Рухани жанғыру

ӘӨЖ 14.01.11

РУХАНИ ЖАҢҒЫРУ - БОЛАШАҚҚА БАҒДАР

Абжапарова Баршан.Сабырбекқызы.

«№56 орта мектебі» жанынан ашылған шағын орталық, Тараз қ.

Қазақстан Республикасының жаңа тарихи кезеңге кіруіне орай 2017 жылдың 12-сәуірінде Тұңғыш Президент Н.Ә.Назарбаевтың Жолдауында Қазақстанның Үшінші жаңғыруының басталғаны туралы жарияланды. Осылайша біз екі маңызды жаңарту үдерісіне – саяси реформа мен экономиканы жаңғыртуды бастадық. Жолдаудың басты мақсаты – әлемнің дамыған отыз елінің қатарына кіру. Бұл жаңғырту үрдісінің өзінің нақты мақсаттары мен міндеттері бар. Соған байланысты барлығы уақытында және барынша тиімді атқарылатынына Елбасы сенім білдірген болатын. Біз бастаған ауқымды өзгерістер қоғамдық сананы озық жаңғыртумен ұштастыруға тиіс. Ол саяси және экономикалық жаңғыртуды толықтырып қана қоймай, оларды одан әрі дамытуды көздейді. Тәуелсіздік жылдарында елімізде бірқатар ірі бағдарламалар қабылданып, жүзеге асырылды.

2004 жылдан бастап Қазақстан аумағындағы тарихи-мәдени ескерткіштер мен объектілерді қалпына келтіруге бағытталған болатын. "Мәдени мұра" бағдарламасы іске асырылды. 2013 жылы біз еліміздің тарихына арналған әлемдік жетекші мұрағаттардан құжаттарды жүйелі түрде жинап, зерттеуге мүмкіндік берген болатын. "Халық тарих толқынында" бағдарламасын қабылдадық. Ал бүгінде біз ауқымды және іргелі жұмысқа кірісуіміз керек. Сондықтан да болашаққа қадам жасау, мықты және жауапты адамдардың біртұтас ұлтқа айналу үшін қоғамдық сананы өзгерту керек. Алдыңғы сананың үлгісін сақтай отырып, алдыңғы топта орын алу және ойлау мүмкін емес. Сондықтан назар аудару, өзгерту маңызды – өзгермелі жағдайларға бейімделу арқылы жарқын болашақты қалыптастыруға болады [1].

«Рухани жаңғыру» бағдарламасында ұлтымыздың жаңа тарихи даму кезеңінің негізгі мақсаттары көрсетілген, атап айтқанда: рухани және мәдени құндылықтарымызды сақтау және ұлғайту, әлемдегі дамыған 30 елдің қатарына ену. Осы мақсаттарға жету жолына бағытталған жобалар бағдарламада толық көрсетілген.

«Қазақстанның киелі географиясы» жобасы - адамның рухани дамуымен қатар оның туған жеріне, Отанына, мәдениетіне және тарихына байланысты. Бұл жоба арқылы еліміздегі көптеген қасиетті мекендер мен таңғажайып жерлерді кеңінен тани аламыз. Мұндай орындарды көбірек білу бізге көп нәрсені оқуға және олардан қажетті өмірлік рухани күш алуға мүмкіндік береді.

«Жаһандағы заманауи қазақстандық мәдениет» жобасы – қоғамның алға қарай дамуының басты көрсеткіші және оның мәдени жетістіктері болды. Сондықтан, бұл жетістіктерді әлемдік деңгейде кеңінен танымал ету өте маңызды. Осы жоба арқылы отандық мәдениеттің барлық заманауи жетістіктерімен танысуға барлық мүмкіндік бар. Бәсекеге қабілетті қызметтің кез келген түрі сияқты мәдениет жақсы ойластырылған және өміршең болуы тиіс. Бұл жоба отандық өнер адамдарының, суретшілердің, шығармашылық ұжымдардың, жазушылардың және басқа да мәдениет, әдебиет, кескіндеме қайраткерлерінің шығармалары туралы барлық ақпаратты қамтиды.

«Қазақ тілінде 100 жаңа оқулық» жобасы - жаһандану дәуірінде барлық ағымдағы сын-қатерлер мен уақыт қатерін қабылдайтын жаңаша ойлай алатын, жаңа тұрпатты ұрпақтың қалыптасуы аса маңызды болып табылады. Бұл мақсаттағы негізгі құрал – білім. Әлеуметтік-гуманитарлық саладағы 100 жетекші оқулықты аудару бәсекеге қабілеттілік пен прагматизм рухында тәрбиеленген қазақстандықтардың жаңа буынын қалыптастырудағы дұрыс қадам болып табылады. Бұл жоба аударылатын кітаптар, олардың авторлары туралы ақпаратты, оқулықтарға сілтемелерді, сондай-ақ рецензияларды қамтиды.

"Болашаққа көзқарас: қоғамдық сананы жаңғырту" атты мақаласында Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев "Қазақстанның 100 жаңа тұлғасы" жобасын құруды ұсынды. Жобаға еліміздің қалыптасуы мен дамуына елеулі үлес қосқан ел азаматтары қатысады. Мұнда әр аймақтан, әр жас, әр ұлттардан келген, жұмыста, жеке және қоғамдық өмірде табысқа жеткен адамдардың оқиғаларымен танысуға болады.

Латын әліпбиіне көшу. Бұл бөлімде қазақ әліпбиінің латын әліпбиіне көшу барысы туралы өзекті ақпаратпен, жаңа әліпбиді зерделеу жөніндегі әдістемелік материалдармен және ұсынымдармен танысуға болады. Қазақ тілінің латын әліпбиіне біртіндеп, кезең-кезеңмен көшуі тіліміздің дамуына жаңа серпін беріп, оны әлемдік кеңістікке шығаруға, сөйтіп халықты тілімізді толық меңгеруге ынталандыруға арналған [2].

Жаңа үлгідегі жаңғыртудың бірінші шарты – бұл өз ұлттық коды, өз ұлтының мәдениетін сақтау. Бұл жаңғырту тарихи тәжірибе мен дәстүрлерді негізге ала отырып, болашаққа қадам басу болып табылады. Ескі дүниелерді жаңарту, жаңа дүниелер жасау – жаңғыртудың алғышарты. Осыған орай тарих пен ұлттық дәстүрлер міндетті түрде ескерілуі тиіс. Бұл өткен және қазіргі көкжиектерді біріктіретін платформа. Рухани жаңғырудың маңызды миссиясы ұлттық сананың әртүрлі полюстерін татуластыру.

Н.Ә.Назарбаев бұл ретте, тұтас қоғамның және әрбір қазақстандықтың санасын жаңғыртудың бірнеше бағытына жеке-жеке тоқталады. «Сананы жаңғыртудың» мазмұнын негіздей отырып, жаңғырудың алты бағытын белгілейді [3] (Сурет 1).

1. Бәсекеге қабілеттілік

3. Ұлттық бірегейлікті сақтау

2.Прагматизм

Рухани жаңғырудың алты бағыты

4. Білімнің салтанат құруы

6. Сананың ашықтығы

5. Қазақстанның революциялық емес, эволюциялық дамуы

Сурет 1. Рухани жаңғырудың алты бағыты

Бәсекеге қабілеттілік: Бүгінгі күнде тек жеке адам ғана емес, сонымен қатар ұлттың да бәсекелесуге мүмкіндігі бар. Ұлттың табысы тек өзінің бәсекеге қабілеттілігін дамыту. Бұл, ең алдымен, ұлттың өңірлік және жаһандық нарықтардағы баға мен сапасы бойынша құнды дүние ұсыну қабілетін білдіреді. Бұл тек материалдық өнім ғана емес, сонымен қатар білім, қызметтер, зияткерлік өнімдер, соңында еңбек ресурсының сапасы. Ертеңгі күннің ерекшелігі - минералды ресурстардың болуы емес, ұлттың бәсекеге қабілеттілігі адам табысының факторы болып табылады. Сондықтан кез-келген қазақстандық, тұтастай алғанда ұлт болып, ХХІ ғасырға лайықты сапалар жиынтығын жасау қажет. Шартсыз алғышарттар арасында бұл - компьютерлік сауаттылық, шет тілін білу сияқты факторлар, мәдени ашықтық. Сондықтан "Цифрлық Қазақстан" бағдарламасы, үш жақты бағдарлама, мәдени және конфессиялық келісім бағдарламасы - бұл бөлік ұлттың XXI ғасырдағы өмірге дайындығы. Бұл біздің бәсекеге қабілеттілігіміз болып табылады.

Прагматизм: Әдеттер мен стереотиптерді өзгертпей, жаңғырту мүмкін емес. Біздің тарихымызда шынайы прагматизмнің көптеген мысалдары бар. Жүз жыл бойы біздің ата-бабаларымыз бірегей экологияны сақтап қалды, яки өмір сүру ортасын, жер ресурстарын сақтай отырып, дұрыс өмір салты, оның ресурстарын прагматикалық және өте үнемді жұмсайды. Тек өткен ғасырдың ортасында бірнеше жыл бойы ұтымсыз ресурстарды пайдалану Арал теңізінің жоғалуына, мың гектар құнарлы жерлерді экологиялық апат аймақтарына айналдыру факторларына әкеліп соқты. Бұл қоршаған ортаға өте қолайсыз қарым-қатынастың мысалы. Сонымен, бұрынғы ұлттық прагматизм ысырапшылдыққа айналды. Жаңғырту жолында бізге ата-бабаларымыздың дағдыларын еске түсіру керек. Прагматизм өзінің ұлттық және жеке ресурстарын, олардың экономикалық болашағын жоспарлай білу.

Қазіргі қоғамның мәдениеті - бұл қалыпты сән-салтанат емес, бұл молшылық мәдениеті, ұтымдылық мәдениеті. Нақты мақсаттарға қол жеткізуге назар аудара отырып, ұтымды өмір сүре білу, білім беруге, салауатты өмір салты мен кәсіби табысқа баса назар аудару – бұл мінез-құлқында прагматизмнің бар болуы. Сонымен қатар бұл заманауи әлемдегі жалғыз табысты үлгі.

Ұлттық бірегейлікті сақтау: Рухани жаңғыру ұғымының өзі ұлттық сананың өзгерістерін, ұлттық сананың жаңғыруын білдіреді. Мұнда екі сәт бар. Біріншіден, бұл ұлттық сана аясындағы өзгеріс. Екіншіден, бұл ұлттық "мен"- оның кейбір ерекшеліктерін өзгерту. Біздің ұлттық салт-дәстүріміз, тіл және музыка, әдебиет және әдет-ғұрпымыз - бір сөзбен айтқанда, ұлттық рух бізбен мәңгі қалуы тиіс. Абай даналығы, Әуезов қауырсыны, Жамбыл, Құрманғазы секілді даналарымыздың мәңгілік үні - бұл біздің рухтың бір бөлігі, біздің мәдениетіміз. Бірақ жаңғырту арқылы жаңа жаһандық әлемге өзіндік әдеттер мен талғамды қалдыруымыз қажет. Өз өлкесінің тарихын білу және мақтан ету қажетті және пайдалы іс. Міндет оң және оң тізіммен айналысу емес, жинақталған тәжірибедегі ережелерді екіжақты түсіндіру. Бірінші - ұлттық мәдениетті сақтамай, ешқандай жаңғырту орын алмайды. Екінші - алға жылжу үшін ұлт дамымайтын өткен элементтерден бастарту керек.

Білімнің салтанат құруы: Білім алуға ұмтылу біздің халқымызға әрқашанда тән болды. Тәуелсіздік жылдары көптеген жұмыстар атқарылды. Әлемнің үздік университеттерінде ондаған мың жас маман дайындалды. "Болашақ" бағдарламасы 90-шы жылдардың басында жүзеге асырылды. Жоғары деңгейдегі бірқатар университеттер, зияткерлік мектептер және тағы басқа білім ордалары құрылды. Бірақ білім беру жағдайы қатаң және түсінікті түрде жалпыға бірдей болуы керек. Технологиялық революция жақын арадағы онжылдықта қолданыстағы кәсіптердің жартысының жойылып кетуіне әсер етеді. Мұндай жылдамдық, яғни экономиканың кәсіби келбетінің өзгеруі бірде-бір дәуірде болмаған. Біз осы дәуірге ендік. Мұндай жағдайда салыстырмалы түрде тек жоғары білімді адам табысты өмір сүре алады. Сондықтан Қазақстан бүгінде әлемнің ең озық елдерінің қатарында білім беруге арналған бюджеттік шығыстар жасауда. Әрбір қазақстандық білім - болашақта табыстың фундаментті факторы екенін түсінуі тиіс. Еліміздің жастары үшін білім әрқашанда бірінші орында тұруы тиіс. Егер құндылықтар жүйесінде білімділік басты құндылыққа айналса, онда ұлт толағай табысты күтеді.

Қазақстанның революциялық емес, эволюциялық дамуы: ХХ ғасыр түгелдей дерлік революциялық сілкіністер белгісімен өтті. Әрбір халық өз сабақтарын тарихтан алады. Бұл оның құқығы және басқаларға өз көзқарасын білдіру мүмкін емес. Бірақ ешкім де бізге тарихымыздың субъективті көрінісін көрсетуді мәжбүрлеуге құқылы емес. Ал ХХ ғасырдың сабақтары біздің халқымыз үшін қайғылы. Біріншіден, ұлттық дамудың табиғи жолы бұзылды және қоғамдық құрылғының жат нысандары танылды. Екіншіден, Ұлт бойынша ауыр демографиялық соққы болды. Бұл соққы жүз жыл бойы елімізге әсер етті. Үшіншіден, қазақ тілі мен мәдениеті жоғалып кете жаздады. Төртіншіден, Қазақстан аумағындағы көптеген өңірлер экологиялық апат аймағы болып табылды. Әрине, тарихымыз тек жағымсыз жақтардан емес, жағымды жаңалықтардан да құралды.

XX ғасыр Қазақстанға көптеген жағымды жаңалықтарын да әкелді. Бұл индустрияландыру, әлеуметтік және өндірістік инфрақұрылым құру, жаңа интеллигенцияның қалыптасуы. Белгілі бір жаңғырту жүргізілді. Бірақ бұл тек жаңғырту ұлтты жаңғырту емес, территорияларды жаңғырту болды. Біз тарих сабақтарын нақты түсінуіміз керек. Революция дәуірі өтпеді. Олар нысаны мен мазмұны бойынша қатты өзгерді. Бірақ біздің тарихымыздың беттерінде тек эволюциялық даму ұлттың өркендеуіне мүмкіндік беріледі делінген. Эволюциялық даму идеология принципі ретінде әрбір қазақ үшін жеке деңгейдегі қағидалар секілді. Әрине, қоғамның эволюциялық дамуы мәңгі дегенді білдірмейді, бірақ тарих сабақтарын ғана емес, қазіргі заман және болашақ сигналдары жайлы мысалдарды да түсіну маңызды. Сондықтан әлемде не болып жатқанын қайта-қайта ойлау – бұл үлкен дүниетанымдық, идеологиялық жұмыстың бір бөлігі, жалпы қоғамды да, саяси партиялар мен қозғалыстарды да өткізуге тиіс.

Сананың ашықтығы: Әлемде көптеген үлкен, жаһандық проблемалар туындайды және олар тез өзгереді, ал жаппай сана іште қалып қояды. Қазіргі кезде ағылшын тілін үйрену белең алып келе жатыр. Ағылшын тілін ана тілімен қатар оқыту әлемнің түгелдей дерлік елдерінде қолданыста екені мәлім. Бұл біреудің субъективті тілегі емес, бұл жаһандық жұмыс істеу үшін шарт болып табылады [4]. Бірақ бұл мәселе ғана емес. Сананың ашықтығы - кем дегенде сананың үш ерекшелігі. Біріншіден, үлкен әлемде не болып жатқанын түсіну – планетада не болып жатқанын, өз бөлігінде не болып жатқанын, еліңнің айналасында не болып жатқанын түсіну. Екіншіден, сананың ашықтығы - бұл жаңа технологиялық өзгерістерге дайын болу. Ол алдағы 10 жылда өмірімізді өзгертеді - жұмыс, тұрмыс, демалыс, тұрғын үй, адамдармен қарым-қатынас. Бұған дайын болу керек. Үшіншіден, басқалардың тәжірибесін қабылдау, басқалардан оқу қабілеті.

Қорытындылай келе Тұңғыш Елбасының халқымызға Жолдауындағы "Рухани Жаңғыру" - барлық қазіргі заманғы қауіп-қатерлер мен жаһандану сын-қатерлерін ескере отырып, қазақстандықтардың, яғни халқымыздың рухани құндылықтарын жаңғыртуға бағытталған. Елімізде алдыңғы қатардағы мемлекеттермен тереземіздің тең болуы үшін көптеген жұмыстар жүзеге асырылып, көптеген жобалар жасалынуда. Осыған орай аталған жолдауда қоғамдық сананы жаңғыртудың, бәсекеге қабілеттілікті, прагматизмді дамытудың, ұлттық бірегейлікті сақтаудың, азаматтардың білімі мен санасының ашықтығын насихаттаудың маңыздылығын атап көрсетеді. Кез-келген ел азаматы білімге аса мән беріп, бәсекеге қабілетті мемлекет болу үшін аталған жобалардың дамуына үлес қосуымыз керек. Бұл қасиеттер қазіргі заманғы қазақстандықтың негізгі бағдарына айналуы тиіс.