Қазақ тілі, 10-сынып

Сабақтың тақырыбы: «Қонақ шақыру және қабылдау»

Сабақтың мақсаты:

а) білімділік: тақырыпқа байланысты жаңа сөздерге түсінік беру;

Қонақжай адамға тән жақсы қасиеттерді білу;

ә) дамытушылық: оқушылардың шығармашылық қабілеттерін ояту, сөз байлығына баулу;

б) тәрбиелік: оқушыларды қазақ халқының қонақжай дәстүрін құрметтеуге тәрбиелеу;

Сабақтың түрі: дәстүрлі

Сабақтың типі: аралас сабақ

Сабақтың әдіс-тәсілдері: сұрақ-жауап, түсіндіру, жүйелеу, топтық жұмыс

Сабақтың барысы

Ұйымдастыру кезеңі

Үй жұмысын тексеру: Бата туралы сұрақтарға жауап беру

Жаңа сабақ: Қонақ шақыру

Тақырыпқа байланысты берілген жаңа сөздерді алдымен сөздік дәптерлеріне жазады.

Жауапты іс-ответственное дело

Шақырады-приглашает

Арнайы шақыру қағазы-специальное бумажное приглашение

Жоспарлап қойған-запланированный

Ыңғайсыз-неудобно

«Қонақ шақыру және қабылдау» мәтінін аударады.

2) Мәтін бойынша сұрақтарға жауап береді.

Қазақ халқы – өте қонақжай халық. Қонақ келсе ол дастарқанға барлығын қояды, сыйлап күтеді, Ата –бабамыздың ежелден келе жатқан игі дәстүрінің бірі – қонақжайлылық. «Қонақпен еріп құт келеді» деген сенім бойынша, қонағын қарсы алған отағасы есігін өзі ашып,алдымен қонағын кіргізеді. Жөн сұрасып болған соң, үй иесі қонағына барын беріп, риза етуге тырысады. Қонақ шөлдеп келсе, қымыз беріп, шөлін басады. Тамақ ішіп болған соң, сыйлы, қадірлі, жасы үлкен адам бата береді, ас қайырады.

Ас қайыру деген – қонақ күткен үй иелеріне жақсы тілек айтқызу.

1) Қазақ дәстүрінде қонақты қалай шақырады?

2) Қонақты не себепті ерте шақыру керек?

3) Егер қонақ шақырылған жерге бара алмайтын болса, не істеуі керек?

3) Оқушылар мәтін бойынша кесте толтырады

4) Сатылай кешенді талдау жасау

Фонетикалық талдау «Дәстүр»

Жіктік жалғуын жалға «Қонақ»

Тәуелдік жалғау жалға «Қонақ»

Синтакситік талдау. Біз бүгін кешке Айжанға қонаққа барамыз.

Тақырыпқа байланысты қандай мақал- мәтелдерді білесіңдер ?

1.Сылап берсе, суын іш.

Той тамағы – тәтті.

Сыйласқанның суын іш.

4.Тату үйдің тамағы тәтті.

Қонақ келсе, құт болар.

Құтты қонақ келсе, қой егіз табады.

Қонаққа «кел» демек бар, «кет» демек жоқ.

Мына сөздерді қонақ келген кездегі көңіл күйлеріңмен оқып көріңдер.

«Сәлеметсіз бе», «Келіңіз жоғары шығыңыз», «Отырыңыз, төрлетіңіз», «Қане, шешіне қойыңыз», «Иә, жұмысыңызды айтыңыз»

«Көз – адамның айнасы » сөз адамның бет пішінін білдіреді. Адамның көзінен, жүзінен оның қандай көңіл күйде екені сезіліп тұрады. Сондықтан келген қонақты жылы жүзбен, шын көңілмен қарсы алу керек.

3. Қонақ түрлері жайлы аңызды талдайды, мазмұндайды.

Әдетте, қазақ ауылының қонақтары есепсіз көп болады. Әрине олардың арасында сыйлысы да, қадір- қасиеті кемдері де кездеседі.

Баяғыда батыр атамыз Сырым Датұлы өз үйіне қонып отырған сыйлы қонағы Төленді биден:

- Биеке! Қазақтың қонағы неше түрлі болады, соны айырып беріңізші,- деген екен. Сонда би:

- Қазақта 4 түрлі қонақ бар. Олар: арнайы қонақ, құдайы қонақ, қыдырма қонақ және қылтима қонақ- деп жауап береді.

- Ал олардың бір- бірінен қандай айырмасы бар? – деп сұрағанда Төленді би былай депті.

- Арнайы қонақ – алыстан әдейі іздеп келген тума- туыстардың, жолдастарың. Мал сойып шақырылған сыйлы қонақ.

- Құдайы қонақ – бейтаныс, шалғай ел, алыс жерден бір түнеп аттанатын бейтаныс жолаушылап жүрген тосын қонақ.

- Қыдырма қонақ – ерігіп, үйден- үйді, ауылдан- ауылды кезіп, қымыз ішіп, ет жеп жүрген сандалма қонақ.

- Қылтима қонақ – тамақ піскенін аңдып жүріп, шақырусыз келіп, ет жеп кетер сүйкімсіз нағыз сұғанақ қонақ осы – депті би.

1. Арнайы шақырылған немесе өздігінен келіп қалған кісіні кім дейміз?

А. Қонақ Ә. Мейман Б. Адам

2. Қонақтың неше түрі бар?

А. 2 Ә. 3 Б. 4

3. Ата- бабамыздың ежелден келе жатқан игі дәстүрлерінің бірі не?

А. Татулық Ә.Қонақжайлық Б. Тамақтану

VI. Қорытынды: «Қонақ келгенде», «Меймандос» өлеңдерін оқытып, мазмұнын ашу, талдау.

Қонақ келгенде.

Қонақтар келгені Құйылды шай тағы

Көңілді үй қандай! Қонаққа еселеп.

Кілемдер төрдегі Әжем де жайдары,

Күлімдеп тұрғандай. Жасарып кеткендей.

Бұрынғы дастарқан Шат күлкі қағады

Жаңадан жайғандай. Қанатын кептердей.

Мол тағам аспаннан Үлкендер шетінен

Сау етіп жауғандай. Елжіреп тұрғандай,

Сақылдап қайнады Сүйеді бетімнен,

Самауыр неше рет. Мен бүгін туғандай.

Меймандос.

Алақай келіңіз, Таңдайсыз қандайын?

Дайын тұр төріміз. Тағамның не түрін,

Пальтоны ілейін, Тағы да қамдаймын ...

Шешіңіз, беріңіз. Келіңіз, келіңіз,

Тамақтар дап – дайын, Сый-сияпат көріңіз!

VII. Үйге тапсырма: «Қонақты қалай күтемін?» әңгіме құру.

VIII. Бағалау

«Қонақ шақыру және қабылдау» мәтінін аударады.

2) Мәтін бойынша сұрақтарға жауап береді.

Қазақ халқы – өте қонақжай халық. Қонақ келсе ол дастарқанға барлығын қояды, сыйлап күтеді, Ата –бабамыздың ежелден келе жатқан игі дәстүрінің бірі – қонақжайлылық. «Қонақпен еріп құт келеді» деген сенім бойынша, қонағын қарсы алған отағасы есігін өзі ашып,алдымен қонағын кіргізеді. Жөн сұрасып болған соң, үй иесі қонағына барын беріп, риза етуге тырысады. Қонақ шөлдеп келсе, қымыз беріп, шөлін басады. Тамақ ішіп болған соң, сыйлы, қадірлі, жасы үлкен адам бата береді, ас қайырады.

Ас қайыру деген – қонақ күткен үй иелеріне жақсы тілек айтқызу.

1) Қазақ дәстүрінде қонақты қалай шақырады?

2) Қонақты не себепті ерте шақыру керек?

3) Егер қонақ шақырылған жерге бара алмайтын болса, не істеуі керек?

3) Оқушылар мәтін бойынша кесте толтырады

4) Сатылай кешенді талдау жасау

Фонетикалық талдау «Дәстүр»

Жіктік жалғуын жалға «Қонақ»

Тәуелдік жалғау жалға «Қонақ»

Синтакситік талдау. Біз бүгін кешке Айжанға қонаққа барамыз.

Тақырыпқа байланысты қандай мақал- мәтелдерді білесіңдер ?

1.Сылап берсе, суын іш.

Той тамағы – тәтті.

Сыйласқанның суын іш.

2.Тату үйдің тамағы тәтті.

Қонақ келсе, құт болар.

Құтты қонақ келсе, қой егіз табады.

Қонаққа «кел» демек бар, «кет» демек жоқ.

Мына сөздерді қонақ келген кездегі көңіл күйлеріңмен оқып көріңдер.

«Сәлеметсіз бе», «Келіңіз жоғары шығыңыз», «Отырыңыз, төрлетіңіз», «Қане, шешіне қойыңыз», «Иә, жұмысыңызды айтыңыз»

«Көз – адамның айнасы » сөз адамның бет пішінін білдіреді. Адамның көзінен, жүзінен оның қандай көңіл күйде екені сезіліп тұрады. Сондықтан келген қонақты жылы жүзбен, шын көңілмен қарсы алу керек.

3. Қонақ түрлері жайлы аңызды талдайды, мазмұндайды.

Әдетте, қазақ ауылының қонақтары есепсіз көп болады. Әрине олардың арасында сыйлысы да, қадір- қасиеті кемдері де кездеседі.

Баяғыда батыр атамыз Сырым Датұлы өз үйіне қонып отырған сыйлы қонағы Төленді биден:

- Биеке! Қазақтың қонағы неше түрлі болады, соны айырып беріңізші,- деген екен. Сонда би:

- Қазақта 4 түрлі қонақ бар. Олар: арнайы қонақ, құдайы қонақ, қыдырма қонақ және қылтима қонақ- деп жауап береді.

- Ал олардың бір- бірінен қандай айырмасы бар? – деп сұрағанда Төленді би былай депті.

- Арнайы қонақ – алыстан әдейі іздеп келген тума- туыстардың, жолдастарың. Мал сойып шақырылған сыйлы қонақ.

- Құдайы қонақ – бейтаныс, шалғай ел, алыс жерден бір түнеп аттанатын бейтаныс жолаушылап жүрген тосын қонақ.

- Қыдырма қонақ – ерігіп, үйден- үйді, ауылдан- ауылды кезіп, қымыз ішіп, ет жеп жүрген сандалма қонақ.

- Қылтима қонақ – тамақ піскенін аңдып жүріп, шақырусыз келіп, ет жеп кетер сүйкімсіз нағыз сұғанақ қонақ осы – депті би.

1. Арнайы шақырылған немесе өздігінен келіп қалған кісіні кім дейміз?

А. Қонақ Ә. Мейман Б. Адам

2. Қонақтың неше түрі бар?

А. 2 Ә. 3 Б. 4

3. Ата- бабамыздың ежелден келе жатқан игі дәстүрлерінің бірі не?

А. Татулық Ә.Қонақжайлық Б. Тамақтану

«Қонақ келгенде», «Меймандос» өлеңдерін оқытып, мазмұнын ашу, талдау.

Қонақ келгенде.

Қонақтар келгені Құйылды шай тағы

Көңілді үй қандай! Қонаққа еселеп.

Кілемдер төрдегі Әжем де жайдары,

Күлімдеп тұрғандай. Жасарып кеткендей.

Бұрынғы дастарқан Шат күлкі қағады

Жаңадан жайғандай. Қанатын кептердей.

Мол тағам аспаннан Үлкендер шетінен

Сау етіп жауғандай. Елжіреп тұрғандай,

Сақылдап қайнады Сүйеді бетімнен,

Самауыр неше рет. Мен бүгін туғандай.

Меймандос.

Алақай келіңіз, Таңдайсыз қандайын?

Дайын тұр төріміз. Тағамның не түрін,

Пальтоны ілейін, Тағы да қамдаймын ...

Шешіңіз, беріңіз. Келіңіз, келіңіз,

Тамақтар дап – дайын, Сый-сияпат көріңіз!