдатпа. Бұл мақалада Қазақстан Республикасындағы отбасылардың орташа статистикалық табыстарының кірісі мен шығысының математикалық модельдеуі зерттеліп, нақты үш отбасының кірістері мен шығыстарына назар аударылады. Талдау үшін таңдалған отбасыларға балалары жоқ жас жұбайлар, бір баласы бар жұптар және студент баласы бар жұптар кіреді. Үш жақты сызықтық регрессияны қолдана отырып, кірістер мен шығыстар арасындағы байланыс зерттеледі. Нәтижелер ата-аналардың кірістері мен олардың шығыстары арасындағы оң корреляцияны көрсетеді, ал балалары бар отбасыларда корреляция байқалады.

Кілттік сөздер: математикалық модельдеу, орташа статистикалық өнім, кіріс, шығыс, отбасы динамикасы, үш жақты сызықтық регрессия.

Бұл зерттеу қазақстан республикасындағы отбасылардың орташа статистикалық өнімі мен табысын зерттейтін, олардың кіріс шығыстарын талдауға ерекше назар аударатын математикалық модельді әзірлеуге бағытталған. Отбасылардың қаржылық динамикасын түсіну экономикалық әл-ауқатты бағалау және елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартудың әлеуетті бағыттарын анықтау үшін өте маңызды. Үш түрлі отбасының кірістері мен шығыстарын зерттей отырып, бұл зерттеу әртүрлі отбасы құрамындағы кірістер мен шығыстардың үлгілері арасындағы күрделі қатынасты ашады.

Сараптамаға іріктеліп алынған бірінші отбасы – отбасылық өмірге жақында ғана үйленген, балалары жоқ жас жұбайлар. Күйеуі құрылысшы, әйелі мұғалім болып жұмыс істейді. Үйленгендеріне он жыл болған екінші отбасы әкесі дәрігер, анасы үй қызметшісі, бір баласы бар. Соңғысы, жиырма жыл отандасқан үшінші отбасында әкесі полиция қызметкері , анасы еден жуушы және студент баласы бар.

Осы отбасылардың кірістері мен шығыстары туралы түсінік алу үшін үшфакторлы сызықтық регрессиялық талдау қолданылады. Әрбір отбасының ерекше жағдайларын ескере отырып, зерттеу бірінші отбасында балаларының болмауы, екінші отбасында жаңа туған нәрестеге байланысты балалар жәрдемақысын қосу және ата-ананың да, үшінші отбасыда студенттің де табысын есепке алу сияқты өзгерістерді ескереміз.

Бұл мақала жеке қаржы және отбасының қаржылық тұрақтылығы тақырыбына қызығушылық танытатындардың барлығына пайдалы болатынына сенеміз [3].

Отбасы профильдері. Бұл бөлімде біз талдауымызға енгізілген үш отбасымен таныстырамыз, олардың демографиялық сипаттамаларын, кәсіптерін және ай сайынғы кірістер мен шығыстардың үлгілерін көрсетеміз.

1. Жас отбасы. Біз қарастырып отырған бірінші отбасы үйленгендеріне бес жыл болған, қазіргі уақытта балалары жоқ жас жұбайлар. Күйеуі құрылысшы, әйелі мұғалім болып жұмыс істейді. Олардың ай сайынғы шығыны 270000 теңге. Әкесінің табысы 245000 теңге, ал анасының табысы 350000 теңге.

2. Бір балалы отбасы. Екінші отбасы отау құрғанына он жыл болды, бір бала өсіріп отыр. Әкесі дәрігер, ал анасы үй бикесі і. Олар кәсіптерінен бөлек жаңа туған нәрестелерін асырау үшін жәрдемақы алады. Олардың ай сайынғы шығындары 295000 теңге, әкесінің табысы 400000 теңге, анасының табысы жоқ.

3. Студент баласы бар отбасы. Жиырма жыл отасқан үшінші отбасының бір баласы бар, ол студент. Әкесі полиция қызметкері, ал анасы еден жуушы болып жұмыс істейді. Студент баланың табысы ата-ананың табысынан бөлек, отбасының қаржы ресурстарына үлес қосады. Олардың ай сайынғы шығыны 315000 теңге. Әкесінің табысы 180000 теңге, ал анасының табысы 80000 теңге, баласының қосымша кірісі 100000 теңге.

Үшфакторлы сызықты регрессиялық талдау. Біз нақты мысалды пайдалана отырып, үшфакторлы регрессия үлгісін жасау және талдау арқылы келесі нәтижелерді көрсетеміз. Кестеде іріктеме деректері бойынша бірінші, екінші және үшінші отбасылардың кірістері мен шығыстары көрсетілген [4].

1 – кесте

Қарастырылып отырған үш айнымалының арасындағы байланыстың жақындығын өлшеу үшін жұптық корреляция коэффициенттерін қолданамыз. Мұндай коэффициенттерді есептеу әдісі және олардың интерпретациясы бір факторлық қатынас жағдайында сызықтық корреляция коэффициентін есептеу әдісіне ұқсас. Егер талданатын мәндердің стандартты ауытқулары белгілі болса, онда жұптық корреляция коэффициенттерін келесі формулалар арқылы оңай есептеуге болады [5].

Алдымен стандартты ауытқуларды есептейміз:

= = = = 225

= = 149,7

=

Содан кейін жұптық корреляция коэффициенттері:

=

Факторлық белгілердің арақатынасын келесі формулалар бойынша есептеуге болады:

=

у-тың х1-ге тәуелділігі;

=

у-тың х2-ге тәуелділігі;

=

у-тың х3-ке тәуелділігі;

Біздің мысал үшін жеке корреляция коэффициенттерін есептейміз:

мұндағы r - тиісті белгілер арасындағы корреляция коэффициенттері.

Біз бұл жүйені к. Гаусс әдісімен шеше аламыз

0,29

Сонымен факторлардың кешенді әсері жағдайында әрбір фактордың зерттелетін көрсеткішпен байланысы әлсіз [6]

Y отбасы шығындарының х₁, х₂, х₃ кірістеріне тәуелділігін білдіретін үш факторлы регрессия теңдеуі келесідей болады:

Қазақстан Республикасының орташа отбасының шығыстары мен кірістерін болжауға арналған үш факторлы регрессияның математикалық моделі мынадай түрде ұсынылуы мүмкін:

Қорытынды. Осы зерттеу барысында үш факторлы сызықтық регрессия көмегімен Қазақстандық үш отбасының кірістері мен шығыстарын талдау және модельдеу жүргізілді. Мәліметтерді зерделеу отбасылардың кірістері мен олардың шығыстары арасында оң корреляция бар екенін көрсетті. Сонымен қатар, екінші отбасында жаңа туған нәрестенің болуы шығындарға, ал үшінші отбасындағы баланың табысы жалпы шығындарға да айтарлықтай әсер ететіні анықталды.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1.Ахметова, А., және Әбілдаев, А. (2020). Отбасы экономикасы және қаржылық менеджмент: тұжырымдамалар мен теориялық негіздерге шолу. Отбасы және экономикалық мәселелер журналы, 41(3), 549-563. doi: 10.1007/s10834-020-09719-7

2.Бек, А. (2019). Отбасы шығындарының экономикалық талдауы: әдістер мен тәсілдерге шолу. Экономика және үй шаруашылығына шолу, 17(4), 1181-1206. doi: 10.1007/s11150-019-09456-5

3. Жаныс А. Б., Гизатов Е., Учебно-методическое пособие: Эконометрика Западно-Казахстанский Инженерно-Гуманитарный Университет. Уральск, 2014 г. © ЗКИГУ, 2014,© ЗКФ АО «НЦНТИ», 2015