Қорғауға жіберілді Каф.меңгерушісі

______ ________________ (қолы) (ТАӘ)

Ғылыми жұмыс

Тақырыбы: «Қазіргі айтыстағы әлеуметтік-саяси, тұрмыстық мәселелердің сатиралық суреттері»

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ……………………………………………………………………..............4 1ҚАЗІРГІ АЙТЫС ТІЛІНІҢ ТҮРІ МЕН ҰЛТТЫҚ МӘДЕНИ СИПАТЫ.......................................................................…………….............……....6

1.1Айтыс тарихының зерттелуі мен шығу тарихы...................................................6

1.2Ақындар айтысының ақпараттық сипаты мен көркемдік ерекшелігі...................................................................................................................13

2. ҚАЗІРГІ ЗАМАН АЙТЫСТАРЫ……………………………….....………....12

2.1 Теле айтыс және ондағы сатира……………………………………..... ...........19

2.2. Казіргі қазақ сахнасындағы айтыстарда кездесетін юмор мен сатира олардың әлеуметтік-саяси сипаттамасы.................................................................19

3.АЙТЫС ӨНЕРІНІҢ РУХАНИ ҚАЖЕТТІЛІГІ: ӨМІРШЕҢДІК МҰРАТТАРЫ…………………………………………………………...................30

3.1 Тіл мәдениетін қалыптастырудағы айтыс өнерінің ықпалы….......................30

3.2 Әлеуметтік, саяси мәселелерді жеткізудегі астарлы бейнелердің көркемдік мәні..............................................................................................................................36

ҚОРЫТЫНДЫ……………………………………………………………............41 ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР.................................................................44

КІРІСПЕ

ХХІ ғасырдың алғашқы онжылдығы әлемдік өркениеттегі күрделі тарихи оқиғалармен, руханият саласындағы елеулі өзгерістермен, жаңа идеялармен ерекшеленді. Ғасырдың басында жаһандану идеясы өткен мен қазіргі, сондай-ақ адамзат тарихының болашағы туралы ойлы, терең ойлауға әкеледі. ХХ ғасырдың соңына қарай қазақ халқы тарихтың «тар жолынан» өтіп, ғасырлар бойы армандаған азаттыққа қол жеткізді. Жаһандану идеясы дәстүрлері, тілі мен діні, әдебиеті мен мәдениеті өзінің ұлттық сипатынан бөліну алдында тұрған адамдар үшін ерте қайинге қауіп төндіретін су тасқыны сияқты. Саяси тәуелсіздікке қол жеткізген жас мемлекет үшін елдегі экономикалық ахуалды қалыптастырумен қатар, маңызды міндеттердің бірі рухани және мәдени саланы дамытуға жәрдемдесу болды. Әрбір ұлттың ұлттық сипатын анықтайтын ең маңызды ерекшелігі - бұл елдің тілі .

Әр халықтың ұлттық сипатын анықтайтын маңызды қасиет-бұл елдің тілі. Қазақ халқының рухани энергиясының қайнар көзі оның ана тілі болды. Сондықтан әдебиет, өнер, мәдениет сияқты іргелі салалардың бүгіні мен болашағы ана тілінің тағдырымен тікелей байланысты ұлт руханиятының айнасы ретінде қарастырылады. Сөз өнерінің қымбат қазына екедігін А. Байтұрсынұлы былай деп жазды: Ауызша сөз болсын, жазбаша болсын, бәрі шығарма болады. Оның барлығын шумақтап –асыл сөз деп атаймыз [1, 142 б.].

Айтыс - әдеби жанр, бірақ ол ежелгі халықтық дәстүрлердің тамаша түрі. Ойындарға, үйлену тойларына, асқа қыз ұзату, келін түсіру, сонымен қатар айтыс ақындары қатысып, айтыстың көмегімен тойдың мәртебесін көтерді. Әрине, бұл жерде айтыстың мақсаты, талаптары мен шарттары бар. Көшпенділер елінің қуанышы мен бақытын бөлісе отырып, айтыс біздің халқымыз әртүрлі ойындар ойнап, әртүрлі дәстүрлі ойындарда көңіл көтеретін театрдың біріне айналды.

Көрермендер жеңіске жету жолында қоғамдық пікірталасқа түскен екі ақынның тапқырлығы мен табандылығына куә болып, біреуіне жанкүйер болды. Мұнда айтыстың көңіл көтеретін және эстетикалық қасиеттері маңызды рөл атқарады. Көп жаттығуды қажет етпейтін айтыс, мысалы, «аттың жалы, түйенің қомында» кез-келген жерде жүргізілуі мүмкін, адамдар төрешілерді бір уақытта тыңдайды. Көшпелі өмір салты айтыстың дәстүрлі өнерге айналуына тікелей әсер еткені атап өтілген.

Көшпелі елде шілдехана, ойынға, қонақтан бастап шағын ауылдың айтысына ерекше көңіл бөлінеді. Олар жалпыұлттық сипатта, өйткені олар ертеңгі үлкен жекпе-жекке дайындық секілді сипат алған. Айтыс арқылы ақындар бірін-бірі іздеу дәстүрін жалғастырды. Бірде-бір үлкен жиын немесе мереке ақындардың қатысуынсыз өтпейтін болды. Бұл дәстүр әр түрлі жанрдағы айтыстың дамуына қолайлы жағдай жасайды.

2003 жылы 4 сәуірде Президент Нұрсұлтан Назарбаев. «Мәдени мұра» бағдарламасы Назарбаевтың халыққа дәстүрлі жолдауы негізінде дүниеге келді. Бағдарлама халқымыздың ғасырлар бойғы рухани мұрасын насихаттайды, сонымен қатар ұлттық мәдениеттің, фольклордың, әдет-ғұрыптардың, дәстүрлердің, жазу мен дәстүрлердің жиынтығын насихаттайды, бағдарламаның тарихи және мәдени дәстүрлерін қайта жаңғыртады. Біздің рухани байлығымыздың бірі - айтыс өнері. Айтыс - өнер түріндегі қазақ халқының тарихынан бөліп қарауға болмайтын рухани құндылық.

Айтыс жырларында халқымыздың ғасырлар бойғы қуанышы мен қайғысы, қайғы мен қайғы, зайырлы өмір, дәстүр, әдет-ғұрып, арман ығыстырылған. Демек, айтыс өнері - әлеуметтік маңызы зор, терең әлеуметтік маңызы бар, мол ақпаратқа ие шығармашылық мұра. Осы уақытқа дейін ақындар айтысының ұлттық, әлеуметтік және көркемдік мәні бар деген нақты баға болған жоқ. Көп жағдайда айтыс ойын-сауық, қоғамдық қызығушылықтың өнер түрі ретінде бағаланды. Қазіргі Тәуелсіз Қазақстанның заманында да ақындар айтысын мереке, дата, шоу түрінде қарастыру дәстүрге айналған. Егер осындай көзқарастар сақталса, біз Қазақстаннан басқа көптеген адамдар алдында аяқталмаған өнеріміздің құндылығын төмендетіп жіберуіміз мүмкін.

Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамалары осындай өзекті сұрақтардың мәніне ғылыми жауаптар табу тұрғысынан анықталады.

Зерттеу нысаны: ежелгі айтыс үлгілері, қазіргі қазақ сахнасында сөйлейтін айтыс мәтіндерін зерттеу нысанына айналдыру.

Зерттеудің мақсаты: айтыс жанрындағы сатиралық бейнені сипаттау, оны қолдану жолдарын анықтау.

Зерттеудің міндеттері: қазіргі заманғы айтыста юморды қолдану жолдарын, оның мәнін анықтау; айтыстың көркемдік ерекшеліктерін талдау;

Зерттеу әдістері: Дипломдық жұмыста тарихи салыстыру, баяндау, талдау, жинақтау әдістері қолданылады.

Зерттеу жұмысының құрылымы: Дипломдық жұмыс кіріспеден, үш негізгі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

1. ҚАЗІРГІ АЙТЫС ТІЛІНІҢ ТҮРІ МЕН ҰЛТТЫҚ МӘДЕНИ СИПАТЫ

1.1. Қазақ ауыз әдебиеті және айтыс өнерінің шығу тарихы

Қазақ әдебиеті барлық жұрттың әдебиеті сияқты екіге бөлінеді: біріншісі-ауызша әдебиет, ел ақындығы. Екіншісі- жазба әдебиеті. Ауыз әдебиеті, жазба әдебиетінің айырым белгісі хатқа түскен, тасқа қашалған сөз фактісінде емес, шығарманың, туындының жазылу стилінде, дәстүр үрдісінде, жанрлық өзгешелігінде жатыр.

Сол өзгешеліктердің бірі — XIX ғасырдағы ақындар айтысы, жалпы айтыс өнері, айтыс өлең фольклористикада, әдебиеттану  ғылымында Шоқан дәуірінен бері зерттеліп келеді. Ұзақ уақыттар бойы әдебиетіміздің  көп асыл мұрасы сияқты айтыс ауыз әдебиетінің еншісі есебінде зерттелді. Бірте-бірте зерттеу проблемалары күрделеніп, ауқым аймағы кеңи түсті. XIX ғасырдағы қазақ әдебиеті тарихында суырыпсалма ақындық өнерімен ұлттық поэзиясының өркендеуіне өзіндік үлес қосқан жыр дүлдүлдерінің ұзын саны екі жүзден асып жығылады екен. Солардың біразы Кеңес заманында лайықты бағасын алып, көптеген ғылыми еңбектерде зерттеу нысаны болғандығы, шығармаларының топтама жинақтарға еніп те жеке кітап ретінде де жарияланғаны белгілі.

Айтыс – қазақтың ауызекі әдеби-музыкалық өнерінің көлемді және аса құнды сала-ларының бірі. Ол – суырып-салма ақындық өнерінің жемісі болып табылады. Айтыста халықтың әдеп-ғұрпы, тұрмыс-салты, дүниетанымы, эстетикалық, рухани, философиялық және әлеуметтік көзқарасы, қалыптасу кезеңі  байқалады.

Айтыстың дәстүрлі сипатына қарай, мазмұн, мәніне, орындалу орны, мақсатына қарай түрге бөлінуінде айтыстың табиғатын зерттейтіндердің бәрінің көзқарасы бірдей емес. Әрине, олай болуы мүмкін де емес.

Қазақ әдебиетінің жүздеген ғасырлар бойғы дамуының әр тарихи бажайлағанда, әр кезеңді бір-бірінен даралап тұратын өзіне тән белгілері мен қасиеттерін, жанрлық, ерекшеліктерін анықтап алу қажет. Осы уақытқа дейін қазақтың халық өнері ғалымдардың арнайы теориялық және тарихи әдеби объектісі болған емес. В.В. Радлов, Г.Н.Потанин және басқалары, қызығушылық танытқан адамдарды қазақ ауызша шығармашылығының кейбір үлгілерімен бекітуге, жинауға және ішінара таныстыруға арналған. Олардың қызметі нәтижесінде қазіргі кезде бізде жалпы түркі әдебиетімен қатар, еуропалық (орыс) зерттеушілердің де, негізінен қазақтардың да қазақ шығармашылығына деген қызығушылықтары артып келеді. Сонымен қатар, соңғылардың мүддесі үшін жинау, жүйелеу мәселелері және тарихи-әдеби талдаудың кейбір әрекеттері ынталандырушы фактор ретінде, 1917 жылғы революциядан кейінгі қазақ халқының жалпы мәдени өрлеу факторларымен бірге сөзсіз стимулятор, шабыттандырушы рөлі еуропалық жаңашылдарға тиесілі, олар алғаш рет қазақ халқының шығармашылық қабілеттеріне жалпы баға берді, сонымен қатар қазақтың батырлық эпосынан алынған бірқатар үлгілерді тек қана шедевр ретінде емес қазақ, сонымен қатар жалпы түркі мәдени қазынасы. Сонымен бірге, осы адамдардың алғашқы бағыттаушы қызметінің осындай маңызды рөлін мойындай отырып, біз бұл жұмыстың тек ізашарлық сипатта болғандығына келісуіміз керек, ол әрі қарайғы зерттеулер үшін тұрақты әдістемелік қағидалар мен терең тарихи мысалдар келтірмеген және кем дегенде жеке үлгілерді әдеби зерттеу. Әрине, біз еуропалық ғалымдар біздің алдымызда жасаған істердің маңыздылығын төмендетуге ниетті емеспіз, өйткені олардың қызметі сол кезде олардың алдында тұрған міндеттердің ауқымымен анықталды және негізгі белгілері бойынша бекітуге, жинауға дейін азайтылды. адамдарда не бар ... Алайда, бұл кез-келген мәселеге арналған зерттеу емес, жүйелендіру, жинақталған материалдарды жіктеу әдістерінің жүйелі жүйесі емес, тек осы бағыттағы алдын-ала дайындық жұмыстарының бастапқы схемасы болды. Сондықтан эпизодтық және белгілі бір дәрежеде кездейсоқтықтардың барлығы «қазақтар - ақын халық», Қозы-Көрпеш Шығыс Ромео мен Джульетта, қазақ аңыздары мен барлық ауызша шығармашылық бүкіл фольклорлық тізбектің маңызды буындарының бірі болып табылады деген тұжырымдар. ежелгі Моңғолия Гесериадасынан, әйгілі Шыңғыс (Шыңғыс) туралы аңыздардан Батыс Еуропаның Карловченг эпосына дейін созылды. Біздің көңілімізді қалдыратыны - бұл біздің кейбір формаларымыздың бірнеше рет кездесетін жанрлық кездейсоқтықтары, мысалы, «айтыс», ежелгі француздық «тензондар» немесе арабша «мугалкатат» жанрлардың алуан түрлілігі [2].

Мұның бәрі біз үшін жағымпаздық болуы мүмкін, бірақ, дегенмен, бұл қазақ шығармашылығын зерттеу мен бағалаудың мәні емес. Барлық осы проблемалық салыстырулар, параллельдер, кездейсоқтықтар тек бір үстірт және бір жақты бақылауға негізделген. Сонымен қатар, қазақ әдебиетін алыстағы болашақта және оның бүкіл көлемінде ең ежелгі батырлық эпостардан бастап, лироэпиялық поэмалардан бастап жеке шығармашылықтың жеке түрлеріне дейінгі аралықты ұсынатын бақылаушылардың көпшілігі үшін қазақтың халық өнері әр түрлі көзқарастар тұрғысынан алуан түрлі, қызықты болып көрінді. Мысалы, кейбіреулерін тек тіл жағы қызықтырды. Тілдік образдардың байлығы, лингвистикалық метафоралар, биік эпитеттер, ынта-жігермен салыстырулар барлық шығыс поэзиясына тән болып көрінді. Сонымен бірге, ғұлама жазушы М.О.Әуезов өз еңбегінде : «осы адамдардың алғашқы бағыттаушы қызметінің осындай маңызды рөлін мойындай отырып, біз бұл жұмыстың тек ізашарлық сипатта болғандығына келісуіміз керек, ол әрі қарайғы зерттеулер үшін тұрақты әдістемелік қағидалар мен терең тарихи мысалдар келтірмеген және кем дегенде жеке үлгілерді әдеби зерттеу. Әрине, біз еуропалық ғалымдардың бізден бұрын жасаған істерінің маңыздылығын төмендетуге ниетті емеспіз, өйткені олардың қызметі сол кезде олардың алдында тұрған міндеттердің ауқымымен анықталды және адамдарда не барсол негізгі белгілері бойынша бекітуге, жинауға дейін азайтылды» [ 3].

Ғасырлар бойы әділ санайтын қазақ халқының тарихы, егер басқа салалардағы мәдени мұраларға бай болмаса, мысалы, материалдық мәдениет саласында болса, онда, сөзсіз, рухани мәдениет туындыларына, жарқын көрсеткіштерге бай оның, біріншіден, ауызша халық шығармашылығы, екіншіден, күнделікті музыка.

Қазақтың халық шығармашылығы туралы айта отырып, бақылаушылардың көпшілігі жанрды, кейбір үлгілердің формалық айырмашылықтарын басқалардан көрмей, көптеген поэтикалық формаларға назар аударды.

Даламен азды-көпті таныс адам үшін сандық байлық талассыз болып көрінеді. Шындығында, ол үшін қазақ өміріндегі бірде-бір маңызды факт, ең болмағанда, бұрыннан қалыптасқан поэтикалық сөздің дәстүрлі формасымен белгіленбей, ол үшін дәл осылай өтпейді. Далалық халықтың басым көпшілігі үшін қазақтың алыстағы өткенінен бүгініне дейінгі тұрақты дәстүр ретінде мұраға қалған поэтикалық сөздің күмәнсіз, мызғымас, толыққанды мағынасы [4].

Қазақ халықының ақын жандылығын ,көркем сөздің қасиетін қасиетін қадірлей білетіндігін Шоқан шығысты зерттеуші ғалымдардан көп бұрын айтқан және сөз өнерінің сыртқы көрінісіне мазмұнын,ішкі мән-маңызын қабыстыра,терең зерттей айтқан [5].

1.2 Ақындар айтысының ақпараттық сипаты мен көркемдік ерекшелігі

Қай қоғамда, қай дәуірде болмасын айтыс сол уақыт шындығының айнасы болды. Ақын күнделікті өмірдегі келеңсіздіктерді жасырмады. Сол кездегі адамдардың көңіл-күйі, сезімдері мен көзқарастары айтыс жырларында көрініс тапты. Айтыс ақындары көбіне билікке көз жұмып, қара нәсілділердің әрекеті туралы ойланып, басқа біреуді артық көреді. Мүмкін, егер мұндай ақындар айтыстың тарихында болса, халық оларды бірден бағалап, олардан алшақтап кетер еді. 1997 жылы елдегі әлеуметтік жағдай әлі толық қалпына келе қоймаған кезде айтыс қалыптаса бастады. Тіпті сол жылы жарияланған Қазақстан-2030 Жолдауын сынаушылар да болды.

Айтыс ешқашан биліктің қолында немесе керісінше, кез-келген оппозицияда болған емес. Айтыс ақыны көрген-түйгенін жырлайды. Ринат Зайытовтың «2030» туралы айтқан пікірлерін оның келесі айтыстағы әріптестері басқаша дамытады және ол адамдармен басқаша сөйлеседі. Бұл жомарттықтың және қазаққа тән көше мінезінің қасиеті.

Халық айтыс ақындарын құрметтейтін және құрметтейтін. Айтыскер - қоғамдық аренаға шыққан адамдардың өкілі. С.Мұқанов айтқандай: «Айтысты жеңіп алған ақын халық алдында поэзияға мандат алады. Бұл мандат жазылған қағаз - халықтың жүрегі. Ақын - халықтың жүрегіндегі ең әдемі адамдардың бірі, адамдар арасында ең құрметке ие» [2].

Қоғамдық пікірді қалыптастырудың басты шарты - ақиқат. Бұқара шындықты толық біліп, сезініп, өзі өмір сүріп отырған қоғамның бүгіні мен болашағына байыпты қарауы мүмкін. Осылайша олар болашаққа қадам басып, өз жолдарын жасайды. Кейде газет пен теледидардан оқылатын ресми сөздерден гөрі адамдардың көңіл-күйі мен сезімдеріне көбірек әсер ететін үгіт-насихат түрі бар. Мұндай руханияттың қайнар көзі, әрине, айтыс өнері екені рас. Ақын дауысы, дауыс ырғағы, домбыраның күйі жоғарыдағы поэзия үлгілерін толықтырып, тыңдаушы-көрерменге үлкен әсер етеді. Бұл туралы біз зерттеу барысында егжей-тегжейлі айттық. Ең бастысы, айтыс ақындары қоғамның көлеңкесі мен күнін көрсете отырып, адамдардың мүдделерін белгілі бір жолмен біріктіре алады. Әрине, осы тұрғыдан алғанда айтыс өнері орасан зор рухани әсер етті.

Кез-келген өнер ақпараттық және танымдық сипатта болатыны белгілі. Соның ішінде, біз сөз етіп отырған айтыс ақындарының мұрасы ел өмірі мен халық тарихын таразылауға көптеген мәліметтер беретіні сөзсіз. ХІХ ғасыр қазақ халқы үшін саяси, әлеуметтік және тарихи маңызды кезең болды. Ресейдің отаршылдық саясаты және көршілес Қытай мен Қоқан билігінің қысымы, қазақ даласында бекіністер салуы елдің қоғамдық-саяси өміріне үлкен әсер етті.

ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында қазақтың қоғамдық ойының оянуына бірнеше түбегейлі себептер болды. Қазақстан бүкілресейлік рынокқа өзінің малымен, оның өнімімен араласып,барған сайын сауда капиталының ғана емес, өнеркәсіп капиталының торына шырмала түсті. Риддер, Қарағанды, Спасскі, Жезқазған кендерінің , ірі қалаларда өнеркәсіп ошақтарының ашылуы, қазақ сахарасы арқылы темір жолдардың салынуы т.б. жаңа заманның ыңғайына бейімделу тенденциясын тудырды.

Қоғамда болып жатқан өзгерістер мен оқиғалар халықтың санасына да әсер ете алмады. ХІХ ғасырдағы қазақ халқының тұрмысы, адамгершілігі, әлеуметтік жағдайы қандай деңгейде, қандай жағдайда өмір сүргенін, әрине, сол заманның тарихи жылнамасынан, шығармашылық мұрасынан іздеу заңдылық. Егер біз тарихтың қандай да бір кезеңдерін құжаттық түрде көре және тани алмасақ, онда біз жалпы болмыстың сипаты, ұлттың әлеуметтік жағдайы туралы көбірек біле аламыз.

Айтыс өлеңдер туралы сөз қозғағанда ,әзірше айтыстың қандай түрге бөлінетінін айтпасақ, барлық айтыс сөздерді түгел жиып,барлығын түгелімен мысалға келтіруімізге болмайды. Себебі күнде баспаға басылып,ол жазба күйінде жиналып жүрген айтыстардан басқа талай, талай жақсы айтыстардың әлі күнге жатқа білген, бірен-сараңның аузында жазылмай,жиналмай жүргені де толып жатыр.Осы айтылған сөздерге қарағанда айтыс сөз қазақ ескілігінде өте жанды,өте қызулы, бағала сөз болғанында дау жоқ.

Айтыс сөздерінің молдығы мен көп жайылғандығына қарасақ,қазақ елі ақындықтеңізі сияқты көрінеді. Француз әдебиетінен басқа,ескі араб әдебиетінде «Мұғалла хат» деген өлеңдер болған, бірақ бұл нағыз айтыс емес, көбінесе өлең жарысы сияқты.Бұрынғы замандағы ,жәрмеңкедей ұлы жиында көп ақынның бір тақырыпқа айтқан жарысы, өлеңдері көптің сынына түсіп,соның ішіндегі жібекке жазылып,ілініп қойылатын болған. Сондықтан «Мұғалла хат» деп –ілулі өлеңдер аталған [ 3].

Айтыс сөздерінің молдығы мен көп жайылғандығына қарасақ, қазақ елі ақындық теңізі сияқты көрінеді. Өзге жұрттың әдебиет тарихын өлең түріне бөлгенде,айтыс өлеңі деген бөлім,не жоқ болады,не болмаса өте аз кездеседі. Қазақтың өзге түрдегі айтыс жырларында кездесетін сауда, өнеркәсіпке байланысты ойлар сол кездегі қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық өзгерістері туралы хабарласа, жекелеген саяси оқиғалардың көрінісі елдің тарихи жағдайының қандай болғанын көрсетеді. Ел ішіндегі адамдардың мінез-құлқы, іс-әрекеттері арқылы сол кездегі қазақ қоғамының келбеті, болмысы сипатталады. Бүгінгі таңда лингвист-тарихшылар жеке сөздік атаулардың көмегімен көптеген ақпарат көздерін алуға болатындығын дәлелдейді. ХІХ ғасыр айтыстарында кездесетін шаруашылық, сауда, өнеркәсіп салаларымен байланысты ойлар қазақ халқының саяси-экономикалық мәнін көрсетеді, ал мәдениет, ағарту, әдебиет, өнер туралы мәліметтер елдің рухани деңгейінің бейнесін сипаттайды

Жоғарыда аталған әлеуметтік салалардың кез-келгенінде сөздік жеке тұлға, сөйлем, астарлы әңгіме, өсиет немесе тұтас логикалық жүйе түрінде көрініс тапты. Бұл туралы зерттеу барысында егжей-тегжейлі айтылып, нақты мысалдар келтірілді. Шебер қаншалықты Шығармашылық болса да, ол ең алдымен өз дәуірінің ұлы, қоршаған ортасы. Ол қалдырған жұмыс сол уақыттың шындығына негізделген. Уақыт өте келе халықтың мәдени, рухани, әлеуметтік - тұрмыстық, саяси-экономикалық өмірінің шындығын бағалайды, суреттейді. Бірде-бір шығармашылық иесі болашаққа немесе келер күнге арналған рухани әлемді қалдырған жоқ. Айтыс ақындарының шығармашылығы олардың өз дәуірінің шындығын шынайы жеткізе алуымен құнды.

Айтыс жырларындағы ойлар мен пікірлер уақыттың рухани жемісі. Ақиқаттық пен ақпараттық мазмұн туралы айта отырып, оның тәрбиелік мәніне назар аударған жөн. Сол сияқты рухани мұраның құндылығын өлшеу керек.

Айтыс өнерінің әлеуметтік маңыздылығын анықтайтын белгілердің бірі - пікірлердің қарама-қайшылығы екені рас. хан-сұлтанды, бай-манапты мадақтау немесе сынау, ел арасындағы келеңсіздіктерді көрсету, ақындардың бір-бірімен, тайпа тайпасы, аспандата жырлап тұрған өскен орны, қарсылас ақынның шыққан жеріне тіл тигізу секілді сипаттар айтыс жырларына тән ұғымдар.

Егер айтыс әндері осы тақырыптардан бос болса, олардың әлеуметтік мәні ашылмас еді. Әннің өміршеңдігі олардың шындығымен және өзектілігімен өлшенетіні анық. 19 ғасырдағы айтыс жырлары осындай күрделі психологиялық және шұғыл сұрақтарды көтеретіндігімен ерекшеленеді. Қоғамның көлеңкесі, күн, жақсы және жаман адамдар сияқты әлеуметтік теңсіздік - адамзат тарихының барлық кезеңдерінде болатын құбылыс. Ал кейінгі ұрпақ шындықты тек тарихты талқылау арқылы өткен ақпарат көздерінен іздейді. Осы тұрғыдан алғанда, 19 ғасырдағы айтыс жырлары өз миссиясын толық орындайды деп айтуға болады. Айтыста талқыланған әр сұрақ, кез-келген жағдай сол уақыттың рельефін бейнелейді. Бұл айтыс өнерінің ұлт тарихындағы қажеттілігін айғақтап қана қоймай, оның адамдармен бірге жасалатын рухани құндылық екендігін көрсетеді.

Сөз өнері тұрғысынан айтыс өлеңдерінің өзіндік табиғи ерекшеліктері бар. Мысалы, адам көркем әдебиетті оқу арқылы сіңіреді. Сол сияқты газет-журналдарға материалдар түседі. Айтыс әндерінің ерекшелігі - сөйлеу күші - бұл тыңдаушыға немесе көрерменге айтыс ақынының қимылдары мен іс-әрекеттері арқылы дыбыс шығару, бірқатар қосымша мүмкіндіктер. Кітаптарды, газет-журналдарды әркім өзінің көзқарасы мен түсінігі деңгейінде қабылдайды. Әннің немесе әннің аспапқа әсері әртүрлі болуы мүмкін. Бұл туралы А.Байтұрсынов былай деп түсіндірді: «Маған бұл сөздің түпнұсқалығы ұнайды. Сөздер мінездің сұлулығымен, сөз мағынасының күшімен таң қалдырады. Сөздің әсемдігі, әуеннің әсемдігі мен кестенің үйлесімділігі ашылды. Әуеннің әсемдігі сөздердің дыбыстық орналасуы мен орналасуында. Оның күші сөздің әдеттегі мағынасына күш қосатын әдістерді дамытуда жатыр» [4].

А.Байтұрсынұлының бұл пікірі барлық жағынан айтыс өлеңдерінің сипатына толық сәйкес келеді. Мүмкін кез-келген шығармашылық әлемге эмоционалды табиғат беріліп, рухани қажеттілік қанағаттандырылуы мүмкін. Әрине, ғылымда, ресми ақпарат көздерінде табиғаты бойынша ғылыми фантастикадан алыс қоғамдық салалардың шығармашылығына бейімделу әдісі онша қажет емес. Бірақ әр халықтың мінезі мен ұлттық менталитетін ескеру қажет. Риторика ғылымы туралы айта отырып, А.Байтұрсынұлы қазақтың айтыс логикасындағы ою-өрнек, метафора, алмастыру, бейнелеу, алмастыру, кейіптеу, әсірелеудің барлық ерекшеліктерін айтты. Сондай ерекшеліктер айтыс әндерінің адамның санасына тез сіңіп, ұзақ уақыт жадында қалуына да ықпал етеді.

2. ҚАЗІРГІ ЗАМАН АЙТЫСТАРЫ

Ақындар айтысы жалпы айтыс арқылы жанрлық тәрбиені дамытқаны белгілі. Жалпы, айтыстың, дәстүрлі айтыстың, кеңестік айтыстың ұзақ мерзімді даму кезеңінің негізгі ерекшеліктеріне және біздің еліміздің ежелден тәуелсіздік алғанына талдау жасалды. Айтыстың басты ерекшелігі - сын мен мақтауды қатар қолдану бір бағытта қалыптасқандықтан, тайпалық айтыс дәстүрлі айтыс болып табылады. Жанр - тарихи категория, қоғам дамыған сайын айтыстың жаңа түрлері пайда болады. Бірақ рулық айтыстың дәл қайталануы уақыт талабына, қоғам талабына сай емес.

Алайда, қазіргі айтыстың дамуы тек алғашқы өнерді жаңғырту үшін ғана емес, ұлттық идеология үшін де қажетті өнерге айналды. Сұранысқа ие уақыт әлі де бар, ұлттық рухани құндылықтарымыз Кеңес заманында тоқырап тұрғандықтан, қазіргі айтыстың көркемдік деңгейіне қатысты біраз сын айтылып жүр. Әрине, бұл ретте сыншы да, аудитория да жазушылық пен поэзияның артықшылықтары мен кемшіліктерін түсінеді. Оның үстіне тау-кен өнеріндегі тоқырауға кеңес саясатының өзін ғана кінәламау керек. Біз сондай-ақ жаһандық процесті өзгерту мүмкін емес деп ойлауымыз керек. Кеңестік саясат ұлттық санаға, қазақтың рухына кері әсер еткенімен, елдің рухы өлмеді. Бұл - еліміздің тәуелсіздік алған жылдарындағы қазақ халқының рухани мұрасын жаңғыртудың, айтысты жаңғыртудың басты алғы шарты.

Қазіргі айтыс» жинағын үш том етіп шығарған филология ғылымдарының докторы, профессор Мырзатай Жолдасбеков кейбір кемшіліктерді өз еңбегінде атап өтті. Олар: сөзге құмарлық, көп қайталану, ырғақты кедейлік, қазіргі ақындардың төл «мені» әлсіз, өзін-өзі қорлаудың, негізсіз қорлаудың бір түрі - қарсыласын мақсатсыз мадақтау, орынсыз өсек, қоғамның жақсылығын көрмеу. Ғалым мұндай кемшіліктерді жою үшін уақыттың шектеулі болуы да кері әсер ететіндігін ескертеді [1.7]. Сондай-ақ, бұрынғыдай, ақындарға тіл тигізбеу қазіргі ақындардың адамгершілік жетілуі болып саналады. Әрине, қоғамның дамуы үшін мәдениет қажет, ал бүгінгі айтыс рулық айтыс емес.

Жеңу қажет болған кезде сіздің алдыңызда тұрған адамның сарғыштығын немесе ұсқынсыздығын айту қиын. Адам абойындағы кемшіліктер туралы айтыста сөзге қосубұрыннан бар , бірақ олар тек ақынның және сол кездегі респонденттің сөздерін қайталауға дайын болды. Ақындардың соңғы буынында ғана шеберлік жоқ екені анық. Қалғандарына келетін болсақ, айтыста қолданылатын әдіс ретінде шек жоқ. Сонымен қатар, тыңдаушының жеке тұлғаның кемшіліктерін қалай қабылдауы, сол күні әр адамның жеке талғамына да байланысты.

Еліміздің тәуелсіздігін көрсетудегі мақтаныш ұлттық идеологияға қызмет етеді. Ұлттық идеология үшін маңызды айтыс болашақта сұранысқа ие болуы керек. Ақын - идеолог, қазақтың әні, жырымен сусындаған рухы сауыққан перзент ретінде сөйлемеуі мүмкін емес. Халық саяси мінберден аз сөз күткенімен, ақынның айтыс түріндегі сөздері көпшіліктің көңіл-күйін қозғады.

Кеңес дәуірінің 70-жылдары ұлттық сана мен руханилыққа әсер етті деп ашық айтуға болады, екі жақ та айтыс ақындарын сахна төріне шығарып, оның пайдасын көрді. Осылайша, пікірталастар арқылы ол Кеңес Одағы кезіндегі аймақтардың экономикалық жағдайын сынап, айтысты қолдана білді. Ол кезде газет-журнал мақалалары ғана емес, ақындардың айтыста

өлеңмен «іліп-қағуы» облыс басшыларының көптеген сынына ұшырады.

Біздің халық айтысты ұмытқан жоқ.

Алайда табиғи дарынды ақындардың өмірде ерекше қабілеттерін мүлдем ұмытып кетуі немесе пайдаланбауы мүмкін емес. Ақынның сөздерінен шыққан өлеңдер жеңіл, уақыты келгенде өлеңдер өздігінен шығады. Арнайы айтыс ұйымдастырушылық, ақындардың қоғамдағы беделі, осының бәрі ата-баба қастерлеген өнер сабақтастығына ықпал етеді.

Кеңестік кезеңде айтысты ұйымдастырудың басты шарты тау-кен ісін өнер ретінде модернизациялау болды. Бұл ақындардың ерте жазба дайындығының бастамасы болды. Бұл сонымен қатар қазіргі заманғы дауларды ұйымдастыру үшін қажет болып шықты. Оның үстіне мәдениет пен өркендеуді қағаз бен қалам арқылы бағалау қалыптасқандықтан, шешендік сөз тарылғандай айтыс тыныстап кетті.

Тоқтап тұрған халықтың тез арада қалпына келуі қиын. Осылайша, өлең шығаруға, жазуға және дайындалуға мүмкіндігі бар кейбір жастарға мүмкіндік беру керек болды. Қазіргі ақындар жазып, дайындағанымен, айтыс спектакльге айналған жоқ. Шын мәнінде, әу бастан-ақ мінез-құлықтың аздап баяулауы байқалады, бірақ ол бар. Бұған қарсыластың сұрағының жауапсыз қалмағаны дәлел.

ХХІ ғасырдағы адамды тек терең және прогрессивті ой қызықтыра алады, өйткені жұмбақ айтыстың өзі қоғамның даму кезеңінде пайда болып, сұранысты тудырды. Тек қызығушылық өмір бойғы еместігін ескерсек, тақырыптық кеңдік, оқиғалардың жаңалығы болашақ ақындар айтысында көпшіліктің алдынан шығуын қамтамасыз етеді. Аймақаралық айтыс дәстүрге айналмағанымен, қазіргі жергілікті айтыста кемшіліктер бар. Алайда, негізгі лейтмотив мерейтой немесе мереке болғаннан кейін, болашақта ақынның кемшіліктері туралы айту сөз деңгейінде қалады. Талантты айтыскерлер айтыстың қай түрін қолданбасын, жергілікті кемшіліктерді де, ұлттық мәселелерді де көтере алады.

Мысалы, астананың бас қала атануы, Алматыға көп сын әкелді. Нәтиже әлі күнге дейін болашаққа деген үмітпен шектеледі. Нәтиже алу үшін әкімдердің мұндай шарадан тыс қалмайтындығын, яғни аймақаралық пікірсайыстардың қажеттілігі айқын екенін ескеру қажет. Ал қарама-қарсы ақынның ауылында келеңсіздіктер орын алса, «әкімнен сұраңыз» деген жауаптар болмас еді. Сондай-ақ, айтыста айтылған сынға жауап беруді қажет ететін жағдайлар жасалуы керек.

Қазақстанның көп ұлттылығы да айтыс өнерінде мәселе болып көтерілді [6]. Сондықтан қазіргі айтыста идеологиялық қызметі маңызды.

Бұрынғы заман ақындары «айтылмаса сөз жетім» дегендей ішіндегі өкпе-назын бүкпей шығаратын. Кейде ақындар бір-бірін іздеп барып айтысатын. Дәстүрлі айтыстың өткірлігі тек қарсыластың алдында ғана емес, сонымен бірге тыңдаушымен қарым-қатынаста, шындықты бірден жеткізе білуінде де құнды. Шын мәнінде, шешендік екеудің біреуіне де берілмейді, ал айтыс-синкреттік өнер, бір сахналық қойылым. Мұнда ақын, шабуылшы, қорғаушы, шешен, тапқыр және музыкант бар. Айтыстағы ақынның осындай сан қырлы өнері М. Әуезов былай деп атап өтті: «Жарыстарға қатысатын ақындар тапқыр, өнерпаз, әр түрлі дәрежедегі шабуылдау қақтығыстары арқылы тыңдаушыларды тартады және таң қалдырады, әр түрлі күйл құбылыстарына инвестициялайды, халық театрының нақты, нақты ұрығы бар деп айтуға болады» [6].

Мұның бәрі ата-бабалар заманында «бір жігітке жеті өнерде аз» деген қағидат болған. Бүгінгі таңда жаһандық мәдениет, қағазбастылық, тек бір салаға бейімділік, мұның бәрі, әрине, пікірталас қарқынын бәсеңдетті. Ол барлық үміттерден асып түсті, «айтыс» семинарына қатысушылар Шалқар суырыпсалма жағдайына байланысты. Шабыттың өзі есептелмейтін ағын емес, үздіксіз, үзіліссіз, оның сирек болуы қазіргі айтыста «қыздар-қыздар» аз екендігінің себебі болып табылады. Сондықтан, М. атап өткендей. Жолдасбеков, сахнада жиі кездесетін жұптар ұтымды емес екенін ескеру керек.

Ақындардың қазіргі пікірталастардағы әлсіздігі объективті жағдайлармен бірге жүреді. Әр дәуірдің өзіндік ұстанымдары бар. «Біреу бәріне, бәрі біреуге» ұранымен өмір сүрген тайпалық ақын қанша мақтанса да, өз руы мен елін қолдады. Ру атынан сөйлеген ақын мен үшін ерекше болды. Жамбылдың ақыны, академик С.Қасқабасов: «Мен Шапыраштымын, Шапыраштымын - менмін» [3].

Мұндай сөйлеу уақытты түсінуге сәйкес келеді. Бұл тек қарама-қарсы бағытта ғана емес, сонымен қатар сіздің тайпаңыздың, яғни сіздің еліңіздің абыройына нұқсан келтірмеу үшін қажет. Мұны қазіргі ақындардан іздегенде де есте сақтау керек. Дала демократиясы ақынның бостандығын алға тартады. Ақын өзін қанша мақтаса да, мені ешкім сөкпейтін уақыттағы Мен басқа.

Бүгінгі мәдениет, шектен шықпау туралы ойларды дарыту, белгілі бір деңгейде, белгілі бір деңгейде бұл поэзия маған әсер етеді. Дәлірек айтсақ, мен ақындармен бірдеймін. Мұнсыз ол шығармашылық тұлға емес, тек қазіргі ақындардың «Менін» түсінетін және мойындайтын адам.

Мысалы:

Ел сенімін ақтаған,

Топтан озған тұлпармын,

Құлтыртып түгін баптаған, ,

Топшысы бері сұңқармын.

Кеудеде жырым кептеліп,

Борасын болып бұрқармын.

Шайқалтып талай ақынды,

Түндігін жел боп жұлқармын, Түнд, − деп Қонысбай Әбіловтің қарсыласы Шынболат Ділдебаев «Өзіңді мақтаудан сөзің аспай жатыр» деп замандастарының түсінігінше жауап берді.

Айтыста өлең айту өз алдына,айтқан сөзін халыққа жеткізе білу ақыннан үлкен шеберлікті қажет етеді. Біреулер осал сөзінің өзін жеткізіп айтып, жұрт ықыласын аударып жатса, біреулер тәуір сөзін жеткізе алмай жатады.

Айтыскерлердің ішінде ерекше бағалайтын айтыскердің бірі - Бекарыс Шойбеков.Әсия ақынмен айтысында жеңешесінің жасы келіп қалғандығын»базардан келе жатып жолықтың-ау, базарға бара жатқан баламенен» деп қалай әдемі айтқан.

Иұхамеджан Тазабековпен бір айтысынды алматы қаласының тозып бара жатқанын:

Алдамшы қорлар менен қулар да көп,

Қалың елге баратқан азабы өтіп.

Бұл жақта сендер бар деп сенуші едік,

Көрінгенге қоймас деп мазақ етіп.

Япыр-ау, ару қала Алматымды,

Не күйге түсіргенсің,Тазабеков,- деп жеткізіп айтады. Бұл айтылған сынның бәріне Тазабеков айыпты емес әрине,алайда Алматы қаласының атынан айтысып отырғаннан кейін бар кәнәні Мұхамеджанға таңып отыр.

Айтақын ақынмен айтысқа түскен Айнұр Тұрсынбаеваның:

Ел-жұрттың да көзінде

Байқамайсың, сыр тұнад

Баяғы ағалар,

Көш бастап жүрген жұртын ап,

Ал қазіргі ағалар ,

Болмайтын затқа бұлқынад

Қарындасындай қыздарды

Туғызам деп жұлқынад, − деген екі ақын олардың бірі - қыз, екіншісі - қоғамдағы келеңсіз әрекеттерге төтеп бере алатын ұл екендігін атап көрсетті. Сөйтіп, ол көпшіліктің көңілінен шықты. Оппозиция кеңес дәуіріндегі пікірталастарға да қатысты. Ақындар аудан немесе облыс атынан сөйледі.

Әрбір шығармашылық типтің қоғам үшін миссиясы мен мақсаты болады. Орта ғасыр өлеңдері, олар көпшілік алдында сөйлеу жағдайындағы ақындардың идеологиялық қызметі болғанына қарамастан орта ғасырлардағы жыраулармен теңестіруге болмайды. Алайда қоғамның өзекті мәселелерін шешуде ақындар ешқашан назардан тыс қалған емес. «Әкімді халық сайламаса, қазақ халқының болашағы өркендемейді» (Қуаныш Мақсұтов), - деді өз көкейіндегі ойды жеткізді.

Сондықтан, қазіргі жаһандану әсері ерекше әсер ететін пікірталастар тән емес. Сондықтан, тәуелсіздік жылдарындағы айтыстың басты ерекшеліктерінің бірі ретінде Ш.Қойлыбаев: Айтыс ақындары айтыстан бастау алған бостандық идеясы біздің кезеңдегі қоғамдық құрылымымыздың негізгі идеологиясы болғандығын дәлелдеді. Тәуелсіздік алғаннан кейін қоғамдық өмір шындығы айтыстың далалық демократияның платформасы екенін көрсетті» [5, б. 22] бұл, әрине, дұрыс бағалау.

Осы заманғы айтыс мазмұн мен түр жағынан өзгерді. Тәуелсіздік алған жылдардан бастап айтыстың ежелгі дәстүріне құрмет көрсетіліп, айтыскерлердің еркін ой толғап, кең көсіле құлаштауына жол ашылды..Соның нәтижесінде айтыс өнері тұла бойындағы қасиетін сақтай отырып халқымызбен қайтадан, жаңаша қауышты. Ақындардың ойы да, сөзі де шешілді.

Қазіргі айтыстарда қайталау көп,әсіресе сөзге әуестену басым. Бір айтқанын ұмыттырып жіберіп, басқа айтысқа түгел қайталау дағдыға айналып барады. Ауыздан шыққан сөздің елге тарайтынын және оны жұрттың көбінің есте ұстайтынын әр ақын ұмытпауы тиіс.

Телеайтыс және ондағы сатира туралы

Теледидар ХХ ғасырда халықтың өміріне мықтап енген құбылыс болды. Егер жаңалықтар мен басқа да танымдық мәліметтерді газет-журналдар арқылы оқысақ, бұл радио-дистанцияны жақындатқан күтпеген жаңалық болды. Теледидар экранда не болып жатқанын көрсетті, бұл оқиғаның мағынасын көруге және естуге және оны санада сіңіруге мүмкіндік берді. Теледидардың газеттер мен журналдардан тағы бір артықшылығы-оны миллиондаған көрермендер үйде, отбасымен экранда отырады.

Қазақ телевизиясындағы әдеби-көркем хабарлардың бірінші желісі 1958 жылғы наурызда басталып, содан бері әдеби процесті бағалау, жаңа әдеби шығармалармен таныстыру бойынша жемісті жұмыс істеді.

Соның бірі — «Айтыс». Қазақтың ұлттық інжу-маржаны, өзіндік өнер телевидениедегі шағын аудиториядан тыс, айтысты тыңдайтын және қызығушылықпен қарайтын мыңдаған адамдардың мінберіне айналды. Егер бұрын айтыс ақындары ел ішінде өз айтыстарын ауыздан-ауызға насихаттаған болса, енді қазіргі заманғы телевизия бір мезгілде айтысты миллиондаған көрерменге өзгеріссіз нұсқада жеткізуге мүмкіндік берді. Демек, теледидар-бұл ғасырлар бойы белгілі бір орталықтарда жинақталған, ғылым мен өнердің бағдарланған және сараланған құндылықтарына бүкіл елдегі барлық адамдардың меншігі болуға мүмкіндік беретін өнер түрі.

Кейінгі кез айтыстарындағы юмор мен сатира

Қазақ айтысынының заманға сай жетістіктерінің бірі- тыңдаушысын күлкіге қарық ететін сатиралық деңгейінің айтарлықтай жоғары көтерілуі. Бұл да қыз бен жігіт әзілдерінде көп қолданылатын бұрыннан бар үрдіс. Айтыстағы сатира мен жеңіл әзіл тыңдарманды желпіндіріп,сергітіп тастайды. Бүгінде көрермендердің көбі айтысқа демалысқа бола ьаратыны сөзсіз. Әзіл-қалжыңы аралас айтыстың дамуына әжептәуір үлес қосқан Есенқұл Жақыпбеков пен Балғынбек Имашевтардың орны бөлек. Әлеуметтік саладағы келеңсіздікті де ,қарсылас ақынның ақынның қалт еткен осал тұсын да қас-қағымда өткір сатираға түсіріп үлгеретін, қарсыластың жанын ауыртпай, көрерменнің көңіліне қаяу түсірмей, күлкіге қарық қыла отырып, жеріне жеткізе айтатын балғынбектің естен шыққысыз талай шумағы бар. Бір айтыста Иманғазы Нұрахметұлына:

Монғолдан келді ағайын,

Монғолды ертіп келген жоқ

Пәкістаннан келді ағайын,

Үрдуды ертіп келген жоқ,-

Деп термелей келіп,

Сен келіп ең артыңнан,

Қара қытай қаптады,

Сен кімсің деп тергеу жоқ.

Шынын айтам ағасы,

Ағайынның өзіңдей,

Құйрықтысын көргем жоқ,-деген шумағы әлі күнге жұрттың есінде.

Проблеманы көтеру, әріптесінің жанды жеріне тигізіп айту бір басқа,соншалықты ауыр сөздің салмағын түсірмей әі ащы әжуамен айту да есті кісіге үлгі болардай.

Тәуелсіздік алғаннан кейін 1997 жылдан бастап айтыс өнері жандана бастады. Ұлттық, тіпті халықаралық деңгейдегі бірқатар ауқымды өнер байқаулары бұдан бұрын, түрлі мерекелерде, танымал адамдардың үйлену тойларында өткізілгені белгілі. Жаңа жоба басталды - қазір айтыс тасын домалатып, жол көрсетіп келе жатқан Жүрсін Ерманның осы өнерді дамытудағы кешенді бағдарламасы.

Мұхтар Әуезовтің ақындар айтысының өзіндік ерекшелігін мойындауы «театрландырылған, драмалық интенсивтілік өнер түріне айналуда», «халық театрында айқын, дәл астық бар». Қазіргі әлемде біздің тағдырымызды, мәдениет пен өнерді басқару тізгіні өз қолымызда болған кезде сөз өнері қайта жандана бастады, біз аудиторияны кеңейткіміз келеді.

Айтыстағы сатира мен юмордың объектісіне байланысты сын, әзіл-оспақ ащы әзіл, улы мысқыл, кек сарказм түрінде болады. Бірақ біз достықтың әлеуметтік маңызы зор екенін көреміз, әзіл-қалжың емес. Уақыт пен дәуір тынысында сезілетін айтыстан бізге жеткен жалғыз нәрсе - ұлттық идея қолдайтын нағыз еріксіз күлкі. Мұндай күлкі ғана тірі күлкі, тек осындай күлкі ғана өлмейді дейді. В.Гюгоның «Әлсіздің езу тартқаны,әлдінің қарқылдап күлгенінен әлдеқайда қатерлі» деген сөзі дәлел.

Екі ақынның айтысқа дейінгі кезеңінде екі негізгі дауды немесе даулы мәселені бастанаға дейінгі кезеңде бір-бірін көруге тырысады; көрсетеді,қақтығысады.

Диалог - екі өлең бір-бірін әзілмен азғыруға тырысатын поэтикалық диалогтың табиғаты. Әдемі юмор, ойнақы әзілдер, өткір сарказм, қатаңдық, тапқырлық, терең логика - осының бәрі бірдей өнерге, шешендікке, шешендікке жетелейді. Айтыс өлеңдерінде осы асыл қасиеттердің қай-қайсысы да молынан кездеседі.

Айтыс табиғаты бойынша мен әзілге, сатира мен юморға бейім. Көркемдік техникасы (гипербола, гротеск), редукция (литота), ирония, сарказм (сарказм) айтыс түріндегі шығармаларда да, айтыс түрінде де қолданылады. Сонымен, бұл айтыс өнерінің конкурстары ғана емес, ең алдымен «драмалық қарқынды» театрландырылған және ойын-сауық кейіпкерлері. Әрине, айтыстың сатиралық сипатының барлық құпияларын ашып, әр түрінің теориялық және практикалық мәселелерін шешу мүмкін емес.

Алдағы уақытта айтыстағы сатира мәселесі бойынша пікірлер дамып, толықтырылатын болады. Әрбір болмыс, құбылыс үнемі дамуда, өзгеруде, модернизацияда болатындығын ескере отырып, айтыстардағы сатираның көріністері және оның белгілері әрқашан әр түрлі болады. Бұл үнемі зерттеулер мен жаңа пікірлерді қажет етеді.

Айтыскер ақынға әр уақыттың басты талабы - бұрынғы өрнектерді қайталамау, өмірдегі нәрсені қабылдамау және көшіру емес, жаңа, жаңа, жаңа нәрсе жасау. Сонымен қатар, айтыскер жасаған көркем әлем көрерменді қызықтырып қана қоймай, қарсылас әріптестерін де қызықтыруы керек. Егер айтыскер айтысқа байланысты жағдайларды болжаса, ол айтыстың негізі бола алатын ақын туралы ой бере алады, онда ол ақынның шынайы өнер деңгейіне жете алмады.

Қазақ халқы ежелден ойын-сауық пен әндерді, әзілдерді, өлеңдерді жақсы көретін. «Әу» әнін айтпайтын қазақ жоқ сияқты, бірде-бір өлең шығармас еді. Халық аудиториясы сияқты,жастардың түрлі жиналыстары мен мерекелерінде екі адам кездеседі, олардың бірі-олардың бірі, бірі-олардың бірі, бірі-әзіл-сықақ, әзіл-сықақ әңгімелер. Сондықтан біз онда халқымыздың тұрмысын, оның әлем туралы білімін, эстетикалық талғамын айқын сезінеміз. Әдетте жанжал күтпеген жерден, шабуылдан басталады. Жаңадан келген жігіт абайсызда ұрынушының сөзін айтып, оған қарсылас әдейі жауап береді. Екеуінде де алдын-ала дайындық жоқ. Кейде бір соққының тәртібін іштей ойлайтындар да болуы мүмкін.

Бірақ соққының өзі қашан, қай уақытта, қандай жағдайда және қай бағытта болатыны белгісіз. Мұндай тосын сый, кездейсоқтық-айтыстың басты ерекшеліктерінің бірі. Осы ерекшеліктердің арқасында әзіл-оспақта айтылған тапқыр оймен күтпеген жерден қолдау тапқан және өткір тілмен қарсыласты сөзсіз күлкіге айналдыра алатын айтыс өнерін халық даналығы жасаған көркем экспрессивтіліктің үлгілері деп санауға болады.

Телетрансляцияның тағы бір ерекшелігі-залда орнатылған камералардың күшімен сахна сыртында отырған телекөрермендер бүкіл залдағы атмосфераны таниды және көреді. Бұл ақындар — айтыс батырларының бет-әлпеті, олардың толқуы, сондай-ақ залда отырған мыңдаған адамдардың айтысты қабылдауы сияқты көріністер. 80-ші жылдардың басынан бастап телеисторияның басы халық өнерінің ежелгі дәстүрлері-айтысқа оралады. Ақындық айтыс-халық ауыз шығармашылығының орасан зор саласы, ол терең ой мен қиялдың жемісі. Оның тамыры тереңге кетеді және халықтық өнер негізінде дүниеге келген Телеайтыс тез өсіп, тез пісіп, құнарлы топыраққа себілген дән сияқты халықтың меншігіне айналды.

«Айтыс» жолдауы халықтың асыл мұрасын, өнерін жандандырып қана қоймай, айтыстың көптеген түрлерінің (қайым айтысы, жұмбақ айтыс, өтірік, қыз бен жігіттің айтысы және т.б.) жандануына және өркендеуіне ықпал етті. Айтыстың бұл түрлерінде айтысқа қатысқан әр ақынның поэтикалық қасиеттері мен көркем шығармашылығының басты және тартымды белгісі ретінде ұшқын мен ұтқырлықты қажет ететін жаңа әдістер қолданылды. Мысалы, залда көрермендер ұсынған тақырыпқа екі ақын өлең жазды. Бұл айтыстың кез-келген ақыны бере алмайтын ерекше қасиет екені түсінікті.

Айтыстың қазіргі заманғы поэмаларының идеялық бағыты бірдей болмағандай, оның көркемдік дәрежесі де әртүрлі. Олпы-солпы әндерінің айтысы кезінде осылай айтылады. Әрине, Карапас" өлең емес" деп айтуға болмайды, бұл да өлең, өйткені ол тікелей эфирде өтеді. Сонымен қатар, айтыс өлеңдерінің арасында нағыз шабытпен дүниеге келген асыл адамдар да бар. М. Тазабековтың, А. Алтаевтың, О. Досбосыновтың, М. Қосымбаевтың, А. Бұлғақовтың, Д. Кәпұлының, Б. Шойбековтың, А. Леубаеваның, А. Қалиевтың, А. С. Дүйсенғазиннің, Е. Жұматаетың, Б. Әшірбаевтың, Р. Зайытовтың, Ш. Қойлыбаевтың айтыстарының мәтіндерін оқи отырып, біз осындай ойға келеміз. Қазақ әдебиетінің үлкен әулетін білдіретін айтыс өнері өз орнын жоғалтпайды. Ол халықтың рухын көтеруге, сенімнің екі аяғында берік тұруға ықпал етеді.

2.2. Казіргі қазақ сахнасындағы айтыстарда кездесетін юмор мен сатира олардың әлеуметтік-саяси сипаттамасы

Тапқырлыққа, шынайы шындыққа негізделген әзіл-оспақ философиялық және дидактикалық өлеңдерде жиі кездеседі. Мұндай түйіндер даналық пен ойшылдан шыққаны белгілі. Көптеген философиялық мазмұн беретін әзіл сөздің тапқырлығына, логикалық ойлаудың ұтымдылығына назар аударады. Мұндай айтыстардың Әлеуметтік және тәрбиелік маңызы зор. Әзіл-оспақ және сатира, айтылған айтысында, әуе қатынасы қалпына келеді өсіп келе жатқан ұрпақтың жүрек ақауы, егеді адал еңбек, тапқырлық, шешендік, ұтқырлыққа баулиды.

Р.Сыздық 1998 жылғы 14 тамыздағы «Қазақ әдебиеті» газетіндегі мақаласында: «ең алдымен, ақындар айтысының бүгінгі болмысы мен ертеңгі келешегі қандай деген сұрақ туындайды. Бұл күні, әсіресе соңғы онжылдықта айтысқа деген үрдіс айтарлықтай жаңартылды. Айтыс өткізу тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар айтыскерлердің қатарын толқын-толқынмен толтыру тұрғысынан да»,-деп бастады ол, «қалың жұртшылық бүгінгі айтыста қазақ сөзінің сұлулығын, ата-бабалар заманының байлығын, қазынасын және осы қазына үлгісімен жасалған жаңа өрнектерді аңсап, іздейтінін» атап өтті [28]. Ол сондай-ақ ақындар айтысының дамуына әсер еткен негізгі факторларды атап өтті.

Қазіргі ақындар айтыста түрлі тәсілдер мен тәсілдерді еркін меңгерген. Олардың бірі-қарсыластың портретін жасау, оның көркемдік бейнесі емес, әзіл-оспақпен, кейде тіпті нақышпен сурет салу. Яғни, әріптестің сатиралық портретін жасау.

Сөз айтсақ ақ көңілдің ордасындай,

Салмағың да бар еді қорғасындай.

Ағасы жанұғарлық сөз айтқанда

Кетпеші мас адамдай жолға симай.

Дәл бүгін адуынды айтпасаң да,

Көңілің бар ханның аппақ ордасындай.

Мақтауға ұшып кетіп жүрмегейсің,

Үрлеген шар секілді қолға симай

Айдалаға бұрасың әр сөзіңді,

Аңқау елдің арамза молдасындай.

Арамза дегенімді ауыр алма,

Доп-домалақ болушы еді ол да осындай

Аман-есен жүре бер ау,ағасы,

Апамның қатық сүзген дорбасындай

(Оразалы-Мэлс)

Айтыс өнерінің тағы бір ерекшелігі-айтыскердің көркемдік ойлау жүйесі. Мысалы, суретші немесе мүсінші бет бейнесі туралы ойлана алады. Ал айтыскер, көптеген өнер иелері сияқты, көркем сөз арқылы өзінің көркемдік әлемін жасайды. Айтыскер өнерін кез-келген суретшінің өнерімен салыстыруға болады, оны өлеңмен жеткізуге келгенде. Тастан адам бейнесін жасаған мүсінші де, айтыскер де осындай сәттерден аман қалады.

Енді ақындар айтысының тәуелсіздігін алған және егеменді елде көшбасшы болған ақындар сайысына тоқталайық. Айтыста алғаш рет Дәулеткерей Мэллспен әңгімелесіп, алдаспай деген атпен шықты. Ең бастысы, біз ондағы сөздің салмағы мен тілдің көркемдігін талдаймыз және талдаймыз.

Әр ақынның таланты, дүниетанымы, білімі мен ақыл-ойы бар. "Адамдар ауыз суды мойындаудан бір тамшы сөзді бағалайды".

Мэлс:

Армысың асқақтаған Алатауым,

Далама айбат берген дара тауым..

Ассалаумағағалейкум көрерменім,

Алтыннан қымбат маған алақаның

Алдыңа сар желдіріп мен де келдім,

Мінген соң сағыныштың сары атанын

Өлең-қызды алмасаң өкпелетіп,

Бұрымынан талдап ,өріп таратамын.

Армысың , Дәулеткерей ақын інім,

Мен бүгін бауырыңнан жаратамын.

Ей, тәкаппар дүние, тас та болсаң

Мойныңды бір бұрғызып қаратамын.

Мэлс «поэзия» өте терең, керемет талғаммен, көркем тоқылған. Ағасы «айтыстай қасиетті қазынасының сандығын ашады» деп сенген Дәулеткерей де «жүректі жалынды өлеңмен орайды».

Тілі көркем, ойы орамды бұл айтыста да негізгі арна юмор болды. Бір әуенмен шыққанын Дәулеткерей әзіл-шыны аралас былай түсіндіреді:

Кей ақын көбік сөзге көп семірген,

Көбік сөз ілесе алмас көшке мүлдем

Айтыстың ақтаңгері өзің едің ,

Бағасын баталы ойдың беске білген

Ағасы өзің мінген қайығыңды,

Ағасы өзің мінген қайығыңды,

Өзіңнің жүздіремін ескегіңмен

Өйткені әуеніңді алып шықтым,

Аулақпын бүгін сенен сескенуден..

Сынады деген сөз бар қазағымда ,

Сексеуілді ұрсаң тек сексеуілмен,- десе енді енді бір кезекте бір кезекте:

Сөйлейді інің сөзден жол білгесін,

Жел сөздің желмаясын желдіргесін.

Жілігі татитұғын сөз айтайық,

Ертең күн артымыздан ел күлмесін.

Айтыстың көрсетейік шын үлгісін,

«Ит қуды, қоян қашты» боп жүрмесін» -деп айтыстың ажарлысын жасауға талпынысын білдіреді. «Ағасы үлгі болар өлең айтыңыз, жалғанның арты жалаңаш» бұл өлең сенен де өтіп шығады.

«Жүз жасаған Жамбыл да өлеңге қош-қош айтқан» деген сияқты ақылды әзілмен Дәулеткерей айтыстың көркін кіргізеді.

Жүргенде басың қатып саудаменен,

Жаныңды алсын бүгін баурап өлең.

Орақпен орылып күні кеше,

Балғаменен соғылып қалған өлең.

Аз ойлап, көп сөйлейтін пенделердей,

Қаз ойнап кетті бүгін қарғалармен,

Менен кеткен өлеңде елге барар,

Жел қанат, жер тарпыған аруана өлең,- дей келе:

Бағана айтқан сөзің бар,

Сен соған жауап берсеңші

Итің кім сонда, қоян кім?

-деп бағанағы айтылған мақалдың астарын түсінбеген кейіп танытады. Жалпы айтыста ақындардың жеңіс жолында түрлі айла-тәсілдерді қолданатыны белгілі.

Мэлстің сондай тәсілінің бірі — астарлы сөзді тура мағынасында қабылдап, әңгімені басқа арнаға бұру жиі байқалады. Мысалы, Түркістандық таза жүйрік Бекарыс Шойбеков пен Мэлстің айтысында да осы тәсілді байқаймыз. «Оңтүстіктен келгенмен ақын інім, Солтүстіктен соғатын жел сияқты» деген Мэлстің сөзіне Бекарыс әдемі әзілмен жауап қайтарады:

Талтаңдап Мэлс ақын келген кезде,

Балпаңдап өлең айтпай бәлем бар ма?…

Делдиген танауыңнан танып тұрмын,

Тынысы кең тұлпардан екеніңді…

Бекарыстың өлеңдерінде юмордың да сатираның да бояуы қалың. Ол кез-келген ситуациядан комизм таба біледі. Және де соны қалжыңға айналдырып, халыққа дәл жеткізіп бере алады.

Сен біздің болашаққа үмітсің ғой,

Ал, енді сырт көздерге күдіксің ғой.

Өлеңіңе қарасам мін таппаймын,

Ешкім суын ішпеген тұнықсың ғой.

Және ешкімнің шамына тиіспейтін,

Саясаткер болатын жігітсің гой,-

деп мақтай отырып, мысқылдайды:

Сөздің шынын айтамын Мэлс аға,

Өмірден ілгенің мен білгенің көп.

Әйтпесе, мақтап-мақтап мына сенің,

Қызыңды алайын деп жүргенім жоқ,

-деп қойып қалады. Мэлс сөзді басқа жаққа бұру әдісін тағы пайдаланып, айтыстың тартысын одан әрі шиеленістіре түседі. Біраз үзінді келтіре кетейік.

Алдыңа арқыраған Мэлс келді,

Шабысын Бекарыстың тегіс көрді.

Ал енді осы жерде көрсетейін,

Мысалы, келіскен мен керіскенді.

Үйде жатқан кінәсіз сәби ғой ол,

Аламын деп желікпе періштені.

Бекарыс:

Қырандай қияларды шолыпсың ғой,

Біздерге қорғансың ғой, қорықсың ғой.

Көркем сөздің көсемі деген сайын,

Ештеңеге ұғынбай толыпсың ғой.

Мен сенің қызыңды еш сүрағам жоқ,

Өзің бір мақал бұзғыш болыпсың ғой.

Көкейден ағыл-тегіл жыр аққасын,

Халықтың көңілінде тұрақтасын.

Айтысып отыр едім қызық үшін,

Мына жұрт екеумізді сынатқасын.

Сұрамаған қызыңды қызғандың-ау,

Құдай сенен бізін де сұратпасын.

Мэлс:

Әй, Бекарыс, Бекарыс,

Көңілің бүгін көктем боп,

Жапырақ жайып гүлдесін.

Өлеңнің өзің еншілеп,

Бөлекше бекіт іргесін.

Сәби деген-періште,

Ауызыңды қисайтып,

Киесі ұрып жүрмесін.

Бекарыс:

Теңеуші ем, Мэлс аға, жаныңды айға,

Сабыр сақта, ашуға салынбай да.

Сен мені кінәлі ғып отырсың ғой,

Әділеттен аттамас арың қайда?

Киесі ұрады деп қорқытпағын,

Періште де құдайға бағынбай ма.

Мен сенің періштеңнен күнді көрдім,

Періштемен ұстасқан кімді көрдің?

Періштенің әкесі Мэлс деген,

Періштемен қоса енді ұлды болғын.

Мэлс:

Таңдайды тақылдаған тіл тебеді,

Мылтығым әуел бастан білтелі еді.

Баяғы бабалардың айтуында,

Ағасы - Ай, інісі - Үркер еді.

Ай менен Үркер келіп тоғысқанда,

Аспанда ала бұлтты бүркер еді.

Тоғысып, татуласып тарасайық,

Ақындар сөз түсінген сүйтер еді [26].

Сиқырлы сөз шұрайы мол осындай айтыстар халық жадында жазылып қалады. Бекарыс тындаушының қажет ететін сөзін тауып айтып, көңіл пернесін дөп басып, айызыңды қандыра сөйлейді. «Мақал бүзғыш» Мэлстің кінә таға сөйлеген сөздерінің терістігін айту үшін, ақталып жатпайды. «Қызыңды қызғансаң, құдай сенен бізіңді де сұратпасын» деп одан әрі төпей түседі. Осы кезде ойыңа Шығайбайдың бізін сұрап, Бізбикедей қызын алған Алдаркөсе оралады. Тіпті еріксіз күлесің. Құлағыңның құрышы қанып, шат-шадыман күйге бөленесің.

Мэлспен айтысқа түскен Оразалы да көркем де шұрайлы сөз бәсекесінің үлгісін жасайды. Оның сөзді бұра сөйлейтінін мегзеген Оразалы «Мэлсті халық еді Мэлс қылған, мақалды Мэлс еді теріс қылған» деп тілдің бізін сұғып біраз шымшылып алады. Содан кейін ағасына деген зілсіз әзілін жалғастырады:

Ақырғы айтыс «аһ» үрып кетпегейсіз,

Ақырғы оқты атқандай айдалаға.

Мэлс:

Сырыңды Оразәлі білген жоқпын,

Әсерсіз әңгімеңе күлген жоқпын.

Айдалаға оқ атып айтысқанда,

Ауғанның соғысында жүрген жоқпын.

Ораз:

Әрнеге жүргізсең де әміріңді,

Ұмытпа деген қазақ тәңіріңді.

Саудың көбі сырқат боп бұл қоғамда,

Жалап жаза алмассың жауырыңды.

Қытайың жылтырағын жылтыратып,

Балқытып сипап жатыр сауырыңды.

Қысық көз табаныңнан жалап жүріп,

Бір күні қиып кетер тамырыңды.

Ертерек ойланбасаң айығуды,

Алтын төсек жаза алмас ауруды.

Мэлс:

Жан берген бәрімізге жалқым, Қүдай,

Етсе екен еліміз бен халқымды бай.

Шабытың шала жанған шөп сияқты,

Оты жоқ сөздеріңнің салқындығы-ай.

Айтыстың мәні кетер, сәні кетер,

Қара өлеңге бермесек қарқынды рай.

Суырып салмаған соң сөз де әсерсіз,

Сабаның түбіндегі сарқындыдай.

Мэлс ақын да талай бәйгеде шашасына шаң жұқтырмаған жүйрік. Кешегі Қашаған, Ақтан, Нұрымдардың жалғасы, ұлы жыраулар мектебінен нәр алып, сусындаған, құнды сөздің құнарын бойына сіңірген үлкен дарын иесі. Осы кезде «Жұма сайын жүлде алған Қаракердей» айтыс аламанының алдын бермеген Мұқамеджан Тазабековпен Мэлс те, Бекарыс та айтысып, сөз додасының саф үлгілерін жасаған. Ендігі кезекте осы бэсекелердегі сатира мен юмордың орнын бағамдап көрейік.

Мэлс пен Мұқамеджанның айтысы ең үздік, ең озық деп даралаған сегіз ақын ғана қатысқан «Супердода» деп аталған аламанның ақтық сыны кезеңінде өтті. Әр айтыс сайын көпке дейІн суымайтын әсер қалады. Ел ішінде де, баспасөз беттерінде де қызу әңгіме, бітпеген дау қалады. Көпшіліктің көңілінде самсаған сансыз сүрақтар туындайды.

Осы бәйгеде бас жүлдені қанжығасына байлаған Мұқамеджан Тазабеков туралы Жүрсін Ерман: «Қалай десек те, Мұқамеджанға бүгін иық теңестірер ақын жоқ. Жаттаса — өз сөзі. Кесек-кесек, іркес-тіркес соқталы сөздер жазба поэзияның да тақиясына тарлық етпес…

… Ақындар айтысының жалпы сипатына келсек, соңғы кездері өсу, өрлеу әлі толастамағаны байқалды. Яғни, айтыстың қалжасы да қарымды, олжасы да аз емес» деп түйінді пікірін білдіреді.

«Жазба ақындар оңашалықты сүйсе, айтыс ақындары қаумалаған қауымды қалайды. Ақындық өнерін табан аузында бағалап отырған жұртшылықтың алдында оған қанат бітеді. Бүл — ақын психологиясының ерекшелігі» — дейді М.Дүйсенов [29].

Ақтық сынға шыққан екі ақынға да демеушілер оқалы шапан мен қалпақ кигізіп, сый-сыйапат жасай салысымен айтысты бастаған Мэлс:

Келеді жыр моншағын қатар үзгім,

Батасы қабыл болсын атамыздың.

Ал енді Мұқамеджан арқырайық,

Шапаны шабыт берсін апамыздың,

-деп кезек үсынғанда, Мұқамеджан іле-шала:

Шапаны шабыт берсін апамыздың,

Өтеуі секілденіп батаңыздың.

Дегенмен әр нәрсені орныменен,

Киейікші ізіндей аталы іздің.

Қазақтай кім түсінген дәл киені,

Киелілер босатар жан жүйені.

Басыңдағы қалпақты «мұрап» дейді,

Мұрапты тек патша мен хан киеді.

Жөн-жосықты білмейтін бұл заманда,

Келінінің кебісін шал киеді,

-деп түйреп өтеді. Мұқамеджан халықтың дәстүрі, әдет-ғұрпымен қатар жол мен ырымды, жөн мен жосықты жақсы білгендіктен кигізген қалпақты ізетпен шешіп қойып өз бөркімен-ақ көрікті айтысты бастап кетеді. Және қарсыласына алғашқы соққыны осы ұрымтал тұстан соғады. Одан әрмен қарай қарсыласының тұла бойын суреттеп, портретін жасайды. Мұнда Мұқамеджан сатиралық, юморлық элементтерді барынша кеңінен қолданып, бояуын анық байқатады.

Сен едің Мэлс ақын Оралдағы,

Ойыңның өзгермепті орамдары.

Маң-маң басып жүруші ең Маңғыстауда,

Ол арманың Оралдан оралмады.

Толағайдай деп сені неғылайын,

Ізге түскен аңшыдай сонардағы.

Екі үйдің ерке ұлы секілдісің,

Етегіне сап жейтін он алманы.

…Домбыраңды көтеріп келіп қапсың,

Бөренені көтерген піл секілді.

Шығысқа келгеннен соң шырайыңды аш,

Түнеріп жүре бермей түн секілді.

Мұхамеджан Тазабеков әріптестерінің,қарсыластарының портреттерін шеберлікпен жасайды. Жоқ, соңына дейін жеткізеді, ал аударады жөніндегі басталды көзге көрінбейтін бар. -Мен мүмкін емес екенімді Білгеніңді қаламаймын, - деді ол, - бірақ мен сенің қасыңда болғым келмейтінін Білгеніңді қаламаймын. Өздеріңіз білетіндей, тапқырлық пен тапқырлық, кескіннің нақтылығын сахнаны ұнататын тыңдаушылар да, теледидардан көретін көрермендер де бағалайды.

Айтыскер ақындар күллі дүниеден комизм таба алады. Олар тіпті белгілі нәрселерге әртүрлі көзқарастардан, жаңа тәсілдермен қарап, назар аударуға болатын қырларды таба алады. Олар адамның сынына, оның мінезіне, мінез-құлқына, қимылына және тіпті өмірбаянына бағытталған кемшіліктерге жол бермейді. Күлкі бойында оның ең памяти жады адам етер себептерін бастан қасиеттері бар.

Құлыншақ ақынның Майлықожаға тиісе:

Майлы, Майлы дегенге май болмадың,

Жұрттан алып жесең  де бай болмадың, -дегеніне Майлықожа да іле-шала:

Сен Құлыншақ болғалы талай заман,

Не құлын, я жабағы, тай болмадың,

-деп жауап береді [30, 46 б.].

Бұл — үлкен дарынның, ұшқырлық пен тапқырлықтың белгісІ. Бұл адам есіміне қатысты жеңіл әзіл сөз болып көрінгенмен, сөз астарында бір-бірінің іс-әрекетін, тұрмыстық күйін, қарым-қабілетін астарлы түрде астартын мінеп-сынау бар. Сүйінбайдың: «Жамбыл болсаң, көкірегің даңғыл болсын» деген батасы, Қырғыз ақыны Қатағанның «Сүйінбай сенен жеңілсем, Қатаған болмай қатайын» деген сыңайда сөз саптауы айтыстағы адам есімдерін, жалқы есімдерді өлең ете отырып, іліп-шалудың белгілері. Сүйінбай мен Қатаған айтысында қазақтың ру аттары, ол рудың қадір қасиетімен қатар аталады.

Қазіргі ақындар айтысында да бұндай әдіс-тәсілдер молынан ұшырасады. Ақынның атына, ныспысына тиісе сөйлеу Мұхамеджан мен Мелстің, Айбек пен Мелстің айтыстарында назар аудартады. Айбек: «Атыңыз оғаш екен Мелс деген, Ұлтыңның ұғымымен келіспеген. Атыңыздың ешқандай шатысы жоқ, Орыс, еврей, грузин, неміспенен», — деп бастайды да:

«Мэлстей атыңызды ту еткенсіз,

Көңілін комунистің гүл еткенсіз.

Барлық ауыл, қалада ескерткіш боп,

Қол шошайтып тұрушы ед гүр еткен күш.

Иншалла азаттықты алғаннан соң,

Қалмады соларыңнан бір ескерткіш.

Кешегі социализм заманынан,

Сақталған сіз ғанасыз ірі ескерткіш.

Маркс, Энгельс, Ленин мен Сталинге,

Мәңгілікке қойылған тірі ескерткіш,

-деп Мэлстің есіміне кенедей қадалады. Алайда, ақын сөзінің астарында кеңестік идеологияның әсерінен ұлтқа зор қасірет шектіртіп, зобалаңға ұшыратқан, рухани ашаршылыққа ұшыратқан «көсемдерге» деген «құрметті» сынайды. Себебі, ырымшыл қазақ сол заманның әсерімен түрлі заманына сай Союзбек, Сьезд, Делегат, Мэлс секілді толып кеткен саяси есімдердің көбейіп кеткенін эшкерелейді. Мелске мін таға отырып заманды кінәлайды, қазақтың «жомарттығын» айыптап, халыққа ой салады. Айтыста әлеуметтік мәселелерді көтеруде де адамның аты-жөнін айта отырып, сатира садағына алу жетілген әдіс тәсілдердің бірі. Сықақ жазушылар, сатириктер өз шығармаларының бас кейіпкері ретінде күлкілі есімдерді таңдап алады. Айтыскерлер кейіпкерлер есімін ойдан шығармайды, барды бадырайтып көрсетеді. Қуаныш Мақсұтов бір айтыста:

Басшылық сеніміңді жойып кетті,

Шындықтың екі көзін ойып кетті.

Шуткин деген әділ деп жүрді дағы,

Қазақтың есебінен тойып кетті.

Аттары қандай жаман, орнына оның,

Хитрин деген біреуді қойып кетті,-

дегенді айта отырып, қу мен сұмға жем болған қоғам байлығының тоналып жатқанын сынайды. Мұхамеджан бір айтысында Ресей президенті Борис Елциннің есімін қосып, екі елдің арасындағы өткір мәселелерді көтереді:

Ресейдің әлі де жоқ алыстығы,

Нарық-заман сынап тұр намыстыны.

Қарт Каспийдің асты-үстін бөлісе алмай,

Көкейдің құрты боп тұр табыс түбі.

Байқоңырдың төбесін тесіп бітті,

Төленбестен жалға алған ғарыш құны.

Тек оны Елбасымыз оңдай алар,

Барыс жылы боп кетпесе Борис жылы.

Кескін –келбетін суреттеп болған соң, тағы бір ұстайтын жер-Мэлстің аты.

Мұхамеджан оны да қалт жібермейді.

Еңсең бар ел алдында ер іспетті,

Атағың алты алашқа тегіс жетті.

Пірдің соңы – Бекекттің ұрпағы едің,

Бірінші боп сиынсақ неміз кетті.

Маркс, Энгельс, Ленин мен Сталиннің

Басын қосып атыңды МЭЛС депті.

Тегінде затың қазақ болғанменен,

Әттең-ай, атың бірақ келіспепті,-

деп айтыстың арнасын әзілге бұрады. Қиын сұрақ қоймай, қыңыр сұрақ қойған Мұхамеджанға Мэлс те қисық жауап береді:

Біз жүрміз бес күн тірлік жалғаншыда,

Алданбай жылтыраған алдамшыға.

Рас-ақ, атым Мэлс екендігі,

Осы аттан баяғыда-ақ алғам шүбә.

Атымды өзіме өзім қойған жоқпын,

Үйдегі кемпір менен шалдан сұра!

Ақиқатында адам атты өзіне таңдап алмайды. Ол – ата-ананың қасиетті төрт парызының ең алғашқысы. Жаңа туған сәбиге мұсылманша әдемі, мағыналы, ешкімнен қысылмайтын есім беріп, азан шақыру. Осылайша   қақпанды қағып тастап, Мэлс тығырықтан жол тауып шығады. «Мәселе атында емес, затында» екендігін ұтқырлығымен, парасатымен дәлелдейді.

Биіктен бергеннен соң ұлт серпінді,

Бұл ініңнің қанаты күрт жетілді.

Күркіреп келгенінмен жауа алмадың,

Тауды айнала жөңкіген бұлт секілді.

Менің сенен күткенім биік еді,

Жайбарақат айттың-ау жұрт секілді.

Оза сөйлеп көрейін бұл ағамнан,

Сақалдан бұрын шыққан мұрт секілді,

-деп Мұхамеджан әңгімені келесі бір келелі мәселелерге аудармас бұрын, халықты тапқыр әзілмен бір дуылдатып алады. Сосын жүйелі сөз соқпағына, қашаннан дайын өз соқпағына түсіп алып, кең көсіледі. Мэлс өз кезегінде эр сөзге тиісті жауабын қайтаратын әдетімен «сақалдан ерте шығып кеткенменен, мүртты қағып тастаудың қиын емес» екенін ескертеді. Бірақ, Мұхамеджан бұл жолы да тауып кетеді: «Алып тастау оңай боп көрінгенмен, Мұртсыз сақал иекке жараспайды», — деп көз алдыңызға күлкілі бейнені әкеледі.

«Алғашқы әсерді бүкпей айтсақ, жазба поэзия мен айтыстың арасындағы қашықтық қысқара түскендей. Университеттер мен институттардың талибан топтарында қарпылған шәкірт шайырлар көне үрдістер мен сөз иірімдеріне интеллект қуатын иіп қосып, фольклорды парасат көшіне ілестіруде. Соңынан тықыр таянған жазба поэзия жаңа өрістерден қоныс іздейтін шығар. Бекарыс Шойбековтың, Мэлс Қонысбаевтың, Дәулеткерей Кәпүлының, Бекжан Әшірбаевтың, Оразалы Досбосыновтың айтыстағы аяқ алысы осындай ойға жетелейді» — деп жазды сол айтыстан кейін М.Мақатаев атындағы сыйлықтың лауреаты, ақын Жүрсін Ерман.

Қазіргі таңдағы ақындар айтысы шын мәнінде биік асуларды багындырды. Көптеген зерттеуші ғалымдар, ақын-жазушылар айтыстың көркемдік даму деңгейі жағынан жоғары екенін ерекше атайды. Әрине, кемшіліктер де жоқ емес. Ақындар кей кезде арзан сөзге, артық сөзге барып жатады, немесе бірде айтқан өз пікіріне келесі кезекте өзі қарсы келеді, қисынды сөзге, уәжге тоқтау, жеңілгенін мойындау секілді арлы дәстүрді де үмытып бара жатқандай. Сондай-ақ бір айтыста айтқан шұбырынды шумақтарын келесі бір айтыста айна қатесіз қайталап отыру да айтыскер ақынға абырой әпермесі анық.

Көшпелі өмір салтында аталы сөзден, ұтымды ойдан қуатты нәрсе болған емес. Ол демократия мектебі ретінде қабылданып, халық арасында өз қызметін бір сәтке де тоқтатқан емес. Қарбалас сәтке толы қазіргі қоғам өмірінде отандастар еңсесін, ұлттың абыройын көтеруші құрал ретінде ақындар айтысының атқарар міндеті үлкен-ақ. Уақыт талабы мен заман тілегін басқалардан әлдеқайда терең түсініп, көкейкесті мүддені қорғау ақындардың басты міндеті. Жалпы айтыс ақынының жан-жақты білімді болуы, мәдени деңгейінің өсуі, ұлттық тәрбие мектебінен тәлім алуы бүгінгі күннің толғақты мәселесі. Осы талаптар, заңды қажеттіліктер орындалғанда ғана төл өнеріміздің шеңбері кеңейіп, аудиториясы артып, географиялық кеңістігінің ұлғаюы мүмкін.

Біз бұл бөлімде айшықты айтыс өнерінің көшін алға тартқан, бағасын арттырып, бүгінгі күнгі тарихын жасаған қазіргі ақындарымызға көбірек тоқталдық. Өнер туралы айта отырып, айтыстың ақынға артар ауыр жүгін, жауапкершілігін, ақындық өнердің үстаз бен шэкірт арасындағы ізгілік көпір екендігін, сөз жасаудың, ойды өрнектеудің сан түрлі қыры бар екендігін, қазіргі айтыс ақындарының жырларында да әлеуметтік өткір мазмүн, қарымды қайраткерлік бар екенін көрсетуге тырыстық.

Сөз соңында айтарымыз XIX ғасырдың екінші жартысында өзінің әлеуметтік өткір мазмұнымен танылған суырыпсалмалық өнер қазақ даласындағы демократияның кемел үлгісі саналған. XX ғасырдың екінші жартысында теледидарлық келбет алып, өзінің бұқарашыл сипатын, эмоциялық әсерін және әлеуметтік мазмұнын жаңа сатыға көтерген ақындар айтысында сатира мен юмордың алатын орны үлкен.

Біздіңше, қазіргі заман ақындар айтысының мынадай мәселелері мен ерекшеліктерін атаған жөн: сексенші жылдар бедерінде теледидарлық сипат алған ақындар айтысы өзінің бұқарашыл сипатын арттырып, тәлім-тәрбиелік, эстетикалық жэне эмоциялық әсерін жаңа сатыға көтерді; сол тұстағы ақындар айтысында әлеуметтік тапсырыспен айтылған мәселелер көп болды; жер-жерлердегі той-томалақтарда ақындар айтысының жиі ұйымдастырылып кетуі оның мазмұндық сипатына, әлеуметтік белсенділігіне кері әсерін тигізген кездері болды; 1997 жылдың қазан айынан бері қайта жандана бастаған ақындар айтысы өзінің нарық заманына бейімделген шоу-бизенстік қырын экелді; қазіргі ақындар айтысында әлеуметтік өткір сарын болғанмен, оны тыңдайтын құлақ, сыннан қорытынды шығаратын құзырлы мекемелер жоқтың қасы. Бір сөзбен айтқанда айтыстың пәрменділігі әлсіреді; айтысқа келген жас буын өкілдерінің өлең құрау, сөз саптасының артықшылығы, қоғамдық-саяси, әлеуметтік тақырыптарды қозғауда батылдығы байқалады.

3. АЙТЫС ӨНЕРІНІҢ РУХАНИ ҚАЖЕТТІЛІГІ: ӨМІРШЕҢДІК МҰРАТТАРЫ

3.1 Тіл мәдениетін қалыптастырудағы айтыс өнерінің ықпалы

Қазақ айтыстарының жанрлық табиғатын белгілейтін басты ерекшелігінің бірі деп Сдиқов XIX ғасырдағы ақындардың дәстүрлі айтыс өнеріндегі өзіндік өрнегіне тоқтала отырып, айтыстың жанрлық, даралық сипаттарын айқындай түсер толғамдар жасады. Оған сөз жүйріктері Абыл, Нұрым, Қашаған сынды ақындардың айтыстарын мысал етті.

Темірхан Тебегенов әдеби шығармашылық жөнінен зерттеуде ақындар айтысын үш түрге бөліп қарастырады: 1) Мұсылмандық ағартушылық айтыстар; 2) Еларалық-ұлтаралық айтыстар; 3) Жазбаша айтыстар.

Жалпы, айтысты зерттеушілер XIX ғасырдағы айтыс үлгілерін, сипаттау қисындарын әлі де жан-жақты ойластыра, тереңдете қарастыру керектігін айтады.

Қазақтың төл мұрасы – айтыс жанры бойынша үлкенді-кішілі зерттеулер жасағап, еңбектер жазған С. Мұқанов, М. Әуезов, Қ. Жұмалиев, Е.Исмайылов сынды зерттеушілеріміздің айтуынша, айтыс – екі адамның өзара сөз қағыстыруы, сөзбен тартысуы, жарысуы, дауласуы, сынасып-мінесуі, өнер салыстыруы сияқты ұғымдардың жиынтығын қамтиды. Айтыс екі түрде, яғни сөз түрінде және өлең түрінде кездеседі. Қазақ әдебиетінде, жалпы әдебиет көлемінде өсіп-өрбуге, әдебиет жанры ретінде қарастырылатыны да – өлең түрі болып табылады.

Айтыс өлеңдерін, әдебиеттік жағынан қарастырғанда, мазмұны мен тақырыбына қарай екі түрге бөліп қарастыруға болады. Оның біріншісі – қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіне, салт-санасына, әдет-ғұрпына қарай бөлінеді. Ал, екіншісі – ақындардың шын мәніндегі өзара айтысы. Қазақ айтысының күрделі де қомақты бөлігін осы айтыс түрі құрайды.

Алғашқы үлгідегі айтыс өлеңдері халқымыздың тұрмыс-салты мен әдет-ғұрпына сай туындаған.Ол міндетті түрде халықтың жиналған жерінде, яғни той-тамаша, ойын-сауық үстінде шығарылатын болған және оны шығарушы ақындар болған. Бұл айтыстардың өзіндік ерекшелігі болған, себебі, ол жалпы айтыс өлеңдерінің алғашқы, бастапқы үлгісі болып табылады. Бастапқыда ол ойын-сауық ретінде жиналған халықтың көңілін көтеру, күлдірту мақсатынан туындаған. Өлең құрылысы жұрттың жаттап алып айта беруіне ыңғайлы болған. Айтыстың мұндай түрінде, нағыз ақындар айтысының үлгісіндегідей, тың тақырып, күрделі де көкейкесті әңгімелер, көкіректі жарып шыққан ой түйіндері мүлдем кездеспейді, керісінше, жеңіл-желпі сөз, әзіл-оспақ, ойын түрінде болып келеді. Тағы бір ерекшелігі – бұл айтыста халықтың тұрмыс-тіршілігі, салт-санасы, әдет-ғұрпына байланысты туған әртүрлі ұғымдар мен түсініктері біте қайнасқан.

1997 жылдың 11 шілдесінде Қазақстан Республикасындағы «Тіл туралы» Заңы қабылданды. Ол Заңның 4-ші бабында, – «Қазақстан халқының басын біріктіруші маңызды қатынас құралы болып табылатын осы мемлекеттік тілді білу – Қазақстан Республикасының әрбір азаматының қасиетті борышы болып табылады» [142, 275 ], – деп жазылған. Қалай дегенмен де, қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алуы, үлкен істердің қолға алынуына мүмкіндіктер туғызды. Қазақстанда ұлт тіліндегі балабақша, мектептердің ашылуы, қазақша БАҚ-дары санының көбеюі, түрлі рухани салалардың өркендеуіне өз септігін тигізді. Жыл өткен сайын өз жерінде азшылықта болып келген жергілікті ұлт саны көбейіп, қазақы рух өз Отанында қайта түлеп, жандана бастады. Десек те, қазақ тілі қоғамда өз қуатын барынша таныта алмады. Бұл жағдай әлі күнге дейін сақталуда. Тәуелсіз ел атанып, тіліміз мемлекеттік мәртебе алса да, туған тілдің тұсауы шешіліп, шынайы түрде биліктің тілі бола алмай келеді. Айтыстың сын садағынан қоғамның бұл көрінісі де тыс қалған жоқ. Мұхтар Қуандықовпен айтысында ақын Аманжол Әлтаев бұл мәселені барынша әшкерелеп берді: «...Әлемдегі өркенді мемлекетке, Ана тілі азаттық кепілі еді. Өзге түгіл өзбектер аш жүрсе де, Өз тілінде өзбекше «гәпіреді». Ал біздің шұбар тілді чиновниктер, Бәрінен біз оздық деп көпіреді. Үлде менен бүлдеге оранса да, Тілсіз ел кімнен озып кетіп еді? Қалтасы қампайғанмен ұлдарының, Не пайда қуыс болса көкірегі. Ана тілін білмейтін дүбаралар, Осылай ұлт қадірін кетіреді» [138, 145 б.] Айтыста көтерілген қандай да бір проблема болмасын, ол қашанда ел мұратымен мүдделес, мақсаттас болып жатады.

Бұл жағдай халықтың айтыс өнеріне деген сүйіспеншілігі мен ішкі тартымдылығына себеп болуы тиіс. Біздің ата-ана құқығымыздағы ана тіліміздің мәртебесі-бұл нақты жаза, ал біздің ішкі жүйемізде ол жазасыз қалады. Қазақ тілінің дамуы құжаттарды ресімдеумен қатар жүрмеді. Бұл халықтың ой-санасын көріп, сезіне алды», - дейді ақындар айтысы. Ақын Айбек Қалиевпен, Мэлс Қосынбаевпен әңгімелесу барысында қоғамдағы ұлт мүддесіне қайшы келетін осы проблемаларды талдап, қазақ тілінің ерекшеліктерін ашып көрсетеді. Біздің елімізді басқаратын азаматтар бұл ағылшын тілі сабағы деп күледі. Сайқал сор қоғамына қосылды, қазақтарда кастиретпен бір байланыс бар...» [138, 193 Б.].

Шығыс саласындағы мәселелерді шешуде әр түрлі тәжірибесі бар. Айтыста көтерілген мәселелердің мәнісі өзіндік ерекшелікке ие, ол жаппай сипатқа ие болады. Мәселе мынада, проблемалық мақала қазақ тілінің қоғамдық сөздігін Айбек ақын жырлаған кезде беріледі.

Әрине, журналист қазақ тілінің мүшкіл халін суреттеуде нақты дерек, мысалдарға жүгінері сөзсіз. Журналист көтерген проблема, сөз жоқ, барлық қырынан талапқа сай жазылуы мүмкін. Дегенмен де айтыста кездесетін, бейнелі образды сөздердей тыңдаушысына немесе оқырманына анау айтқандай әсер етпесі анық. «Аты бар да заты жоқ қазақ тілі, орыс тілдің қолына су құйып жүр» [138,193 б.] (Айбек), «Дінімнің тамырына балта шауып, Тіліме жымыңдайды тозақ оттар» [138,123 б.] (Балғынбек), «Өз қазағы табанға таптаған соң, Ана тілдің көз жасы сорғалады» [138, 47 б] (Аманжол), «Шаранада тілімді шетінеттің ой, дүние-ай» [138, 164 б.] (Мэлс) сияқты айтыс сайын кездесетін бейнелі, образды сөздер халық жүрегіне бірден әсер ететіні сөзсіз. Өйткені ақын айтқан бұл сөздердің барлығы халықтың зердесіне сай, табиғатына жақын ұғымдар. Айтыста көтерілген мәселені халықтың бірден қабылдап, қолдап кетуінің бір сыры осында жатыр. «Тағы да қайталап айтар болсақ, біздің ұлтымыз – қазақ ұлты қоғамдағы қайшылықтар мен кем-кетікті, әлеуметтік теңсіздікті, дертті, әділетсіздіктерді, жолсыздықтарды бетің бар, жүзің бар демей тайсалмай – тайынбай айтыс өнері арқылы әлеумет алдында ашық та айқын айтуды айтыскер ақындарына жүктеген» [138, 5 б.].

Тәуелсіздік алған жылдардан бастап бүгінгі күнге дейінгі ақындар айтысында, күн тәртібінен түспей келе жатқан тақырыптың бір-туған тілдің тағдыры жайлы толғаныс. Тіл-халықтың рухани қуаты. Тілге халықтың барлық таным-түйісі, өмір сүру заңдылықтары, тіршілік қағидалары, дүниеге көзқарасы сенген. Осы бағға жетпес асыл қасиетінің қадірсіз болуы, халықты толғандырмай тұруы мүмкін емес. Егер қазақ деген халық өмір сүрер болса,онда оның тілі де жоғары емес. Қазақ тілінің қастиет айбынын көрсеткен айтыс өнері Тәуелсіздік тұсында оның иесі да бола білді. Әрине, айтыс жырлары «аттың жалы, түйенің үйінде» туатын сөз өнері.

Сондықтан да, ақын табиғатына тән немесе жастардың албырт сезімдерінің тегеурінінен кейде ащы айтылған тұстар болды. Бірақ ащы айтылса да, айтыс жырларының өзегі ақиқатқа құрылды. Шынайы шындық қана шырғалаңнан шығуға бағыт болады. Балғынбек Имашевпен айтысқан семейлік ақын Сара Тоқтамысованың мына жыр жолдары ащы да болса, біз айтқан шындықтың шынайы болмысын көрсетеді:

«...Ақынның құса-мұңға толғанда іші,

Өлең боп төгіледі шер-қайғысы.

Депутат мырзалардың миы қатпас,

Келсе де келімсектің жерді алғысы.

Жерді сатып бабасының мазарымен,

Келеді миллиондап теңге алғысы.

Парламенттің төрінде толып отыр,

Тілім мен дініме қас, енжар кісі.

Тіліме қарсы болған депутаттың,

Сұмдық-ай қазақ екен тең жартысы.

Тілден безген безбүйрек бетпақтарды,

Жылаған жібермейді ел қарғысы...» [138, 124 б.].

Осындай жыр жолдарына зер сала отырып, көңілге түйгеніміз, қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алуы, елімізде ұлттық балабақша, мектептердің ашылуы, руханият әлеміміздегі көптеген оң өзгеріс, игі шаралардың өмірге келуіне Айтыс өнерінің де белгілі дәрежеде ықпалы болғандығына көз жеткіземіз. Ғасырлар бойы халықтың аңсар-мұратын жырлап, ел мүддесі үшін күресе білген айтыс ақындарының өміршең мұрасы осы ойларымыздың дәлелі. «Сөз мәдениетін меңгеру дегеніміздің өзі ,биік дүниетаныммен, ғылымбілімді терең меңгерумен, халықтың тұрмыс-тіршілігін, жөн-жосықтарын жүйрік танумен, жалпы айтқанда, адамзаттың рухани мәдениетінен мол хабардар болумен, ой-өрістің кеңдігімен тамырлас» [180, 142 б.].

БАҚ-дағы тіл мәдениетінің қалыптасуына һәм оның сапасының артуына тек ұлт журналистері ғана жауапты емес екендігін уақыт көрсетіп отыр. Ақпарат құралдарында жарияланған немесе көрсетілген кез келген шығармашылық материалдар мен хабарлар ұлт тілінің дамуына, өркендеуіне өзіндік үлес қосуы шарт. Мәселен, ұлттық телеарналардан көрсетіліп жүрген «Алты бақан», «Дала думан», «Мың бір мақал, жүз бір жұмбақ», «Алтын қақпа», «Айтыс», қазақтың ән-күйін, өнерін, дәстүрін насихаттайтын көптеген хабарлардың тіл мәдениетін қалыптастыруға, дамытуға тигізіп жүрген әсерықпалы мол екендігі белгілі. Зерттеу барысында «Айтыс» өнері тіл проблемасын көтеруші ғана емес, ол сондай-ақ сол тілдің ажарын ашып, айбынын асқақтатқан насихатшысы да екендігін айтып өткен болатынбыз. Осы жағдайға орайлас, белгілі сыншыпублицист Әлия Бөпежанованың мына бір пікірі ойымызды кеңірек тарқатуға мүмкіндіктер береді. «Қазіргі өнер және бұқаралық ақпарат құралдар: өзара әріптестік мәселелері» атты мақала-сұхбатында: «Енді бір орайда БАҚ-ның қоғамдағы статусы жоғарылап, ақпараттың адам өміріндегі маңызы артқан қазіргі таңда, көркемөнердің өзі екі түрлі шындықты бастан кешіп отыр десек артық емес. Алғашқы шындық – өнердің өз өмірі, екіншісі – өнердің әлеуметтік санадағы өмірі. Ал, өнердің әлеуметтік санадағы өмірін жасауға БАҚ-ның тікелей қатысы бар» [181, 295 б.] – деген уәждер айтады.

Сыншы ғалым А. Бөпежанованың «әлеуметтік санадағы өнер өмірі» пікірі телеарналарда көрсетілетін ұлт руханиятының тәрбиелік-тәрбиелік мәнін көрсетпейді ме? Осылайша, әлеуметтік санада өнер өмірін құруға тікелей қатысы бар БАҚ айтыс өнері арасындағы рухани-материалдық байланысты үнемі байланыстырып отырады. Қазір Тәуелсіз Қазақстанның телеарналарында ой еркіндігі қалыптасуда. Ой еркіндігінің қалыптасуы, цензураның болмауы тілге әсер етеді. Егер біз «сөз ойлау процесінің жемісі» деп айтатын болсақ, онда тілдің үйлесімділігінің кең өрісін тікелей ашушы – еркін ойлау мен Еркін жазу процесін қалыптастыру. 2003-2008 жылдар аралығында Қазақ тележурналистикасында «имитациялық» және «солықтау» («Ғажайып алаң" – «Алтын дала», «Әуенді тап» – "Ортеке» және т.б.) әдеттерден арылған көптеген ұлттық бағдарламалар шығарылды, соның арқасында "өзенге жолдас", «Шыңның жүзі», «Ақжүніс», «Атажұрт», «Күлтөбе» сияқты танымдық және өнегелі бағдарламалар халықтың рухани игілігіне айналды.

Айтыстың бірнеше ерекшелігі бар екенін саралай келе, ғалым А. Әлтай ХІХ ғасырдағы айтыстардың ең қысқа түрі деп Шортанбай мен Шөженің айтысын бағамдап, айтысқа қойылатын негізгі талаптарды бес бағытта саралайды. Ең алдымен, тағылымды ой, екінші мақтаннан аулақ болу, үшіншіден бәтуасыз сөз таластырмау, төртіншіден, мұсылман баласының амандығына тілеулес болу, бесіншіден елге береке кіргізетін жақсы аламдарға жол көрсететін жақсы сөз айту. Айтыста осы қағидалар сақталған. 

Шортанбай:

Әй, Шөже, ғибрат қып сөз айтайық,

Бос мақтан, фәни сөзін аз айтайық.

«Сен жеңдің, мен жеңдімнен» еш пайда жоқ,

Тілейік мұсылманның амандығын,

Халыққа ой түсетін наз айтайық, - дегенде,

Шөже:

Шортаеке, ел сыйлайтын пірім едің,

Сенімен айтысуға тұрып едім.

Басқадай «қу соқыр» деп кемсітпедің,

Басқа ақын, тап өзіңдей ірі ме еді?

Осымен мен сөзімді тоқтатайын,

Алланың сөзін айтып, ғаділет жол,

Алды-артты бірдей орап, жібермедің», деп айтысты тоқтатқан екен (Әлтай, 2020: 5).

Айтыс өнері туралы А. Байтұрсынұлы «Айтысқанда түрлі нәрселер жайынан сөйлеп, бірін-бірі тосуға тырысады. Көбінесе бірінің-бірі басындағы, еліндегі, жұртындағы міндерін айтып тоспақшы болады. Айтыстың бұл жағынан әлеумет алдында пайдасы зор. Адамның, елдің, жұрттың басындағы келіссіз ғамалдарын, мінездерін айтып көрсету – халықтың құлқын түзетуге зор пайдасы тиетін нәрсе», - деп айтқан.

Кеңес кезінде айтыс өнері кенжелеп қалмады. Ол Кеңестік идеологияның күшіне қызмет етті. 1960, 1970, 1980 жылдарды Советтік Қазақ Кеңестік республикасында айтыс өнерінің дәуірлеп тұрған кезі десе де болады. Шопандар тойы, ауылшаруашылық көрмелері мен жыл сайын көктем айында өтетін ауылдық, аудандық, қалалық, облыстық одан кейін Республикалық деңгейлерде өтетін көркемөнерпаздардың жарыстарында міндетті түрде айтысқа ерекше назар аударылып отырған-ды. Соның нәтижесі де болар 1987 жылы Қызылорда қаласында ең бірінші рет комсомол жастардың бірінші айтысы өткен еді. Осы айтыста Әзімбек Жанкулиев, Жадыра Құтжанова, Қуаныш Мақсұтов сияқты жас ақындар дараланған еді.

Кеңестік дәуірде ел құрметіне бөленген К. Әзірбаев, Үмбетәлі, Арқадан Есдәулет, Болман, Оңтүстіктен Жақып, Желеу, Мұқаш, Батыстан Құмар, Шығыстан Манап Көкенов, Мақан Баймурзин, Надежда Лушникова, Нәсілхан Тоқтасынова, Биғайша Медеу, Тәушен апалардың халық намысын қайрайтын сөздерімен, қайраткер ретінде танылды.

Осы орайда Н. Лушникованың естелігіне назар аударта кетуді жөн санаймыз. «Алғаш рет, Сырдария ауданының атынан Шиелі ауданының ақыны Ш. Өтеевпен айтыстым. Ауданымды сынап-мінеп, өз ауданын мақтауын асырды. «Ал, неңмен мақтанасың?», -дейді ол.

«Нартайдың жыры шалқыған,

Оты жүрек шарпыған,

Алатаудай ақынға

Ескерткіш жоқ мақұл ма?

Жермен жексен бейіті,

Қарайып тұр тақырда», - дедім.

Нартайдың басына белгі қойылды. Театрға аты (Қажыкен, 2007).

Осындай мәселелер Биғайша Медеудің айтысында да кездеседі. Ол да Мұқағали Мақатаевқа музей ашылмаған, көше беріліп, ескерткіші қойылмай тұрған кезде осындай мәселені қозғап, кейіннен айтыстың арқасында айтылған сөз нәтиже берген. Өйткені сол кездегі айтыскер ақындар халық намысын қайрайтын тұшымды ойларын қаймықпай айтқан.

1991 жылдан бастап Еліміз өз басына дербес мемлекет болып қалыптасқан кезеңнің алғашқы жылдары қай салада болмасын оңай болған жоқ. Бұл кезеңдегі ең маңызды мәселелер елдің экономикалық қадамы еді. Жаңа Қазақстанда жаңаша ойлау, пайымдауға жол ашылды. Айтыс тақырыбында бірнеше зерттеу жұмыстары мен ой салатын мақалалар жазылды. Атап айтсақ, А. Тойшанұлы «Айтыс: рулық кезең жіктелуі, бүгінгі жай-күйі» еңбегінде айтыс өнерін зерттеген ғалымдардың сүбелі еңбектерін атап өткен.

2007 жылы «Ана тілі» газетінің №14 санында айтыс төңірегінде «Қазіргі айтыс. Деңгейі қай тұс? деген тақырыпта С. Қажыкен үлкен мәселе көтерді (Қажыкен, 2007). Одан өзге А. Сәулебектегі «Айтыс Шымболаттың шындығына арналмады», Б. Медеу «Айтыс жауынгерлік сипатынан айырылды», Ө. Наурызғалиева «Халықтың талғамы биік» атты мақалалары бірінен соң бірі айтыстың бұрыңғы деңгейінен құлдырап кеткендігін ашына жазып жатты.

Осы мәселелерге байланысты журналист Мақпал Жұмабай «Ана тілі» газетінің №6 санында (7 ақпан, 2008) «Айтыс деңгейі – ауылдың алты ауызы» тақырыбында жоғарыда айтылған мәселелерге орай дөңгелек үстел өткізді. Басты сауал да, тақырып та бүгінгі айтыстың деңгей қалай? деген тақырыпта өрбіді. Дөңгелек үстелге Жетісу айтыс мектебінің мұрагері Н. Лушникова, ақындар Н. Тоқтасынова, Б. Медеу, «Қазақстан» телеарнасындағы «Аламан айтыс» бағдарламасының сарапшылары филология ғылымдарының докторы А. Ісмақова, ғалым С. Қосан, «Ана тілі» газетінің Бас редакторының орынбасары Д. Белдеубайұлы өз ойларын ортаға салды. С. Қосан «Бүгінгі айтыста ортаға тақырып тасталады. Оны ашатын ақынның білімі мен білігі жоқ. Сөз саптау, суырып салу бір бөлек те, интеллект бір бөлек дүние. Бізше интеллектуалдық айтыс керек десе, Н. Лушникова айтыстың бұрынғы өз деңгейінен әбден құлдырағандығын айтып, Жазушылар одағында неге айтыс бөлімі жоқ? – деп сауалды төтесінен қойған еді. Биғайша Медеу әр айтыс ақынының өз болмысына қарай мақамы болуы керектігін атап өтті. Н. Тоқтасынова айтыс ақындарының орыс сөздерін қосып, тілді шұбарлап жатқандығын, айтысты шоуға айналдырмау керек десе, Д. Белдеубайұлы бүгінгі айтыскерлерде мадақ басым екендігін және ол көпшілігі сарай ақынына айналғандай деген мәселені қозғады (Жұмабай, 2008). Міне, айтыстың майталмандары дер кезінде халықтың сөзіне құлақ асып, киелі өнерді қорғаштап жол көрсеткендігінің дәлелі.

Бұл айтылған мәселелерден қортынды шықты ма, айтыстың бұдан кейінгі уақыттағы жәй-күйі қалай өрбігеніне назар аударалық.

Өткен ғасырдағы айтыстарда топ жарған аттары құрметпен аталатын ақындарға ауыссақ, біз тек ақындардың аттарын атап қана қоймай, айтыста олардың қозғаған ұлттық рухты көтеретін елдік мәселелерді қозғағанын және ауыздан шыққан сөздің оңтайлы шешіліп нәтиже бергенін көреміз.

«Айтыстың арулары» атты бағдарламада Әселхан Қалыбекова көп балалы ардақты ана шәкірті Маржан Есжанова, Әсия Беркенова (ғалым), Жадыра Құтжанова (мәдениет саласында), Юнесконың сыйлығын алған Қанша Раисова айтысқа қатысты өздерінің кредоларымен, тұшымды ойларымен бөлісті. Әселхан Қалыбекова «Қайталау оқу анасы болғанымен, қайталау өнер анасы емес» екендігін, Әсия Беркенова «Біз қарсыласымыздың жеке басын емес, оның ауданынының экономикалық тұстарына назар аударатынбыз, сондағы кемшіліктерді айтып ұтатынбыз», - дейді.

Ең алдымен ақындар елдің атынан топқа шығуды үлкен жауапкершілік деп түсініп, киелі өнердің жолында ақын деген атқа дақ түсірмеуді борыш санаған.

Біздің қозғап отырған «Қыз бен жігіт айтысының» қазіргі кездегі шоу айтыстардың бірнешеуінен мысалдар келтірелік.

Бірінші мысал Жансая Мусина (1985 ж.т) мен Мақсат Ақановтың айтысындағы мына шумақтарға назар аудара кетсек бұл айтыста елдік мәселе жоқ, тек қыз бен жігіттің жеке басы, тұрмыстық ахуалы тілге тиек болған.

Жансая:

...Сантехник электрикке зар емеспін,

Жөнім жоқ үмітімді мүлде үзетін.

Негізі маған плотник жігіт керек,

Шегесін майыстырмай кіргізетін, - дегенде Мақсаттың айтқаны:

Шегенің қысқасы бар, ұзыны бар,

Оның да қисығы бар, түзуі бар.

Өзің де размерлерін біліп апсың,

Байқаймын қолдарыңда тізімі бар.

Таңдаймын деп Жансая жүре берме,

Қандай шеге болса да қызығы бар-е-е-е-еу, ай, - деп көрерменді қыран-топан күлкіге бөледі. Күлкі өз алдына, бірақ мұнда да өмірдің ащы шындығы бар. Ол пәтер мәселесі мен тұрмыс құру мәселесі қазіргі кездегі отбасын құрап үй болу жағдайының үлкен проблемаға айналуы. «Әзіл түбі –зіл» деген сөз бар дана халқымызда. Бір қарағанда халықты қыран-топан күкіге қарық қылған сөздің астарында ащы шындық жатқанын аңғаруға болады.

3.2 Әлеуметтік, саяси мәселелерді жеткізудегі астарлы бейнелердің көркемдік мәні

М.Әуезов «Ақындар айтысы-көшілік алдында, тыңдаушы,сыншы жұрттың көз алдында туып, орындалады. Мұнда тыңдаушы жұрт құр естіп қоюшы емес. Ол бір жағынан айтысушылардың сөздерін сынаушы, қорытушы болып отырады. Ақындардың бірі жеңіп,бірінің жеңілгеніне төрелік айтушы да сол жиынның өзі болады»,-деп тұжырымдаса,әрбір ақынның дарын қуатын айқындау, тану мәселесі

Жайында С.Мұқанов «халық ақынды жынысымен емес, талантымен, сөзімен бағалайды. Ақындық талантын көзге көрсетіп, аузынан асыл,ақылды, көркем тоқтаулы сөз шыққан ақынды халық бағалайды. Айтыста озған ақын халық алдында мандат алады. Бұл мандаттың жазылатын қағазы- халықтың жүрегі»-деп қорытады.

ХХІ ғасырдың бас кезі – Қазақстан Тәуелсіздігі әлемдік деңгейде салтанат құра бастаған жаңа тарихи кезең. Айтыс ақындарының қатарына жаңа есімдер қосылды. Аманжол Әлтаев, Мұхамеджан Тазабеков, Мэлс Қосымбаев, Серік Құсанбаев, Бекарыс Шойбеков, Елена Әбдіхалықова, Дәулеткерей Кәпұлы, Ақмарал Леубаева, Кәрима Оралова, Әзімбек Жанқұлиев, Айтақын Бұлғақов, Айнұр Тұрсынбаева, Оразалы Досбосынов, Әбілқайыр Сыздықов, Ринат Зайытов, Айбек Қалиев, Аспанбек Шұғатаев, Мұхтар Ниязов, Жансая Мусина, Еркебұлан Қайназаров, Болатбек Оразбаев, Мейірбек Сұлтанхан, Қалижан Ділдашев және т.б. жас толқын қосылды. Бұл толқындағы ақындар суырыпсалма (импровизация) өнердің жемістері өлең өрнектерін, бейнелілік-көркемдік сипатын байыта түсті. Ең бастысы – Тәуелсіз Қазақстан Республикасының әлем өркениеті кеңістігіндегі мемлекеттік беделді мәртебесі айрықша ұлықталуда. Сөзіміздің арқауындағы негізгі мәселе – айтыс ақындары өлеңдерінің әдебиет жанры екендігі. Сондықтан қазіргі айтыс ақындары да ұлттық әдебиет тарихы арнасында жүрген жауапкершілікті үнемі естен шығармауы тиіс. Қазіргі айтыс ақындарының барлығы да орта және жоғары білім иелері. Араларында филология ғылымының кандидаттары, докторлары, ғылым магистрлары (Мэлс Қосымбаев, Елена Әбдіқалықова, Аманжол Әлтаев, Серікзат Дүйсенғазин, Дәулеткерей Кәпұлы, т.б.) да бар. Айтыс өнері арқылы танылған ақындарымыздың қазақ және туысқан түркі халықтарының, әлем мәдениетінің, ислам дінінің толық тарихымен қаруланған білімдарлықтары көрінуі тиіс. Ақындардың айтыстарына әділдік пен қазылық шешім жасаудың да ұлттық дәстүрлі классикалық халықтық үлгідегі қалыптасқан жолы бар. Яғни, ақындар айтыстарына осы өнердің аға буын тұлғалары аса көрнекті ақын-жыраулар ғана төрелік ететін болған.

ХІХ-ХХ ғасырлардағы классикалық ақындар айтыстарына Сүйінбайдың, Құлмамбеттің, Тұрмағамбеттің, Даңмұрынның, Мансұрдың, Жамбылдың және т.б. көрнекті тұлғалардың аралық-басалқы (төрелік-тоқтам) насихат-арнау өлеңмен қорытынды жасау үрдісі қалыптасқан. Бұл дәстүрді қайтадан жаңғырта қолданып қалпына келтірудің пайдасы зор. Өнер сайысын әділ бағалаудың жолын ақын-жырау бабаларымыздың өздері қалыптастырған дәстүрін жаңғырта қолдануға болады. Ұлттық әдебиетіміздің тарихындағы ақындар айтыстарының классикалық ерекшеліктері осылайша үнемі жаңғыртыла дамытыла жалғастырылуы Тәуелсіз Қазақ Елінің қазіргі мемлекеттік бағдарламаларының да жүзеге асуына ықпалын тигізе алады. Осы орайда, ХХ ғасырдың 80-жылдарынан бастап қазіргі ХХІ ғасырдың белестеріне дейін баба дәстүрлі ақындар айтыстарының республикалық, халықаралық көлемде кеңінен өрістеп дамуында жоғары деңгейдегі біліктілікпен ұйымдастырушылық-басшылық етіп келе жатқан, қазіргі кезде Айтыс ақындары мен жыршы, термешілердің Халықаралық Одағының төрағасы, көрнекті ақын Жүрсін Ерманның азаматтық-қайраткерлік қызметі халықтың, ыстық ықыласына ие болып отыр. «Нұр Отан» партиясының қолдауымен жаңа дәуірде тың серпінмен өткізіле бастаған айтыс өнері енді әлем өркениеті кеңістігіне кең қанат жаятыны ақиқат. 2015 жылдың желтоқсан айында «Намибияның Виндхук қаласында Біріккен Ұлттар Ұйымы ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұраны қорғау жөніндегі Үкіметаралық комитетінің сессиясында Қазақстан мен Қырғызстан бірлесіп жолдаған «Айтыс – импровизация өнері» атты номинациясы Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының көрнекі тізіміне енгізілді» [31].

Сөзді қадірлеу, бағалау, жүйелі пікірді мойындау дәстүрі қалыптаспаған ортада айтыс секілді теңдесі жоқ, ғажайып өнер дамымаған болар еді. Барлық құндылықтың ішінен “өнер алды – қызыл тіл” дейтін ел дүниеде сирек болар. Ақындық өнер “ғажайыптың күшімен” қонады деп есептеушілік те халқымыздың сөз мәдениетін аса биік санағандығынан көрсетеді.

Айтыста әлеуметтік мәні бар сауал кең қамтылады, әншейінде айтыла бермейтін сырлар еркін аңғарылады. Әріптестер дулы айтыстың барысында ешбір құпиясын сақтап қалмайды. Сондықтан да, айтыс – ағынан жарылып сұхбаттасудың, қоғамдық пікір алысудың құралы. Айтыста құрған ділмарлық мақсатқа жеткізбейді, уәж, уәкіл, логика, шындық қастерленеді. Айтыс өнерінің танымдық, тәрбиелік, эстетикалық мәні мол. Ақынның дуалы аузымен, сазда әуенімен, ұлттық аспабымызбен төгілген шешен де шебер, шыншыл да ойлы пікірлердің әсері айрықша болары сөзсіз. Ақындар айтысы өзінің жанрлық ерекшелігімен, қайталанбас қасиетіне, шыншылдығымен азаматтық қуаты әсер ете алатын ұлттық рухани байлығымыз бола бермек. Айтыс - қазақ халқының ежелден тұтынып келе жатқан төл өнері, хан деп, қара деп бөліп жатпай, мінін бетіне басып, шыбын жанын шырқыратып шындықты айтатын дегдар өнер.

Айтыс жанры қазақ ауыз әдебиетінде саны жағынан да, сапасы жағынан да айрықша орын алатыны белгілі. Тек қазақта ғана емес, барлык Шығыс елінде бар айтыс қазір өзінің жанрлық қасиетін, түрін қазақ әдебиетінде ғана сактап калды. Айтыстың өзіне тән ерекшеліктері бар. Ақындар айтысында «жаттама (трафарет) өлеңдер аз болады» (С.Мұқанов). Олар өлеңді табан астында шығарады, тосыннан айтысады. Айтыс үстінде талай күтпеген жайлар кездеседі. Айтысар тақырыбы белгісіз, тосын сұрауларға тап болады. Екі ақын да бірін-бірі тығырыққа қамау үшін, бірін-бірі сүріндіру үшін, өмір құбылыстарын жұмбақ етіп те тартады. Соның бәріне ақындар жөпелдемеде жауап беруге, дәлел айтуға әзір болуы керек. Мұның бәрі ақындардан сөзге жүйріктікті, білгірлікті, тапқырлықты, ұсталықты қажетсінумен қатар, ел-елдің шежіресін, тарихын, жер жайын, этнографиялық ерекшеліктерін білуді керек етеді. Олай болмаған күнде құр ділмарлықпен ештеңе өндіре алмайды, сайыста дәрменсіз болып қала береді. Жаттанды сөз өрнегін қолдану ақынға абырой әпермейді. Ақындар айтыстың бас кезінде асқақ әуенге басады, өздерінің мойны озық сөз жүйрігі екенін таныта, қарсылас ақынын тұқырта, кеміте, үркіте сөйлейді.

Әсет пен Ырысжан айтысында Ырысжан:

Дау айтып күні бұрын көрсетпелік,
Майданда озса жүйрікке есептелік.
Орта жүз түгел білген Ырысжанмын
Үш кессе қауқарым бар кесірткелік, –

деп, Әсетті ықтыра сөз тастайды, ал Әсет оған:

Айыр көмей, жез таңдай, қаусырма жақ,
Алты арысқа білінген екен менмін, –

деп, асқақ жауап қатады.

Ақындардың бірден асқақ кетуі тек бірін-бірі ығыстырып үркіту, тұқырту ниетін көздемейді, олар сонымен қатар бір-бірінің аяқ алысына, сөз саптасына, өнерлілігіне барлау да жасау мақсатын көздеген. Сөз майданында тосын кездескен, бір-біріне танымал емес ақындардың мұндай барлау жасауы табиғи да. Ақындар айтысының тағы бір ерекшелігі «ойында өрелік жоқ» дегендей, айтысқа үлкен де, кіші де, еркек те, әйел де қатынаса береді. Тек талант-дарыны болса, бәйгеге түсер шамасы болса болғаны.

Майталман ақынның жарыста таныла бастаған балаң ақынмен, ұлғайған ақынның жас қыз, келіншекпен айтысуы, сөзбен сілкілесуі шам емес.
Сонымен қатар айтысып отырғанда, ақын өзінің жеңілгенін білу де айтыстың негізгі шартының бірі болып саналады. Сөзге сөз табу, орынды жерінде ұтымды сөз айту сияқты өзінің, жеңілгендігін білу де жоғары бағаланады. Жеңілгеніне қарамай, құр босқа төпей беруді көпшілік дарындылық, ақындық деп танымайды. Мұндай қылықты қазақ айтысқыштық, ұтымшылық деп санамайды. Оны қазақ «сиыршылау» деп атайды. Шынайы ақын өзінің ұтылғанын білсе, бірден жеңілгенін мойындап, әрі қарай сөз таластырмайды.
Ауыз әдебиетінің басқа жанрларына қарағанда, айтыстың ерекшелігі – оған көптеген әйел ақындар қатынасқан. Қазақ ақындар айтысында талантымен танылып, бүкіл елге аты жайылған әйгілі ақындар аз емес. Сара мен Ырысжан, Ақбала мен Күнбала, Тоғжан мен Тәбия сияқты ақындар – топтан озған жүйріктер. Осындай аяулы өнер иелерін халық қатты ардақтаған.
Ақындар айтысының ендігі бір ерекшелігі – онда «Халық театрының анық, дәл ұрығы бар» (М.Әуезов), айтыс әсерлі болуы үшін ақындар домбыраның не сырнайдың, қобыздың сүйемелдеуімен, әнмен айтады.

Театр актерлеріндей олар сан алуан құбылыс жасайды.
Тарихта аты мәлім қазақ ақындарының көпшілігі осы айтыс өлеңдерінде тәрбиеленіп өсті. Айтыс – ақындық тәрбие мектебі. Сөз сайысы үстінде оның ақындық өнері шыңдала береді. Ақындар шаршы топ алдында сарапқа, сынға түскендіктен, сөзінің мазмұны мен көркемдік жақтарына зер салады. Айтыс жырларындағы үздік образ, шешен сөздер осы айтыс үстінде туған.

Айтыстың көркемдік ерекшелігі. Өлшеусіз талант әрі әнші екі саңлақтың шешен сөздері – өзінің көркемдік жағынан күні бүгінге дейін үлгі. Бұл айтыстың сөздері анықтық, тазалық, дәлдік жағынан болсын, көркемдік, сұлулық жағынан болсын қазақ поэзиясының төрінен орын алады.
Үздік теңеу, эпитет, жалпы троп пен фигураның бұл айтыстан небір шұрайлылары табылады. Ақиық, мұзбалақпын жерге түспес,
Кең қолтық арғымақпын алқымы іспес, – деген жолдардағы эпитеттік метафоралар, «қырандай желді күнгі аспандаймын» деген жолдағы теңеу үздік образдар. Біржан өзін де, біреуді де дәріптегенде, өте шебер және көбірек қолданатын әдісі – метафора, әсіресе оның ұлғайған түрі.
Сол көркем сөз айшықтарын екі ақын да өз арман-мұраттарын, мұң-шерін айтып беру үшін шебер пайдалана білген. Біржан сөздеріндегі алуан түрлі эпитет, метафоралар, Сара сөзіндегі үздік теңеулер соны да көркем.
Біржан мен Сара айтыстарында ақындық көркем тілдің және бір түрі — ирония мен сарказмды шебер де ұтымды қолданған. Әсіресе айтыстың соңында Сараның Жиенқұлды шақыр деген жеріндегі сөз, сөйлем құрылысын алсақ, түгелдей ирония, сарказмға құрылады.

Көрінсін Біржан салға ай секілді,
Ақ құйрық көңіл ашар шай секілді,
Ұсынса, қол жетпейтін арғымағым,
Біржанға баламаймын тай секілді…

Мұнда сөйлемнің сыртқы құрылысы көркем, асыра мақтау болса да, ішкі мазмұнында Жиенқұлдың шын суреті мен шын қасиеті бұл мақтауды жоққа шығарады да, оны иронияға (әжуаға) айналдырады. Мұнда сырт жағынан болса да мақтау бар. Ал екінші үзіндіде Сара Жиенқұлды ашық шенейді:

Қонжиып мінер Құла жорға барса,
Келе алмас ол шірігің қорғаласа,
Ол бізді шын масқара қылар сонда,
Қорс етіп бармаймын деп үйде қалса.

Алдыңғы үзіндіде ішкі мазмұнына сыртқы құрылысы керісінше келсе, соңғы үзіндіде өзінің барлық күйін ашық, улы сарказммен айтып, Жиенқұлды өлтіре сынайды. Сол арқылы өз басын малға сатып, сүймеген адамына бергелі отырған айналасына да наразылығын білдіреді.
Ақындар айтысының тағы бір ерекшелігі "ойында өрелік жоқ" дегендей, айтысқа үлкен де, кіші де, еркек те, әйел де қатынаса береді. Тек талант-дарыны болса, бәйгеге түсер шамасы болса болғаны. Майталман ақынның жарыста таныла бастаған балаң ақынмен, ұлғайған ақынның жас қыз, келіншекпен айтысуы, сөзбен сілкілесуі шам емес. Сонымен қатар айтысып отырғанда, ақын өзінің жеңілгенін білу де айтыстың негізгі шартының бірі болып саналады. Сөзге сөз табу, орынды жерінде ұтымды сөз айту сияқты өзінің, жеңілгендігін білу де жоғары бағаланады. Жеңілгеніне қарамай, құр босқа төпей беруді көпшілік дарындылық, ақындық деп танымайды. Мұндай қылықты қазақ айтысқыштық, ұтымшылық деп санамайды. Оны қазақ "сиыршылау" деп атайды. Шынайы ақын өзінің ұтылғанын білсе, бірден жеңілгенін мойындап, әрі қарай сөз таластырмайды

ҚОРЫТЫНДЫ

Осы зерттеу жұмысында мен қазақ халқының ұлттық дәстүрлерінде сақталатын ақындық сөз байқауы – айтыс өнерін оқушыларға жеткізудің ең тиімді тәсілдерін түсіну және ұғыну тәсілдерін қарастырдым. Осылайша, мектеп оқушысында биіктік сезімін оята отырып, біз халықтық дәстүрлер арқылы тәрбие аламыз.

Басты мақсаты-оқушыларды қазақ поэзиялық, күйшілік тұрмыс салт-дәстүрлеріне тереңірек оқытуды қамтамасыз ететін ғылыми-педагогикалық ізденістер жасау.

Оқушылардың ақындық айтысты түсінуіне тәрбиелеу. Өнерге деген қызығушылықты арттыру арқылы олардың ұлттық танымын арттырудың педагогикалық жолдары көрсетілген.

Айтыс өлеңдері – қазақ ауыз әдебиетіндегі ең мол жанрдың бірі. «Айтыс» деген атауы – айтысу, тартысу, дауласу немесе жарысу, сынасу мағынасында қолданылады. Бұрын үлкенді-кішілі кезінде шешендер айтысы болған. Ақындар айтысы өлеңмен айтыс. Анығында өлең жарысы, өнер жарысы есебінде қолданылады.

Ақындар айтысы – көпшілік алдында, тыңдаушы, сыншы жұрттың көз алдында туып, орындалады. Әнменен немесе әр ақынның арнаулы сарынымен домбырамен немесе т.б. музыкалық аспаппен айтылады. Ақындардың осылай кезектесіп, жауаптасатын суырып салма өлеңдері, екі жақты айтыс болады. Мұнда тыңдаушы жұрт құр естіп қана қоюшы емес, ол бір жағынан айтысушылардың сөздерін сынаушы, қорытушы болып отырады. Ақындардың бірі жеңіп, бірінің жеңілгеніне төрелік айтушы да сол жиынның өзі болады. Жарысқа түсуші ақындар тапқырлықпен, өнерпаздықпен кезек шабуыл жасап қақтығысулары арқылы тыңдаушыларын әр алуан дәрежеде қызықтырып, еліктіріп, неше түрлі құбылыс күйлерге салып отырады.

Қазақ ауыз әдебиетінде айтыс жанры ежелден бері есте қалған жоқ. Бұл жанр Қазақстанда кеңінен таралған. Айтыстың ең көне түрлері қазақ фольклорында ежелгі салттық жырлардан басталып, өз хорымен шырқалды, содан бері жекелеген ақындар айтысына ұласты. Қазір біз XVI-XVII-XVIII ғасырлардағы ақындар туралы білмейміз, деректер жоқ. Бірақ сол ғасырларда айтыстың көптігі даусыз

Жалпы бұл жанр жөнінде келешекте болатын көлемді, арнаулы зерттеулерде сол ескі дәуірлердегі айтыс ақындарының болсын және бергі белгілі, азды-көпті дерек бар, аттары анықталған, сақталған айтыс жанрлары бар ақындар жөнінде болсын істелетін ғылымдық үлкен істер бар. Ол, сол ақындардың өмірбаяны және қолдан келгенде, барлық айтыстардың туған жылдарын, орындарын, жағдайларын түгел мәлім ететін материалдар жиналып, жариялануы шарт. Содан айтыс жанрының көп қазынасы зерттеуші үшін мол материал толық құралған болады.

XVIII ғасырдың соңғы жарымынан бастап, ХІХ-ХХ ғасырдағы айтыстар және кеңес дәуіріндегі айтыстар жазылып алынған түрлерінің, үлгілері өздеріне қарағанда да қазақ фольклорының мол саласының бірі осы жанр екендігін танытады.

Шынында Жанақ, Сүйінбай, Көже, Түбек, Майкөт, Қабан, Құлмамбет, Жамбыл сияқты талай елдерге атақтары жайылған ақындарды алсақ, солардың өмір бойы қолданған негізгі ақындық жанр көбінесе айтыс екені білеміз. Бұлар ұзақ өмір жасаған ақындар болуымен қатар, барлығы да айтысқа ерте араласып, 15-16 жастарынан ақындық өнерлерін бастайды. Олардың ел жадында сақталып қалған ірі айтыстарынан басқа, әрбір қынаменде, ойын-сауық, айт пен тойда, ас мерекеде, тұстас ақынмен жас-желең, қыз-келіншектермен қақтығысып айтысқан үлкенді-кішілі, әзіл-күлкілі айтыстарында сан жоқ. Сол айтыстардың бәрінде шын ақындар бірінің айтқанын қайталаған емес.

Айтысқа түскен суырып салма ақын тегінде өлең таба алмағандықтан немесе ұйқас таба алмағандықтан жеңілмейді. Жеңілгенде ұтықты дәлелден атсырап, жүйеге жығылып, дау сөзінің логикалық жағынан ұтылып барып жеңіледі. Жеңуші жақ өзінің қарсы ақынына, бет бұруға, жалтаруға ерік бермей, өмірлік логикалық бір шындықтар табады. Дәлелдермен тұсап, тұқыртып буып тастайды. Ондай өмір шындығы дауласуға келтірмейтін, айқын, мықты дәлелдер құр шешендікпен, құр ұйқас сөздермен айтқанмен әлсіремейді, мұқамайды. Сондықтан көлденең тыңдаушы-сыншы жұрт та, жол білетін ақын өзі де, бұл тартыста жеңілгендікті айқын ұғынып, еріксіз тоқтайтын болады. Айтыс жанрын өз ерекшеліктерімен талдауда бұл жай да айрықша ескеріп өтетін, негізгі мәселенің бірі.

Айтыс - әдебиет жанры болғанымен, ертеден қалыптасқан халықтық дәстүрдің үлкен түрі. Ойын, той, ас, қыз ұзату, келін түсіру сияқты қазақ тойлары жүйрік ат, білекті палуандармен бірге айтыс ақындары да қатысып, олар айтыс арқылы той қызығы мен мәртебесін көтере түскен. Әрине мұндай жерде айтыстардың өз мақсаты, талабы, шарты бар. Көшпелі елдің қызық-қуанышын бөлісіп келген айтыс халқымыздың сан алуан ойын-той, әр түрлі дәстүрлі думандарда қуана қызықтайтын театры іспеттес болған. Жұрт көпшілік алдында сөз сайысына түскен екі ақынның жеңіске жету жолындағы тапқырлықтары мен алғырлықтарына куә болып, солардың біреуінің намысын жыртып, тілеуін тілейтін жанкүйеріне айналады. Бұған айтыстың сауықшылдық, эстетикалық ләззат беретін сипаттары да айтарлықтай қызмет атқарады. “Аттың жалы, түйенің қомында” дегендей көп дайындықты керек етпейтін айтыс кез келген жерде өте береді де, мұның тыңдаушысы да, бағасын беріп төрелік айтушысы да халық немесе қадірлі ел ақсақалдары болады. Айтыстың дәстүрлі өнерге айналуына көшпелі өмір салты тікелей әсер еткені байқалады. Көшпелі елде шілдехана, ойын-тойға ерекше мән беріліп, қонақ кәдеден бастап, кішігірім ауыл айтыстары да өтіп отырған. Бұлар ертеңгі көрнекті айтысқа бастайтын дайындық тәрізді бүкілхалықтық сипат алған. Арқалы айтыс ақындары бірін-бірі іздеп келіп айтысатын дәстүрге жалғасты. Бір де бір үлкен жиын, ас-той ақындар айтысынсыз өтпейтін болды. Бұл дәстүр айтыстың сан алуан мазмұнды, мол ауқымды жанрға ұласуына қолайлы жағдай жасады.

Қазақ қоғамында ақынды ақын деп тану тек айтыс арқылы жүзеге асырылды. Айтысты жеңген ақынның көпшілігі айтысты халық арасында таратуға міндетті болған. Сонымен, бір-бірімен логикалық ойлау қабілетімен тығыз байланысты екі ақынның өлеңдері біртұтас, біртұтас, поэтикалық шығармаға айналды. Айтыс ақындарының түсінігінде поэзия-белгілі бір адам өмір сүретін өнер. Кемпірбай, Базар, Будабай, Бақтыбай, Сүйінбай, Жамбыл сияқты ақындар «киесі бар, иесі бар» деген өлеңін білген. Мысалы, Будабай, Бақтыбай, Жанақ сияқты ақындар түсімде бір ақсақалдың: «өлең аласың ба, көген аласың ба?» таңдағаннан кейін олар поэзияны қалағанын айтады. Таңқаларлық емес, бұл табиғаттың осы өнер түріне бейім ақындардың қиялының жемісі.

Айтыс-ақынның талантын шыңдайтын өнер бойынша үлкен жарыс. Өткен ғасырда Жанақ, Сабырбай, Шөже, Сүйінбай сияқты айтыс ақындары болған. Айтыс ақындары Әсия, Әселхан, Қонысбай, Баянғали, Әлфия, Абаш, Мұхамеджан осы ұлы дәстүрді жалғастырып келеді

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Байтұрсынов А. Шығармалары. Өлеңдер, аудармалар, зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1989. – 320 б.

2 .Назарбаев Н. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. – 296 б.

3. Сулейменов О. Язык письма. - Алматы-Рим: Sаn Pаоlо, 1998. - 497 с.

4. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. – Алматы: Ғылым, 1987. – 368

5.Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. – Алматы: ҚазМем оқу –педогогика баспасы, 1964. – 344 б.

6. Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. – Алматы: Жазушы, 1986. – 320 б

7.Қаратаев М. Әдебиет және эстетика. Әдеби сын зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1970. – 82 б.433 б.

8. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001. - 448 б. 9.Бердібаев Р. Замана сазы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 320 б

10.Сүйіншәлиев Х. Ғасырлыр поэзиясы. – Алматы: Жазушы, 1987. – 216 б. Әбілқасымов Б. «Фольклор», «Ауыз әдебиеті» ұғымдары туралы. – Алматы: Ғылым, 1990. - 264 б.;

Жармұхамедұлы М. Айтыс өлеңдерінің арғы тегі мен дамуы. – Алматы: Мұраттас, 2001. – 293 б.

5 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Жазушы, 1983. – 456 б.

6 Жақып Б. Қазақ публицистикасының қалыптасып даму жолдары. – Алматы: Білім, 2004. – 368 б.

7 .Шамақай Қ. Сөз бостандығы және MАSS MЕDIА: - Қарағанды, ҚарМУ, 2004. – 126 б.

8. Әлімбек Г. Сөз мағынасы және ақпарат. – Алматы: Атлас. 2006. – 168 б.

9. Нұрмұқанов Х. Сөз және шеберлік. – Алматы: Ғылым, 1987. – 288 б.

10. Екі мыңжылдық дала жыры. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы,

2000. – 752 б.

11 Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. – Алматы: Ғылым,

1987. - 368 б.

12. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1988. – 1 т. – 288 б.

13. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1966. – 3 т. – 620 б.

14. Қыз бен жігіт. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1988. –

т. – 288 б. 15 Жармұхамедов М. Айтыстың даму жолдары. – Алматы: Ғылым. – 1976. - 168 б..– 1 т. 1-кітап. – 737 б

15. Аронұлы С. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1990. – 144 б.

16.Янушкевич А. Күнделіктер мен хаттар. – Алматы: Жалын, 1979. – 272 б.

17.Көпейұлы М.Ж. Қазақ фольклоры, ауыз әдебиет үлгілері. – Алматы: Алаш, 2006. - УІ т. – 396 б.

18. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1965. - 1 т. – 556 б.

19. Бердібаев Р. Замана сазы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 320 б

20. Қисса Біржан сал мен Сара қыздың айтысқаны. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1965. - 1 том. – 417-418 бб.

21. Стюфляева М.И. Образные ресурсы публицистики. – М.:: Мысль, 1982. – 176 с.

22.Әсет пен Ырысжан. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1965. – 1 т. – 351 б.

23. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1965. – 2 т. – 664 б.

24. Бес ғасыр жырлайды. – Алматы: Жазушы, 1989. – 1 т. – 384 б.

25. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. – Алматы: Ана тілі, 1993 .

4-кітап. – 176 б.

26. Плеханов Г.В. Искусство и литература. – М.: Гос. изд. худ. лит., 1948. – 888

27. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001. – 448 б. 28. Төреқұлов Н. Даланың дара ділмарлары. – Алматы: Қазақстан, 2001. – 592 б. 28. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 258 б.

29.Негимов С. Шешендік өнер. – Алматы: Ана тілі, 1997. – 208 б.

30. Асанұлы Қ. Евней Букетов – публицист. – Қарағанды: ҚарМУ, 2005.

31.Т. Тебегенов «Акындар айтысы-ұлттык казынамыз»

32. Т.Кәкішев «Сын сапары»