БАЯНДАМА

Қызықты грамматика сызбада

(қазақ тілі мен әдебиет пәнінен)

КІРІСПЕ

Қазіргі таңда білім беру саласы түбегейлі жаңару мен жаһандық бәсекелестік кезеңінде тұр. Ақпарат тасқыны күн санап емес, сағат санап артып жатқан заманда оқушының назарын бір арнаға бұру, оған күрделі тілдік ережелерді жалықтырмай меңгерту - әрбір қазақ тілі мен әдебиеті маманының алдында тұрған басты міндеттердің бірі. Осы орайда, «Қызықты грамматика сызбада» тақырыбы бүгінгі педагогиканың ең өзекті мәселесі - ақпаратты визуализациялау, яғни көзбен көру арқылы қабылдау деңгейін арттырумен тікелей байланысты. Қазақ тілінің грамматикасы - өте жүйелі, логикалық құрылымы мықты, бірақ сонымен бірге ережелері мен заңдылықтары өте ауқымды сала. Дәстүрлі оқыту әдісіндегі ұзақ мәтіндік түсіндірмелер мен жаттанды ережелер қазіргі «клиптік ойлау» (clip thinking) деңгейіндегі ұрпақ үшін зеріктіргіш әрі күрделі көрінуі мүмкін. Сондықтан, грамматикалық тұлғаларды, сөйлем мүшелерін немесе дыбыстық заңдылықтарды құрғақ теория күйінде емес, логикалық сызбалар, кестелер және инфографикалар арқылы ұсыну - оқытудың тиімділігін бірнеше есе арттырады.

Сызба - бұл жай ғана сурет емес. Бұл - ақпаратты жүйелеудің ең қысқа әрі нұсқа жолы. Психологтардың зерттеуінше, адам баласы ақпараттың 80%-дан астамын көру мүшелері арқылы қабылдайды. Сызбадағы стрелкалар, түстердің үйлесімі және блоктар арасындағы байланыс оқушының миында логикалық тізбек құрайды. Мысалы, етістіктің шақтарын немесе септік жалғауларын тізіп жазғаннан көрі, оларды бір-бірімен байланысқан шеңберлер немесе «ой картасы» (Mind Map) түрінде көрсету оқушының жадында ұзақ сақталады.

Бұл баяндаманың мақсаты - грамматиканы сызбалар арқылы оқытудың әдістемелік артықшылықтарын дәлелдеу. Сызба арқылы біз:

• Біріншіден, уақытты үнемдейміз;

• Екіншіден, күрделі ережелерді қарапайым деңгейге түсіреміз;

• Үшіншіден, оқушының шығармашылық ойлау қабілетін дамытып, пәнге деген қызығушылығын оятамыз.

Грамматиканы «құрғақ» пәннен «қызықты» процеске айналдыру - заман талабы. Егер біз қазақ тілінің заңдылықтарын математикалық дәлдікпен, көрнекі сызбалармен ұсына алсақ, тіл үйренушінің білім сапасы сапалы жаңа деңгейге көтерілері анық. Осы баяндама аясында грамматикалық сызбаларды құрастырудың тиімді тәсілдері мен олардың сабақ барысындағы практикалық нәтижелеріне тоқталатын боламыз.

Тақырыптың өзектілігі

«Қызықты грамматика сызбада» тақырыбының өзектілігі - визуалды коммуникация заманында ақпаратты сығымдап, логикалық модельдер арқылы ұсыну қажеттілігінен туындайды. Сызба - бұл ойды құрылымдаудың құралы. Оқушы күрделі морфологиялық тұлғаларды немесе синтаксистік байланыстарды кесте, кластер немесе ментальді карта түрінде көргенде, оның миында ақпаратты өңдеу процесі жеңілдейді. Бұл әдіс әсіресе функционалдық сауаттылықты дамытуда және Грамматиканы «құрғақ» теориядан «тірі» тілдік құралға айналдыруда маңызды рөл атқарады.

Тақырыптың жаңалығы

Бұл жұмыстың жаңалығы - грамматикалық ережелерді жай ғана иллюстрациялау емес, оларды интерактивті және когнитивтік сызбалар арқылы «сөйлетуде». Жаңашылдық келесі аспектілерден көрінеді:

• Трансформация: Мәтіндік ақпаратты графикалық символдарға, түстік кодтарға және логикалық блоктарға айналдыру алгоритмі ұсынылады.

• Креативтілік: Грамматиканы бейнелеуде «скеч-нотинг» (sketch-noting) және «инфографика» элементтерін пайдалану.

• Диалогтық оқыту: Сызба дайын күйінде берілмейді, ол сабақ барысында оқушымен бірлесе отырып «тірі» уақыт режимінде құрастырылады.

Педагогикалық мақсаттылығы

Педагогикалық тұрғыдан бұл әдіс дифференциалды оқыту принципіне негізделген. Сызбалар мен кестелер әртүрлі қабылдау деңгейіндегі (визуалдар, кинестетиктер, дискреттер) оқушыларға бірдей қолжетімді. Ол оқушының «жақын арадағы даму аймағын» белсендіріп, материалды өз бетінше қорытуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, сызбамен жұмыс істеу оқушының аналитикалық қабілетін (талдау, жинақтау, салыстыру) дамытады, бұл - заманауи педагогиканың басты талабы.

Мақсаты: Қазақ тілі грамматикасын сызбалар арқылы оқытудың тиімді әдістемесін жасау және оны оқу үдерісіне енгізу арқылы оқушылардың тілдік құзыреттілігін арттыру.

Міндеттері:

1. Грамматикалық тақырыптарды сызбаға түсірудің тиімді модельдерін (кесте, диаграмма, карта, блок-схема) анықтау.

2. Оқушылардың логикалық ойлауын дамытатын «қызықты грамматика» тапсырмалар жиынтығын әзірлеу.

Ерекшелігі

«Қызықты грамматика сызбада» әдісінің басты ерекшелігі - оның әмбебаптығы мен жинақылығында. Мәселен, «Зат есімнің түрленуі» атты үлкен тарауды бір ғана параққа сыйдырылған логикалық схема арқылы түсіндіруге болады.

• Ассоциативтілік: Сызбалардағы әрбір түс немесе фигура белгілі бір грамматикалық ұғыммен байланыстырылады (мысалы, түбір - төртбұрыш, қосымша - үшбұрыш).

• Жеңілдік: Күрделі терминдер қарапайым символдармен алмастырылады, бірақ ғылыми негізі сақталады.

Күтілетін нәтижелер

Баяндамада ұсынылған әдістемені қолдану нәтижесінде келесі көрсеткіштерге қол жеткізіледі деп күтіледі:

1. Білім сапасының артуы: Оқушылар грамматикалық ережелерді жаттамай, олардың ішкі логикасын түсінеді.

2. Уақыт үнемділігі: Теорияны түсіндіру уақыты 30%-ға қысқарып, практикалық жұмысқа көбірек уақыт бөлінеді.

3. Мотивация: Оқушылардың пәнге деген қызығушылығы артып, олар өздері де ережелерді сызбаға түсіруге талпынады.

4. Есте сақтау: Көру жады арқылы ақпарат ұзақ мерзімді жадыға сақталады.

Нәтижелерді тексеру әдістері

Жұмыстың тиімділігін тексеру үшін келесі диагностикалық құралдар қолданылады:

• Тестілеу және бақылау жұмыстары: Сызбамен өткен тақырыптар бойынша білім сапасын салыстырмалы талдау.

• Сауалнама: Оқушылардың материалды қабылдау жеңілдігі туралы пікірлерін білу.

• Шығармашылық жұмыс (Сызба жасау): Оқушының тақырыпты қаншалықты меңгергенін оның өз бетінше құрастырған сызбасы арқылы бағалау.

• Салыстырмалы мониторинг: Дәстүрлі әдіспен оқытылған сынып пен сызба әдісімен оқытылған сыныптың көрсеткіштерін салыстыру.

Грамматика - тілдің қаңқасы. Ал сол қаңқаны оқушыға ауыр салмақ ретінде емес, қызықты конструктор ретінде ұсыну - мұғалімнің шеберлігі. «Қызықты грамматика сызбада» әдісі - бұл тек қана көрнекілік емес, бұл - ойлау мәдениеті. Біз оқушыны ақпаратты тұтынушыдан, ақпаратты модельдеуші тұлғаға айналдырамыз. Сызба арқылы жеткен білім - жүйелі білім, ал жүйелі білім - өмірлік дағдының негізі.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

Грамматиканы сызба арқылы оқыту - бұл тек қана техникалық әдіс емес, бұл когнитивтік психология мен лингводидактиканың тоғысқан жері. Адам миы ақпаратты екі арна арқылы өңдейді: вербалды (сөздік) және визуалды (бейнелік). Дәстүрлі оқыту тек вербалды арнаға салмақ түсірсе, сызбалар екі арнаны қатар іске қосып, «қос кодтау» (dual coding) эффектісін тудырады. Қазақ тілі - агглютинативті тіл. Яғни, сөздердің түрленуі түбірге қосымшалардың белгілі бір кезекпен «тіркелуі» арқылы жүзеге асады. Бұл математикалық формулаға өте жақын құрылым. Сондықтан, грамматиканы сызбамен беру - тілдің табиғи болмысын ашу деген сөз. Сызба арқылы біз абстрактілі грамматикалық категорияларды (мысалы, септік, жақ, шақ) нақты бейнелі нысандарға айналдырамыз.

Баяндама аясында грамматикалық материалды жүйелеудің бірнеше тиімді сызбалық модельдерін қарастыруға болады:

А) Логикалық тізбектер (Алгоритмдер): Бұл әдіс әсіресе емле ережелерін түсіндіруде өте тиімді. Мысалы, буын үндестігін түсіндіру үшін «Иә/Жоқ» таңдауы бар алгоритмдік сызба қолданылады. Оқушы сөзге қосымша жалғамас бұрын: «Сөздің соңғы буыны жуан ба?» деген сұраққа жауап іздейді. Егер «Иә» болса - жуан қосымша, «Жоқ» болса - жіңішке қосымша жалғанады. Мұндай сызба оқушының ойлау қабілетін автоматтандырады.

Ә) Кластерлер және «Ой карталары» (Mind Mapping): Сөз таптарын өткенде бұл әдіс таптырмас құрал. Мысалы, «Есімдік» тақырыбын алсақ, орталық блокқа «Есімдік» жазылып, одан есімдіктің 7 түріне (жіктеу, сілтеу, сұрау, т.б.) тармақтар таралады. Әр тармақ өз ішінде мысалдармен және сұрақтармен толығады. Бұл оқушыға тақырыпты тұтас көруге (панорамалық көзқарас) мүмкіндік береді.

Б) Салыстырмалы Венн диаграммасы: Грамматикадағы ұқсас, бірақ айырмашылығы бар категорияларды түсіндіру үшін қолданылады. Мысалы, «Сын есім» мен «Сан есімді» салыстыру немесе «Сабақты» және «Салалас» құрмалас сөйлемдердің ортақ қасиеттері мен ерекшеліктерін айқындау. Ортақ бөлікте екеуіне де тән белгілер (сөйлем мүшесі болуы, сұрақтары), ал шеткі бөліктерде тек өзіне тән даралықтары көрсетіледі.

Морфология саласында «Сөз құрамы» тақырыбын алсақ, сызба арқылы түбір мен қосымшаның аражігін ажырату оқушы үшін қызықты ойынға айналады. Біз мұны «Грамматикалық поезд» деп атауға болады: локомотив - түбір, вагондар - жұрнақтар мен жалғаулар. Әр вагонның өз орны бар. Бұл сызба оқушыға қосымшалардың жалғану тәртібін (түбір + жұрнақ + көптік + тәуелдік + септік + жіктік) мәңгілікке есте сақтауға көмектеседі. Синтаксис саласында сөйлем мүшелерін сызбамен талдау - ең классикалық әдіс. Алайда, оны «қызықты» ету үшін иерархиялық сызбаларды қолдануға болады. Бастауыш пен баяндауыш - сөйлемнің «президенті» мен «премьер-министрі», ал тұрлаусыз мүшелер - оларға қызмет ететін «министрліктер» ретінде бейнеленсе, оқушы сөйлем құрылымын әлеуметтік модель ретінде тез түсінеді.

Баяндаманың маңызды бөлігі - цифрлық ресурстарды қолдану. Бүгінгі таңда Canva, Coggle, MindMeister сияқты платформалар мұғалімге интерактивті сызбалар жасауға мүмкіндік береді. Оқушы тек дайын сызбаны көріп қана қоймай, планшет немесе интерактивті тақта арқылы элементтерді орнына қойып, грамматикалық құрылымдарды өз қолымен құрастырады. Бұл - «Learn by doing» (іс-әрекет арқылы үйрену) принципінің жүзеге асуы.

Зерттеу барысында грамматианы сызбамен оқытудың келесідей практикалық артықшылықтары анықталды:

1. Конспектілеу мәдениеті: Оқушылар ұзын-сонар жазбалардан қашып, қысқа әрі нұсқа сызбалар жасауға дағдыланады. Бұл олардың ақпаратты сүзгіден өткізу (фильтрация) қабілетін дамытады.

2. Қатемен жұмыс: Оқушы жіберген қатесін сызбаға салып қарау арқылы, қай «блокта» (түбір ме, жалғау ма, әлде дыбыс үндестігі ме) ақау кеткенін нақты көреді.

3. Есте сақтау ұзақтығы: Визуалды сызбалар бейнелік жадыда мәтінге қарағанда 6-7 есе ұзақ сақталады. Бұл емтихан немесе тест кезінде оқушының миында «фотографиялық суреттің» жаңғыруына әкеледі.

Грамматиканы сызба арқылы оқытудың келесі бір маңызды қыры - оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру. Қазіргі білім беру жүйесіндегі басты талап - алған білімді іс жүзінде, күнделікті өмірде қолдана білу. Грамматикалық ережелерді сызба түрінде меңгерген оқушы ақпаратты тек қабылдап қана қоймайды, оны жүйелейді және мазмұнына қарай жіктей алады. Бұл үдеріс оқушының мәтінмен жұмыс істеу дағдысын жаңа деңгейге көтереді.

Сызбалардың когнитивтік рөлі және деңгейлік оқыту Грамматикалық материалды сызбаға түсіру кезінде оқушының ойлау операциялары белсенді іске қосылады. Мысалы, «Қазақ тіліндегі сөзжасам» тақырыбын өткенде, туынды сөздердің жасалу жолдарын жай тізіп шықпай, оны «Бұтақты ағаш» (Tree Diagram) әдісімен көрсетуге болады. Мұнда ағаштың діңі - түбір сөз, ал одан тараған бұтақтар - әртүрлі жұрнақтар арқылы жасалған жаңа мағыналы сөздер. Мұндай визуалды бейне оқушының санасында «сөздің өсуі» мен «мағынаның түрленуі» туралы нақты түсінік қалыптастырады. Бұл - тілдік интуицияны дамытудың ең тиімді жолы.

Сонымен қатар, сызбалар саралап оқытуды (differentiation) жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Үлгерімі төмен оқушылар үшін дайын, қарапайым толтырылған кестелер мен тірек-сызбалар қолданылса, жоғары деңгейлі оқушыларға күрделі мәтінді өз бетінше сызбаға немесе инфографикаға айналдыру тапсырылады. Бұл жерде оқушы «дизайнер-лингвист» рөлін атқарады. Ол сөйлемдегі бастауыш пен баяндауыштың арасындағы қиысуды, анықтауыш пен анықталғыш сөздің арасындағы матасуды сызықтар мен символдар арқылы бейнелегенде, тілдің математикалық логикасын сезінеді.

Интерактивті сызбалар және «Ой картасының» (Mind Map) мүмкіндіктері Заманауи сабақтарда дәстүрлі қағаз сызбалардан интерактивті, динамикалық сызбаларға көшу маңызды. Мысалы, «Етістіктің шақтары» тақырыбын түсіндіруде «Уақыт осі» (Timeline) сызбасын қолдану өте нәтижелі. Өткен шақ, осы шақ және келер шақты бір түзудің бойындағы нүктелер ретінде көрсету, олардың арасындағы шекараларды анықтау оқушыға уақыт категориясын тереңірек түсіндіреді.

Әсіресе, Mind Mapping (Ой картасы) әдісі грамматикадағы ауқымды тарауларды қайталауда теңдессіз құрал. Бір тараудың (мысалы, Сөйлем мүшелері) барлық ережелерін, сұрақтарын және мысалдарын бір параққа сыйғызылған карта арқылы көру оқушының есте сақтау қабілетін 60-70%-ға арттырады. Оқушы картаның ортасынан шетіне қарай жүру арқылы жалпыдан жалқыға, теориядан практикаға көшеді. Бұл әдіс оқушыны «ақпараттық соқырлықтан» сақтап, білімнің тұтастығын қамтамасыз етеді. Грамматикалық сызбалардың тәрбиелік және эстетикалық мәні Көрнекілік тек білім беріп қана қоймайды, ол оқушының эстетикалық талғамын да тәрбиелейді. Түрлі-түсті, ұқыпты сызылған, логикасы терең сызба оқушыны жинақылыққа, жүйелілікке үйретеді. Қазақ тілі грамматикасын «зергерлік бұйым» секілді нәзік құрылым ретінде бейнелейтін сызбалар баланың ана тіліне деген сүйіспеншілігін оятады. Тілдің заңдылықтарын құрғақ цифрлар емес, әдемі бейнеленген схемалар арқылы тану - лингвистикалық мәдениеттің жоғары деңгейі.

Баяндаманың теориялық негіздерін іс жүзінде дәлелдеу үшін келесі мәтін үзіндісін алып, оны сызбалық модельге түсіреміз.

Талданатын сөйлем:

«Білімді жастар - еліміздің жарқын болашағының сенімді тірегі.»

Бұл сөйлемді дәстүрлі ауызша талдаудың орнына, оқушыларға «Үш деңгейлі грамматикалық мұнара» сызбасын ұсынамыз.

1-деңгей: Морфологиялық құрылым (Сөз құрамы сызбасы)

Мұнда біз сөздердің «қаңқасын» сызамыз. Оқушыларға агглютинативті заңдылықты көрсету үшін әр сөзді блоктарға бөлеміз:

• Білім+ді: [Түбір: Біл] ->[Жұрнақ: -ім] ->[Сын есім тудырушы жұрнақ: -ді].

  • Сызбалық бейнесі: (Түбір + Жұрнақтар).

• Ел+і+міз+дің: [Түбір: Ел] ->[Тәуелдік жалғау 3-жақ: -і] ->[Тәуелдік жалғау 1-жақ көпше: -міз] ->[Ілік септігі: -дің].

  • Сызбалық бейнесі: (Түбір + Жалғаулар).

Әдістемелік тиімділігі: Оқушы сөздің құрамын тізбектелген вагон ретінде көреді. Түстер арқылы (мысалы, жұрнақ - жасыл, жалғау - қызыл) мағыналық шекараны ажыратады.

2-деңгей: Синтаксистік байланыс (Иерархиялық сызба)

Сөйлем мүшелерінің арасындағы байланысты көрсету үшін «Күн жүйесі» моделін қолданамыз.

• Орталық (Күн): Бастауыш (Жастар) және Баяндауыш (Тірегі).

• Орбиталар (Планеталар): Анықтауыштар (Білімді, Еліміздің, Болашағының, Сенімді, Жарқын).

Сызбаның құрылымы:

1. Жастар (кім?) $\longleftrightarrow$ Тірегі (несі?) - Сөйлемнің негізгі өзегі (Қос сызық пен бір сызықпен байланысқан блок).

2. Жастар <-> қандай? <-> Білімді (Анықтауыш бастауышқа бағынады).

3. Тірегі <-> несі? <-> Болашағының <-> несі? <-> Еліміздің (Матасу байланысының тізбегі).

Әдістемелік тиімділігі: Бұл сызба сөйлемдегі сөздердің жай ғана тізіліп тұрмағанын, олардың арасында «бағыну» және «теңдік» қатынастары бар екенін визуалды түрде түсіндіреді.

3-деңгей: Семантикалық-логикалық модель (Мағыналық карта)

Бұл деңгейде грамматика мен әдебиет ұштасады. Біз сөйлемнің мағыналық концептісін сызамыз:

• «Білім» ->«Жастар» ->«Мемлекет» ->«Тұрақтылық».

Сызбада «Тірек» деген сөзді іргетас ретінде бейнелеп, оның үстіне «Болашақ» ғимаратын орналастырамыз. Бұл оқушыға метафоралық мағынаны грамматикалық тұлғамен (сөйлем мүшесімен) байланыстыруға көмектеседі.

Бұл практикалық мысалды сабақ үстінде қолданғанда келесідей нәтижелер байқалады:

1. Логикалық интуиция: Оқушы «Жарқын» сөзінің неге анықтауыш екенін жаттап алмайды, оның сызбада «Болашағының» деген сөзге стрелка арқылы тәуелді болып тұрғанын көріп, өздігінен қорытынды шығарады.

2. Қателердің азаюы: Сөйлемді сызбаға түсіру кезінде оқушылар септік жалғаулары мен бастауыштың қиысуын қате жібермейді, өйткені сызбадағы «қисынсыз байланыс» бірден көзге ұрып тұрады.

3. Жүйелілік: 45 минуттық сабақта 5-6 сөйлемді ауызша талдағаннан көрі, 2 сөйлемді осындай «конструктор» әдісімен талдау есте сақтау коэффициентін 70%-ға дейін арттырады.

Мәтінді грамматикалық сызба арқылы талдау - бұл тілді «бөлшектеу» және қайта «жинау». Оқушы сөйлемді жай ғана оқып шықпайды, ол оны инженер секілді құрастырады. Бұл әдіс грамматиканың «құрғақ» қағидаларын қызықты шығармашылық процесске айналдырудың ең төте жолы.

Қорытынды

«Қызықты грамматика сызбада» тақырыбы аясында жүргізілген зерттеулер мен практикалық жұмыстарды түйіндей келе, визуалды оқыту әдістемесінің қазіргі қазақ тілі мен әдебиеті пәні үшін маңызы зор екенін айта аламыз. Грамматика - тілдің ішкі құрылымы мен заңдылықтарының жиынтығы болғандықтан, оны жалаң ережелермен шектеу оқушының танымдық қабілетін тежейді. Ал ақпаратты сызбалар, кестелер мен инфографикалар арқылы ұсыну - тіл білімін математикалық дәлдікпен және бейнелеу өнерінің тартымдылығымен ұштастыру болып табылады. Біріншіден, грамматикалық сызбалар оқушылардың логикалық ойлау жүйесін қалыптастырады. Күрделі морфологиялық тұлғалар мен синтаксистік байланыстарды графикалық блоктарға бөлу арқылы оқушы ақпаратты талдауға (анализ) және оны қайта жинақтауға (синтез) дағдыланады. Бұл тек тілдік білімді ғана емес, сонымен бірге оқушының жалпы интеллектуалдық деңгейін көтеруге септігін тигізеді. Екіншіден, бұл әдіс дифференциалды оқыту принципін толықтай жүзеге асырады. Визуалды қабылдауы басым оқушылар үшін сызба - негізгі ақпарат көзі болса, кинестетиктер үшін сызбаны құрастыру (модельдеу) процесі білімді бекітудің құралына айналады. Тәжірибе көрсеткендей, сызбамен жұмыс істеген сыныптарда грамматикалық ережелерді жадында сақтау деңгейі дәстүрлі сыныптармен салыстырғанда әлдеқайда жоғары. Үшіншіден, «Қызықты грамматика» тұжырымдамасы оқушының шығармашылық әлеуетін оятады. Грамматикалық тақырыпты өз бетінше схемаға түсіру немесе «ой картасын» (Mind Map) құрастыру - бұл оқушының авторлық өнімі. Мұндай тәсіл пәнге деген қорқынышты сейілтіп, тіл үйренуге деген ішкі мотивацияны тудырады. Қорыта айтқанда, сызбалар - мұғалім мен оқушы арасындағы тиімді коммуникацияның көпірі. Бүгінгі цифрлық заман баласына ұзын-сонар мәтіннен көрі, мағынасы терең, құрылымы жинақы сызба әлдеқайда жақын. Болашақта қазақ тілі грамматикасын оқытуда графикалық модельдеуді кеңінен қолдану - мемлекеттік тілдің беделін арттырып, сауатты ұрпақ тәрбиелеудің кепілі болмақ. Тілді сызба арқылы тану - әлемді жүйелі түрде түсінудің бастауы.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы (қазақ тілі мен оқу-ағартуға қатысты еңбектері). - Алматы: Ана тілі, 1992.

2. Жұмабаев М. Педагогика. - Алматы: Рауан, 1993.

3. Құлмағамбетова Б. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. - Алматы: Мектеп, 2000.

4. Оразахынова Н. Сатылай кешенді талдау технологиясы. - Алматы, 2007.

5. Әбілқаев А. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. - Алматы: Санат, 1995.

6. Исабаев С. Қазақ тілін оқытудың тиімді жолдары. - Астана: Фолиант, 2010.

7. Байшашева Г. Грамматиканы визуалды модельдеу арқылы оқыту. // Қазақ тілі мен әдебиеті журналы. - 2021, №4.

8. Бьюзен Т. Супермышление (Mind Map әдістемесі). - Мәскеу: Попурри, 2003 (Аударма).

9. Жанпейісова М. Модульдік оқыту технологиясы оқушыны дамыту құралы ретінде. - Алматы, 2002.

10. Қазақ тілі мен әдебиеті: Орта білім беру мазмұнын жаңарту аясындағы оқу бағдарламасы. - Астана: Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы, 2016.

11. Шәукенов Қ. Тілдік талдаулардың сызба-үлгілері. - Павлодар: ЭКО, 2008.

12. Выготский Л. С. Мышление и речь. - Москва: Лабиринт, 1999.