Қазақстанның экологиялық проблемалары және оларды шешу жолдары

Тұран Университеті
Гуманитарлы заң факультеті
Журналистика










Тақырыбы: Қазақстанның экологиялық проблемалары және оларды шешу
жолдары









Орындаған:Тохан Ақерке Бақтықұлқызы
Тексерген:Әлміш Жадыра Талғатқызы

Аннотация:
Бұл мақалада Қазақстан Республикасының экологиялық проблемалары, соның
ішінде ауа, су және топырақ ластануы, табиғи ресурстардың сарқылуы, сондай-ақ
экосистемалардың бұзылуы қарастырылады. Мақалада аталған мәселелердің
себептері мен салдары талданып, оларды шешу үшін ұсынылатын шаралар
ұсынылады. Экологиялық дағдарыс мәселелері тек табиғатқа ғана емес, халықтың
денсаулығына, әлеуметтік-экономикалық даму мен ұлттық қауіпсіздікке де теріс
әсер ететіндігі атап өтіледі.

Кіріспе:
Қазақстанның экологиялық жағдайы соңғы жылдары күрделі мәселелермен бетпе-
бет келуде. Индустриализация, ауыл шаруашылығының дамуы және урбанизация
экологиялық тепе-теңдікті бұзуда. Аталған проблемалар халықтың денсаулығына,
табиғи ресурстарға және экосистемалардың тұрақтылығына теріс әсер етеді. Осы
мақалада еліміздің экологиялық проблемаларының негізгі аспектілері, олардың
себептері мен шешу жолдары зерттеледі.

Негізгі бөлім:
1. Ауа ластануы:
Қазақстанның ірі қалаларында (Алматы, Нұр-Сұлтан, Шымкент) ауа сапасының
нашарлауы байқалады. Негізгі себептер:
• Көлік қозғалысы: Автокөліктердің санының артуы және ескірген көліктердің
пайдаланылуы, әсіресе дизельді автобустар мен жүк көліктері. 2022 жылы Алматы
қаласындағы автокөліктердің саны 1 миллионнан асты, бұл ауадағы зиянды
заттардың концентрациясын арттырды.
• Өнеркәсіптік шығарындылар: Көмір, мұнай және газ өнеркәсібінің
шығарындылары, әсіресе Павлодар, Қарағанды және Ақтөбе облыстарында.
Мысалы, Павлодар облысындағы өнеркәсіптік кәсіпорындар жыл сайын 300 мың
тоннадан астам зиянды заттарды ауаға шығарады.

• Жылу энергиясын өндіру: Көмірмен жұмыс істейтін жылу электр
станцияларының әсері, ауадағы күкірт диоксиді мен азот оксидінің мөлшерінің
артуына себеп болады. Бұл заттар респираторлық аурулардың пайда болуына
ықпал етеді.
Ауа ластануы халықтың денсаулығына теріс әсер етеді, респираторлық
аурулардың, аллергиялардың және басқа да аурулардың өсуіне себеп болады.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша, ластанған ауа
жыл сайын миллиондаған адамның өмірін қияды.

2. Су ресурстарының ластануы:
Су көздерінің ластануы ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің әсерінен
туындайды. Ертіс, Сырдария және басқа да өзендердегі су сапасының нашарлауы
экосистемаларға зиян келтіруде.
• Ауыл шаруашылығы: Пестицидтер мен тыңайтқыштардың қолданылуы судың
ластануына әкеледі. 2021 жылы ауыл шаруашылығында қолданылған химиялық
заттардың көлемі 50 мың тоннадан асты.
• Өнеркәсіп: Зауыттардың ағынды суларын тазартпай тастау, химиялық заттардың
су көздеріне түсуі. Мысалы, Теміртау қаласындағы металлургиялық комбинаттың
ағынды сулары Сарыарқа өңірінің су ресурстарына теріс әсер етеді.
Су ресурстарының ластануы халықтың сусыздануына, балық шаруашылығына
және ауыл шаруашылығына теріс әсер етеді. Қазақстандағы су тапшылығы
мәселесі де өткір болып отыр, бұл елдің агроөнеркәсіп кешеніне қауіп төндіреді.

3. Топырақтың деградациясы:
Ауыл шаруашылығында химиялық тыңайтқыштардың шамадан тыс қолданылуы
топырақтың құнарлылығын төмендетеді. Сонымен қатар, шөлейттену мәселесі де
өзекті болып отыр.

• Шөлейттену: Климаттық өзгерістер мен адамдардың әрекеттері (орманның
кесуі, жайылымдардың дұрыс пайдаланылмауы) топырақтың эрозиясына әкеледі.
Қазақстанда шөлейттенген жерлердің көлемі 2015 жылдан бері 10%-ға артты.
• Ластану: Өнеркәсіптік қалдықтардың топыраққа түсуі, мысалы, уран өндіретін
кәсіпорындардың қалдықтары. Уран өндіру аймақтарында топырақтың
радиоактивті ластануы байқалады.

Топырақтың деградациясы ауыл шаруашылығы өнімділігінің төмендеуіне және
азық-түлік қауіпсіздігіне қатер төндіреді.

4. Экосистемалардың бұзылуы:
Табиғи ресурстардың дұрыс пайдаланылмауы биологиялық әртүрліліктің
жоғалуына әкелуде. Қазақстанның ұлттық парктері мен қорықтары экологиялық
туризмді дамыту үшін маңызды.
• Биологиялық әртүрлілік: Жануарлар мен өсімдіктердің жойылып кету қаупі бар.
Мысалы, Қазақстандағы Қызыл кітапқа енген түрлердің саны жыл сайын азайып
келеді. Соңғы онжылдықта киік популяциясы 90%-ға дейін қысқарды.
• Табиғат қорғау шаралары: Ұлттық парктер мен қорықтардағы қорғау
жұмыстарын күшейту. 2022 жылы елімізде 12 жаңа ұлттық парк ашылды, бірақ
оларды қорғау үшін қаржылық және кадрлық ресурстар жеткіліксіз.
Экосистемалардың бұзылуы адамзаттың өмір сүру сапасына теріс әсер етеді,
сонымен қатар климаттың өзгеруіне де ықпал етеді.

Шешім жолдары:
• Экологиялық білім беру бағдарламаларын енгізу: Халықты экологиялық
мәселелер туралы ақпараттандыру, жастар арасында экологиялық мәдениетті
қалыптастыру. Мектептер мен жоғары оқу орындарында экология пәнін міндетті
түрде енгізу.

• Жасыл технологияларды қолдану: Энергия тиімділігі жоғары технологияларды
енгізу, жаңартылатын энергия көздерін пайдалану (күн, жел энергиясы). 2023
жылы елімізде жаңартылатын энергия көздерінің үлесі 15%-ға жетті.

• Су және ауа сапасын бақылау жүйелерін жетілдіру: Экологиялық мониторинг
жүйелерін құру, ластаушы заттардың мөлшерін бақылау. Қазақстанда экологиялық
инспекциялардың жұмысын күшейту қажет.

• Қалдықтарды басқарудың тиімді жүйесін құру: Қалдықтарды қайта өңдеу және
кәдеге жарату жүйелерін дамыту. 2022 жылы елімізде қалдықтарды қайта өңдеу
деңгейі 20%-ға жетті.

• Халықаралық ынтымақтастық: Экологиялық мәселелерді шешуде халықаралық
ұйымдармен, мемлекеттермен бірлескен жобаларды іске асыру. Қазақстан Париж
келісіміне қол қойып, климаттық өзгерістермен күресуге міндеттелді.

Қорытынды:
Қазақстанның экологиялық проблемалары кешенді шешуді талап етеді.
Мемлекеттік, қоғамдық және жеке секторлардың бірлескен әрекеттері арқылы
экологиялық ахуалды жақсартуға болады. Экология мәселелері тек табиғатқа ғана
емес, халықтың денсаулығына да тікелей әсер етеді, сондықтан бұл мәселелерге
жауапкершілікпен қарау қажет. Қазақстанның экологиялық тұрақтылығын
қамтамасыз ету үшін барша қоғам белсенділігі қажет.

Әдебиеттер тізімі:

1. Қазақстан Республикасының экология және табиғи ресурстар министрлігі.

2. ЮНЕСКО-ның экологиялық білім беру туралы баяндамалары.


3. Ғылыми журналдардағы экология бойынша мақалалар.

4. Әбдірахманов, Б. (2021). «Қазақстандағы экологиялық проблемалар:
себептері мен шешімдері». *Экология және табиғатты қорғау* журналы.


5. Досмұхамедов, М., Смағұлов, Т. (2020). «Ауа ластануы: Қазақстандағы
жағдай». *Қоршаған орта* журналы.

6. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының баяндамалары.