ҚАЗІРГІ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУДІҢ МАҢЫЗЫ

Дәулетбайқызы Динара

Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті

«Бастауышта оқыту педагогикасы мен әдістемесі»

білім беру бағдарламасының 4-курс студенті

ҚАЗІРГІ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУДІҢ МАҢЫЗЫ

Аннотация. Мақалада қазіргі білім беру жүйесіндегі инклюзивті білім берудің маңызы ғылыми еңбектер мен ресми дереккөздер негізінде қарастырылады. Инклюзивті білім берудің негізгі қағидалары, оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескеру жолдары және білім алу барысында кездесетін кедергілерді азайту мәселелері талданады. Тони Бут пен Мел Эйнскоу еңбектеріндегі инклюзивті мектепті дамыту тұжырымдамасы және ЮНЕСКО-ның білім берудегі инклюзия туралы есебіндегі негізгі бағыттар негізге алынады. Сонымен қатар Қазақстандағы ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды психологиялық-педагогикалық қолдау мәселелері қарастырылады. Мақаланың мақсаты – инклюзивті білім берудің қазіргі мектептегі рөлін ғылыми тұрғыдан түсіндіру және оны тиімді жүзеге асыру жолдарын анықтау.

Түйін сөздер: инклюзивті білім беру, ерекше білім беру қажеттіліктері, тең мүмкіндік, педагогикалық қолдау, бастауыш мектеп, білім беру ортасы, оқушының жеке ерекшеліктері.

Аннотация. В статье рассматривается значение инклюзивного образования в современной системе образования на основе научных трудов и официальных источников. Анализируются основные принципы инклюзивного образования, способы учета индивидуальных особенностей учащихся, а также вопросы преодоления барьеров, возникающих в процессе обучения. В основу исследования положены концепция развития инклюзивной школы, представленная в трудах Тони Бута и Мела Эйнскоу, а также основные направления, отраженные в докладе ЮНЕСКО об инклюзии в образовании. Кроме того, рассматриваются вопросы психолого-педагогического сопровождения детей с особыми образовательными потребностями в Казахстане. Цель статьи — научно обосновать роль инклюзивного образования в современной школе и определить пути его эффективной реализации.

Ключевые слова: инклюзивное образование, особые образовательные потребности, равные возможности, педагогическая поддержка, начальная школа, образовательная среда, индивидуальные особенности учащихся.

Abstract. This article examines the importance of inclusive education in the modern education system, drawing on scholarly works and official sources. It analyzes the fundamental principles of inclusive education, approaches to addressing students’ individual needs, and ways to reduce barriers encountered in the learning process. The article draws on the concept of inclusive school development presented in the works of Tony Booth and Mel Ainscow, as well as the key directions outlined in UNESCO’s report on inclusion in education. In addition, it discusses the provision of psychological and pedagogical support for children with special educational needs in Kazakhstan. The aim of the article is to provide a scientific understanding of the role of inclusive education in modern schools and to identify ways to implement it effectively.

Keywords: inclusive education, special educational needs, equal opportunities, pedagogical support, primary school, educational environment, individual characteristics of students.

Кіріспе

Қазіргі қоғамда білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі – әрбір баланың сапалы білім алу құқығын қамтамасыз ету. Білім алушылардың қабілеті, оқу қарқыны, әлеуметтік жағдайы және жеке қажеттіліктері әртүрлі болғандықтан, білім беру үдерісін ұйымдастыруда осы ерекшеліктерді ескеру қажет. Осыған байланысты инклюзивті білім беру қазіргі білім беру жүйесінің маңызды бағыттарының біріне айналды.

ЮНЕСКО-ның 2020 жылғы «Inclusion and Education: All Means All» атты жаһандық білім мониторингі есебінде білім берудегі инклюзия мәселесі жан-жақты қарастырылған. Есепте барлық оқушының сапалы білім алуына жағдай жасау және білім алуға кедергі келтіретін факторларды азайту қажеттігі көрсетіледі [1]. Бұл инклюзивті білім берудің тек жекелеген балаларды мектепке қабылдаумен шектелмейтінін, білім беру ортасын барлық оқушының қажеттіліктеріне бейімдеу маңызды екенін көрсетеді.

Инклюзивті білім беру – оқушылардың жеке ерекшеліктері мен білім алу қажеттіліктерін ескере отырып, олардың оқу үдерісіне қатысуына және дамуына қажетті жағдай жасауға бағытталған жүйе. Оның негізгі мақсаты – әр баланың өз мүмкіндігіне сәйкес білім алуына, қабілеттерін дамытуына және сынып өміріне белсенді қатысуына мүмкіндік беру. Тақырыптың өзектілігі қазіргі мектептерде әртүрлі білім алу қажеттіліктері бар балаларға қолайлы орта қалыптастыру қажеттілігімен байланысты. Мұндай ортада оқушылар бір-бірінің ерекшеліктерін құрметтеп, өзара әрекеттесуді үйренеді.

Мақаланың мақсаты – қазіргі білім беру жүйесіндегі инклюзивті білім берудің маңызын ғылыми еңбектер мен ресми құжаттар негізінде талдау.

Мақаланың міндеттері:

* инклюзивті білім берудің ғылыми-педагогикалық мәнін ашу;

* оның оқушының тұлғалық дамуына ықпалын қарастыру;

* мұғалімнің инклюзивті білім беруді ұйымдастырудағы рөлін анықтау;

* Қазақстандағы инклюзивті білім беруді жүзеге асыру жолдарын сипаттау.

1. Инклюзивті білім берудің ғылыми-педагогикалық негіздері

Инклюзивті білім беру барлық оқушының жеке ерекшеліктерін ескере отырып, олардың білім алуына және оқу үдерісіне қатысуына қажетті жағдай жасауға бағытталған. Оның негізінде әр баланың білім алу құқығын құрметтеу, тең мүмкіндіктер ұсыну және кемсітушілікке жол бермеу қағидалары жатыр.

Инклюзивті білім беруді зерттеуде Тони Бут пен Мел Эйнскоу еңбектерінің маңызы зор. Авторлар «Index for Inclusion: Developing Learning and Participation in Schools» атты еңбегінде мектептерде инклюзивті ортаны дамытуға арналған тәсілдерді ұсынған [2]. Олардың тұжырымдамасы мектеп мәдениетін, білім беру саясатын және күнделікті педагогикалық тәжірибені өзара байланысты қарастыруға негізделеді.

Бут пен Эйнскоу инклюзияны дамыту үшін оқушылардың мектепке қатысуына кедергі келтіретін жағдайларды анықтап, оларды азайту қажеттігін көрсетеді. Мұндай кедергілер оқу материалдарының қолжетімсіздігінен, оқыту әдістерінің икемсіздігінен, қарым-қатынастағы қиындықтардан немесе мектеп ортасының ерекшеліктерінен туындауы мүмкін.

Мел Эйнскоу да өз зерттеулерінде инклюзивті білім беруді дамытуда мектеп тәжірибесін талдау мен педагогтердің бірлескен жұмысын ұйымдастыруға назар аударады [3]. Бұл инклюзияны тек жеке оқушыға қолдау көрсету ретінде емес, бүкіл мектептің жұмысын жетілдіру үдерісі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Осы ғылыми еңбектерге сүйене отырып, инклюзивті білім берудің тиімділігі мектептің оқушылардың әртүрлі қажеттіліктеріне қаншалықты бейімделе алатынына байланысты деп тұжырымдауға болады. Мұнда мұғалімдердің дайындығы, оқу материалдарының қолжетімділігі және мектептегі өзара құрмет мәдениеті маңызды орын алады.

2. Инклюзивті білім берудің оқушы тұлғасын дамытудағы маңызы

Инклюзивті білім берудің маңызы білім алуға тең мүмкіндік жасаумен ғана шектелмейді. Ол оқушылардың әлеуметтік қарым-қатынасын, өзара түсіністігін және тұлғалық дамуын қолдауға бағытталған.

Біріншіден, инклюзивті білім беру әр оқушының білім алу мүмкіндігін ескеруге көмектеседі. Кейбір балаларға оқу материалын түсіну үшін қосымша түсіндіру, көрнекі құралдар немесе тапсырманы орындауға көбірек уақыт қажет болуы мүмкін. Мұндай қолдау оқушының сабаққа қатысуына және оқу мақсатына жетуіне мүмкіндік береді.

Екіншіден, инклюзивті орта оқушылардың қарым-қатынас дағдыларын дамытуға жағдай жасайды. Бірлескен тапсырмалар орындау, пікір алмасу және ортақ шешім қабылдау арқылы балалар өзара әрекеттесуді үйренеді. Олар өзгелердің пікірін тыңдауға, көмек сұрауға және қажет болған жағдайда бір-біріне қолдау көрсетуге дағдыланады.

Үшіншіден, инклюзивті білім беру оқушылардың адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға ықпал етуі мүмкін. Әртүрлі ерекшеліктері бар балалармен бірге оқу өзгенің қажеттіліктерін түсінуге, сыйластық танытуға және кемсітушілікке қарсы көзқарас қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Төртіншіден, қолайлы білім беру ортасы оқушының өзіне деген сенімін арттыруға көмектеседі. Егер бала сабаққа белсенді қатысып, өз жетістігін байқаса және сыныптастарының құрметін сезінсе, оның оқуға деген ынтасы артуы мүмкін.

Бут пен Эйнскоу еңбектерінде оқушының мектеп өміріне қатысуы мен өзін сол ортаның мүшесі ретінде сезінуі инклюзияны дамытудың маңызды бағыттары ретінде қарастырылады [2]. Демек, баланың мектепте болуы ғана емес, сабаққа және сыныптағы ортақ әрекеттерге қатысуы да маңызды.

Сонымен қатар инклюзивті білім беру әр оқушының ерекшелігін құрметтеуге негізделген орта қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мұндай ортада оқушыларды тек оқу жетістігі бойынша салыстырудың орнына, олардың жеке ілгерілеуін ескеруге жағдай жасалады.

3. Инклюзивті білім берудегі мұғалімнің рөлі

Инклюзивті білім беруді тиімді ұйымдастыруда мұғалімнің кәсіби құзыреттілігі ерекше орын алады. Педагог әр оқушының қажеттіліктерін ескеріп, оқу материалын түсінуге және тапсырмаларды орындауға қолайлы жағдай жасауы керек.

Ең алдымен, мұғалім оқушылардың оқу барысындағы қиындықтарын анықтап, олардың білім алуына қандай қолдау қажет екенін байқауы тиіс. Бұл үшін бақылау, әңгімелесу, оқушы жұмыстарын талдау және тиісті мамандардың ұсынымдарын пайдалану әдістері қолданылады.

Екіншіден, мұғалім оқыту әдістерін оқушылардың мүмкіндіктеріне сәйкес бейімдеуі қажет. Мысалы, тапсырма шартын қысқаша түсіндіру, оны бірнеше кезеңге бөлу, көрнекі құралдар қолдану немесе қосымша уақыт беру кейбір оқушыларға көмектесуі мүмкін.

Үшіншіден, педагог сыныпта жағымды психологиялық орта қалыптастыруы керек. Әр баланың пікірін тыңдау, жетістігін бағалау және оқушылар арасындағы кемсіту мен мазақтауға жол бермеу маңызды. Мұғалім балалардың өзара құрметпен қарым-қатынас жасауына ықпал етуі тиіс.

Төртіншіден, инклюзивті білім беру мұғалімнің басқа мамандармен және ата-аналармен ынтымақтастықта жұмыс істеуін талап етеді. Қажет болған жағдайда педагог-психолог, арнайы педагог, педагог-ассистент және басқа мамандардың қолдауы ұйымдастырылады.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік ақпараттық ресурстарында ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды психологиялық-педагогикалық қолдау мәселелері қарастырылған. Қолдау баланың қажеттіліктерін анықтау, оқу барысында кездесетін қиындықтарын ескеру және оның дамуына қажетті жағдай жасау бағыттарын қамтиды [4].

Мұғалімнің міндеті – барлық оқушыға бірдей тапсырма берумен шектелмей, олардың оқу үдерісіне қатысуына мүмкіндік жасау. Бұл үшін педагог оқыту тәсілдерінің тиімділігін бақылап, қажет болған жағдайда өзгерістер енгізуі керек.

Демек, инклюзивті білім берудегі мұғалімнің рөлі оқу материалын түсіндірумен ғана шектелмейді. Ол білім беру ортасын ұйымдастырушы, оқушының қажеттілігін ескеруші және басқа мамандармен бірлесіп қолдау көрсетуші тұлға болып табылады.

4. Қазақстандағы инклюзивті білім беруді дамыту мәселелері

Қазақстанда инклюзивті білім беруді дамыту білім беру жүйесінің маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Бұл бағытты жүзеге асыруда нормативтік негіздермен қатар, мектептердің материалдық-техникалық мүмкіндіктері, педагогтердің кәсіби дайындығы және психологиялық-педагогикалық қолдау жүйесі маңызды рөл атқарады.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2022 жылғы 24 қарашадағы № 941 қаулысымен «Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2022–2026 жылдарға арналған тұжырымдамасы» бекітілді [5]. Бұл құжат білім беру жүйесін дамытудың негізгі бағыттарын айқындайды. Аталған тұжырымдаманы білім беру саясатын сипаттайтын нормативтік дереккөз ретінде қарастыру қажет.

Инклюзивті білім беруді жүзеге асыру барысында бірнеше мәселе кездесуі мүмкін.

Бірінші мәселе – педагогтердің кәсіби дайындығы. Барлық мұғалім ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушылармен жұмыс істеудің әдістерін бірдей деңгейде меңгермеуі мүмкін. Сондықтан біліктілікті арттыру курстарын ұйымдастыру, тәжірибе алмасу және әдістемелік көмек көрсету маңызды.

Екінші мәселе – білім беру ортасының қолжетімділігі. Кейбір мектептерде арнайы оқу құралдары немесе қажетті инфрақұрылым жеткіліксіз болуы мүмкін. Сондықтан мектеп ғимараттарының қолжетімділігін қамтамасыз ету, оқу материалдарын бейімдеу және қажетті құралдармен жабдықтау қажет.

Үшінші мәселе – мамандардың бірлескен жұмысы. Инклюзивті білім берудің тиімділігі мұғалімнің ғана емес, психологиялық-педагогикалық қолдау көрсететін мамандардың да жұмысына байланысты. Олардың өзара байланысы оқушының қажеттіліктерін дұрыс анықтауға және қолдау шараларын үйлестіруге мүмкіндік береді.

Төртінші мәселе – ата-аналармен ынтымақтастық. Ата-аналар баланың қызығушылықтары, даму ерекшеліктері және оқу барысында кездесетін қиындықтары туралы маңызды ақпарат бере алады. Мұғалім мен ата-ананың бірлескен әрекеті баланы қолдаудың тиімді жолдарын таңдауға көмектеседі.

ЮНЕСКО-ның 2020 жылғы есебінде де инклюзияны дамыту үшін педагогтерді қолдау, инфрақұрылымды жетілдіру және білім беру үдерісіне қатысушылардың ынтымақтастығын арттыру қажеттігі көрсетілген [1].

Аталған мәселелерді шешу үшін білім беру ұйымдары инклюзивті білім беруді тек нормативтік талаптарды орындау ретінде қарастырмай, оны мектептің күнделікті тәжірибесіне енгізуі керек. Әр оқушының оқу үдерісіне қатысуын қамтамасыз ету және қажетті қолдау көрсету негізгі міндеттердің бірі болуы тиіс.

5. Бастауыш сыныпта инклюзивті білім беруді ұйымдастыру жолдары

Бастауыш мектеп – баланың оқу дағдылары, қарым-қатынасы және тұлғалық қасиеттері қалыптасатын маңызды кезең. Сондықтан осы деңгейде инклюзивті білім беруді дұрыс ұйымдастырудың маңызы зор.

Бастауыш сыныпта саралап оқыту, көрнекілік, жұптық және топтық жұмыс, тапсырмаларды бейімдеу сияқты педагогикалық тәсілдерді қолдануға болады.

Саралап оқыту оқушылардың дайындық деңгейі мен жеке қажеттіліктерін ескеруге мүмкіндік береді. Мысалы, бір оқушы мәтінді өздігінен оқып, сұрақтарға жауап берсе, басқа оқушыға суреттер немесе қысқа нұсқаулықтар ұсынылуы мүмкін. Бұл ретте тапсырмалар оқу мақсатына сәйкес болуы қажет.

Көрнекілік әдісі оқу материалын суреттер, сызбалар, кестелер және нақты заттар арқылы түсіндіруге көмектеседі. Мұғалім көрнекі құралдарды оқушылардың жас ерекшеліктері мен оқу мақсатына қарай таңдауы керек.

Жұптық және топтық жұмыс балалардың бір-бірімен қарым-қатынас жасауына, ортақ тапсырмаларды орындауына және өзара көмек көрсетуіне мүмкіндік береді. Мұндай жұмыс кезінде мұғалім әр оқушының белсенді қатысуын қадағалап, оған сәйкес міндет ұсынуы қажет.

Тапсырмаларды бейімдеу оқушының оқу үдерісіне қатысуын жеңілдетуге бағытталған. Мысалы, мұғалім күрделі нұсқаулықты қысқартуы, тапсырманы кезеңдерге бөлуі немесе қосымша уақыт беруі мүмкін. Бейімдеу кезінде оқушының қажеттілігі мен оқу мақсаты ескерілуі тиіс.

Мысалы, әдебиеттік оқу сабағында оқушыларға мәтінді оқу, суреттер бойынша мазмұнын әңгімелеу, кейіпкерді сипаттау немесе мәтінге байланысты сурет салу тапсырмаларын ұсынуға болады. Мұндай жұмыс түрлері оқушылардың тақырыпты әртүрлі жолмен меңгеруіне мүмкіндік береді.

Сонымен қатар мұғалім балалардың жетістіктерін олардың жеке ілгерілеуіне сәйкес бағалап, оқу барысындағы қиындықтарды анықтауы қажет. Қажет болған жағдайда тапсырманың көлемін немесе орындалу тәсілін өзгертуге болады.

Алайда аталған әдістердің барлығы әр балаға бірдей нәтиже береді деп айтуға болмайды. Олардың тиімділігі оқушының ерекшелігіне, мұғалімнің дайындығына және ұсынылған қолдаудың сәйкестігіне байланысты.

Сондықтан бастауыш сыныптағы инклюзивті білім берудің негізгі мақсаты – барлық оқушыны бірдей әрекет жасауға мәжбүрлеу емес, әр баланың білім алуына және өз мүмкіндігіне сәйкес дамуына жағдай жасау.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, қазіргі білім беру жүйесіндегі инклюзивті білім беру әрбір баланың сапалы білім алуына, оқу үдерісіне қатысуына және жеке мүмкіндіктерін дамытуына жағдай жасауға бағытталған маңызды педагогикалық бағыт болып табылады.

Тони Бут пен Мел Эйнскоу еңбектерінде инклюзияны мектеп мәдениетімен, білім беру саясатымен және күнделікті педагогикалық тәжірибемен байланысты қарастыру қажеттігі көрсетілген. Ал ЮНЕСКО-ның 2020 жылғы жаһандық білім мониторингі есебі білім берудегі кедергілерді азайту, оқушылардың қажеттіліктерін ескеру және педагогтерге қолдау көрсету маңызын айқындайды.

Қазақстандағы білім беру саясаты мен ресми ақпараттық материалдар да ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға қолдау көрсетудің маңызын көрсетеді. Инклюзивті білім беруді тиімді жүзеге асыру үшін мұғалімдердің кәсіби дайындығын жетілдіру, оқу материалдарын бейімдеу, мектеп ортасының қолжетімділігін арттыру және ата-аналармен ынтымақтастық орнату қажет.

Әсіресе бастауыш сыныпта оқушылардың бір-бірін құрметтеуіне, бірлесіп әрекет етуіне және оқу үдерісіне белсенді қатысуына қолайлы жағдай жасау маңызды. Бұл балалардың білім алуына ғана емес, олардың әлеуметтік қарым-қатынасы мен тұлғалық дамуына да қолдау көрсетеді.

Осылайша, инклюзивті білім беру әр баланың білім алу құқығын құрметтеуге, тең мүмкіндіктер жасауға және оқушылардың жеке қажеттіліктерін ескеретін қолайлы білім беру ортасын қалыптастыруға бағытталған. Оның тиімді жүзеге асуы мектептің, мұғалімдердің, ата-аналардың және тиісті мамандардың бірлескен жұмысына байланысты.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. UNESCO. Global Education Monitoring Report 2020: Inclusion and Education: All Means All. Paris: UNESCO, 2020. URL: https://www.unesco.org/gem-report/en/publication/inclusion-and-education

2. Booth, T., Ainscow, M. Index for Inclusion: Developing Learning and Participation in Schools. 3rd ed. Bristol: Centre for Studies on Inclusive Education, 2011. URL: https://prsinstitute.org/downloads/related/education/IndexforInclusion.pdf

3. Ainscow, M. Taking an inclusive turn. Journal of Research in Special Educational Needs. 2007. Vol. 7, No. 1. P. 3–7. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1471-3802.2007.00075.x

4. Қазақстан Республикасы. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды психологиялық-педагогикалық қолдау туралы ресми ақпарат. URL: https://www.gov.kz/situations/499/1159

5. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2022 жылғы 24 қарашадағы № 941 қаулысы. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2022–2026 жылдарға арналған тұжырымдамасын бекіту туралы. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000941