Ринолалиясы бар балалармен жүргізілетін түзету жұмыстары

Бала дамуының алғашқы жылдары – сөйлеу тілінің қалыптасуындағы ерекше маңызды кезең болып табылады. Бұл кезеңде бала тілдік дағдыларды меңгеру арқылы қоршаған ортамен қарым-қатынасын дамытады, әлеуметтік және эмоционалды өзара әрекеттесу қабілетін қалыптастырады. Сөйлеу тілінің дамуы баланың жалпы когнитивтік, әлеуметтік және психологиялық дамуымен тығыз байланысты. Сондықтан, тілдік бұзылыстар немесе артикуляциялық ерекшеліктер анықталған жағдайда, арнайы түзету жұмыстары жүргізу педагогикалық және психологиялық тұрғыдан маңызды болып саналады.

Ринолалия – сөйлеу тілінің артикуляциялық бұзылыстарының бірі, мұнда дауыс шығару кезінде дыбыстың негізгі компоненті, яғни мұрын арқылы өтетін резонанстың мөлшері өзгеріп, сөйлеу тілінің табиғи звучаниесі бұзылады. Ринолалияның негізгі түрлері – ұйқы ринолалиясы (закрытая ринолалия) және ашық ринолалия (открытая ринолалия) болып бөлінеді. Ұйқы ринолалия кезінде ауа ағыны мұрын арқылы жеткілікті мөлшерде өтпейді, бұл дауысқа «құрғақ» немесе «тұншыққан» сипат береді. Ашық ринолалияда керісінше, ауаның бір бөлігі немесе толық көлемі мұрын арқылы өтеді, сөйлеу дауысында «мұрындық» акцент пайда болады. Осы ерекшеліктер сөйлеу тілінің фонетикалық компонентінің бұзылуына әкеледі және балалардың тілдік дағдыларын дамытуға теріс әсер етеді.

Ринолалияның пайда болу себептері көпжақты болып келеді. Олар анатомиялық-физиологиялық, неврологиялық, сондай-ақ психологиялық факторлармен байланысты болуы мүмкін. Анатомиялық-физиологиялық себептерге ұсақ мұрын немесе таңдай құрылымындағы аномалиялар жатады. Мысалы, жұмсақ таңдайдың жетілмеуі немесе оның гипотониялық күйі ауаның дұрыс резонанссыз өтуіне кедергі жасайды. Неврологиялық факторлар баланың сөйлеу мүшелерін басқару механизмдерінің бұзылуына, сөйлеу моторикасының кешігуіне әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, психологиялық және әлеуметтік факторлар – сөйлеу стимулдарының жеткіліксіздігі, қоршаған ортадағы тілдік қарым-қатынастың шектеулігі – ринолалияны тудыру немесе күшейтуі мүмкін.

Логопедиялық-педагогикалық тұрғыдан ринолалияны ерте кезеңде анықтау және түзету жұмыстарын бастау балалардың жалпы тілдік дағдыларын қалыптастыруда шешуші мәнге ие. Ерте диагностика сөйлеу тілін түзету процесін жеңілдетіп, бала бойында дұрыс артикуляциялық дағдыларды қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бала жас ерекшеліктеріне сәйкес түзету жұмыстары жүйелі, жоспарлы түрде жүргізілуі тиіс. Бұл ретте логопедтік және дефектологиялық әдістер біріктіріле отырып, балаға жеке немесе топтық коррекциялық жұмыс түрінде ұсынылады.

Түрлі бағыттағы түзету- дамыту жаттығулары арқылы балалардың сөйлеу тілінің фонетикалық-фонематикалық дамуын жақсартып, дыбыс айту сапасы, сөйлеу түсініктілігі және коммуникативтік дағдыларының деңгейін арттыруға болады. Мысалы, артикуляциялық жаттығулар : «Шамды үрлеу» ойыны

• Қағаз түсті шағылыс арқылы ауаны қозғалысқа келтіру.

Қадам бойынша нұсқаулық:

1. Баланы отырғызып, тыныс алу жолдарын түсіндіру,

2. Қағаз параққа дем шығарып, қозғалысты бақылау,

3. Шамды үрлеу арқылы ұзақ дыбысты шығару,

4. Демді ауыздан және мұрыннан бөлек шығару жаттығуларын жасау.

Құрал-жабдықтар: қағаз парақ, кішкентай шам немесе ойыншық, айна.

Бағалау критерийі:

• Дыбысты 5–6 секунд дұрыс шығару.

• Ауаны дұрыс бағыттау (мұрын/ауыз арқылы).

Тыныс алу жаттығулары

1-жаттығу: «Шамды үрлеу»

Тақырыбы: Тыныс алу жаттығулары – ауыз арқылы демді дұрыс бөлу
Мақсаты: Баланы ауыз арқылы демді ұзақ әрі біркелкі шығару дағдысына үйрету.
Әр бағытты сипаттау: Демді басқаруды үйрету, сөйлеу ұзақтығын арттыру, артикуляциялық жаттығуларға дайындық.
Мысалдар: Балалар шамның үстіндегі қағаз шырағын үрлеп, оны 5 секунд ұстап тұруға тырысады.
Қадам бойынша нұсқаулық:

1. Баланы тік отырғызып, арқасын түзету.

2. Шамға ұқсас қағаз шырақ немесе жеңіл шар ұсыну.

3. Баладан ауыз арқылы баяу әрі біркелкі дем шығаруын сұрау.

4. Демді ұстап, қағазды қозғалтпауға тырысу.

5. 3–5 рет қайталау, әр қайталау сайын дем ұзақтығын бір секундқа арттыру.
   Құрал-жабдықтар: қағаз шам, жеңіл шар, айна (демді бақылау үшін).
   Бағалау критерийлері:

• Дыбысты немесе қағазды 5 секунд ұстап тұра алу.

• Демді біркелкі шығару дағдысын меңгеру.

• 3 рет қатарынан дұрыс орындау.

Осындай арнайы жаттығуларды жасату арқылы тіл мүкістігін жойып, оң нәтижеге қол жеткізуге болады.