Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалардың психологиялық ерекшеліктері

«Жетісу облысы білім басқармасының Алакөл ауданы бойынша білім бөлімі» мемлекеттік мекемесінің «Мектепке дейінгі шағын орталығы бар Дінмұхамед Қонаев атындағы орта мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесінің

педагог-логопеді Есеркеева Зарина Бердыбековна

Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалардың психологиялық дамуы өзіндік ерекшеліктермен сипатталады. Сөйлеу – тек қарым-қатынас құралы ғана емес, сонымен қатар ойлаудың, есте сақтаудың, зейіннің, қиялдың дамуына ықпал ететін жетекші психикалық функция. Сондықтан сөйлеу тіліндегі кемшіліктер баланың танымдық әрекетіне, эмоциялық жағдайына және тұлғалық қалыптасуына тікелей әсер етеді.

Психологиялық зерттеулер көрсеткендей, сөйлеу мен ойлау бір-бірімен тығыз байланысты. Бұл байланыс ғылыми тұрғыда Лев Выготский еңбектерінде терең қарастырылған. Ғалым сөйлеудің баланың жоғары психикалық функцияларының қалыптасуындағы рөлін айқындап, тілдің дамуы ойлаудың дамуына негіз болатынын дәлелдеген. Егер баланың сөйлеуі кешеуілдесе немесе бұзылса, оның ойлау операцияларының (талдау, жинақтау, салыстыру, жалпылау) қалыптасуы да баяулайды.

Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалардың танымдық үдерістерінде бірқатар ерекшеліктер байқалады. Біріншіден, зейіннің тұрақсыздығы жиі кездеседі. Мұндай балалар тапсырманы ұзақ уақыт орындай алмайды, тез алаңдайды, нұсқауды толық түсінбеуі мүмкін. Бұл көбіне сөйлеу арқылы берілген ақпаратты қабылдау мен өңдеудің қиындығына байланысты.

Екіншіден, есте сақтау қабілетінің ерекшеліктері байқалады. Әсіресе сөздік-логикалық есте сақтау жеткіліксіз дамиды. Балалар жаңа сөздерді есте сақтауда, мәтінді мазмұндауда, өлеңдерді жаттауда қиындық көреді. Көрнекі-бейнелік есте сақтау салыстырмалы түрде жақсы сақталуы мүмкін, сондықтан түзету жұмыстарында көрнекілікке сүйену тиімді болып табылады.

Үшіншіден, ойлау әрекетінде нақты-бейнелік сипат басым болады. Абстрактілі ұғымдарды түсіну, жалпылау жасау, себеп-салдар байланыстарын анықтау қиындық туғызады. Бұл жағдай баланың мектеп бағдарламасын меңгеруіне кері әсерін тигізуі мүмкін.

Сөйлеу тіліндегі бұзылыстар баланың эмоциялық-ерік саласына да ықпал етеді. Көптеген балалар өз кемшілігін сезінеді, қатарластарының мазағына ұшырауы мүмкін, нәтижесінде тұйықтық, сенімсіздік, мазасыздық пайда болады. Кейбір жағдайда керісінше, агрессия, ашушаңдық, мінез-құлықтың тұрақсыздығы байқалады. Бұл – сөйлеу арқылы өз ойын жеткізе алмаудың салдары.

Нейропсихологиялық тұрғыдан алғанда, сөйлеу бұзылыстары мидың белгілі бір аймақтарының жеткіліксіз қызметімен байланысты болуы мүмкін. Александр Лурия зерттеулерінде сөйлеу әрекетінің күрделі функционалдық жүйе екендігі және оның бірнеше ми аймақтарының бірлескен жұмысына негізделетіні дәлелденген. Сондықтан сөйлеу кемшіліктері көбіне жалпы психикалық белсенділіктің төмендеуімен қатар жүреді.

Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалардың қарым-қатынас дағдылары да толық қалыптаспайды. Олар диалог құруда, сұрақ қоюда, өз ойын жүйелі жеткізуде қиындық көреді. Құрдастарымен ойында бастама көтермеуі немесе ойын ережесін түсінбеуі мүмкін. Бұл әлеуметтік бейімделудің қиындауына әкеледі.

Мұндай балаларда өзін-өзі бағалау деңгейі жиі төмен болады. Олар тапсырманы орындауда сәтсіздікке жиі ұшырағандықтан, өз мүмкіндіктеріне сенімсіздік қалыптасады. Педагог пен ата-ананың қолдауы болмаған жағдайда бұл жағдай тұрақты психологиялық кешенге айналуы мүмкін.

Сонымен қатар сөйлеу бұзылыстары бар балаларда қиял мен шығармашылық қабілет те жеткіліксіз дамуы ықтимал. Себебі шығармашылық әрекет көбіне тілдік құралдарға сүйенеді. Егер бала өз ойын еркін жеткізе алмаса, шығармашылық белсенділігі де төмендейді.

Алайда сөйлеу тіліндегі бұзылыстар баланың жалпы дамуы толық тоқтайды дегенді білдірмейді. Уақытылы ұйымдастырылған логопедиялық және психологиялық-педагогикалық көмек нәтижесінде баланың танымдық және тұлғалық дамуын түзетуге болады. Әсіресе ойын әрекеті арқылы жүргізілген жұмыс балалардың эмоциялық жай-күйін жақсартып, қарым-қатынас белсенділігін арттырады.

Қорытындылай келе, сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалардың психологиялық ерекшеліктері танымдық процестердің баяу дамуымен, эмоциялық тұрақсыздықпен, әлеуметтік бейімделудің қиындығымен сипатталады. Бұл ерекшеліктерді ескере отырып, түзету-дамыту жұмыстары кешенді, жүйелі және баланың жеке мүмкіндіктеріне негізделген түрде ұйымдастырылуы тиіс.

Ойын – мектепке дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы баланың негізгі, жетекші әрекеті. Баланың психикалық дамуы, тұлғалық қалыптасуы, әлеуметтік тәжірибені меңгеруі көбінесе ойын барысында жүзеге асады. Сондықтан педагогика мен психология ғылымында ойын әрекеті ерекше маңызға ие.

Ойынның жетекші әрекет ретіндегі мәнін ғылыми тұрғыда негіздеген ғалымдардың бірі – Лев Выготский. Ол ойын барысында баланың «жақын даму аймағы» кеңейетінін, яғни бала өз мүмкіндігінен жоғары деңгейдегі әрекеттерді орындай алатынын дәлелдеген. Ойын кезінде бала ересектердің іс-әрекетін қайталайды, әлеуметтік рөлдерді меңгереді, сөйлеу арқылы өз әрекетін реттейді. Бұл – оның психикалық функцияларының дамуына тікелей әсер етеді.

Ойынның жетекші әрекет екендігін терең зерттеген ғалым – Даниил Эльконин. Оның пікірінше, мектепке дейінгі жастағы бала үшін ойын – әлеуметтік қатынастарды игеру құралы. Сюжеттік-рөлдік ойын барысында бала белгілі бір рөлді (дәрігер, мұғалім, ана, сатушы) қабылдап, сол рөлге сәйкес мінез-құлық үлгілерін қолданады. Бұл үдеріс баланың қиялын, сөйлеуін, ойлауын, ерік сапаларын дамытады.

Ойын әрекетінің құрылымы белгілі бір компоненттерден тұрады: ойын мақсаты, мазмұны, рөлдері, ережелері және нәтижесі. Әсіресе ережелі ойындар баланың өзін-өзі бақылауын, тәртіпке бағынуын, зейінін тұрақтандыруын қалыптастырады. Ал еркін шығармашылық ойындар қиял мен бастамашылдықты дамытады.

Психологиялық тұрғыдан ойын бірнеше маңызды функция атқарады. Біріншіден, дамытушылық функциясы. Ойын барысында бала жаңа білімді меңгереді, сөздік қоры молаяды, логикалық ойлау қабілеті жетіледі. Екіншіден, тәрбиелік функциясы. Ойын арқылы бала ұжымда жұмыс істеуді, бір-бірімен келісуді, ережені сақтауды үйренеді. Үшіншіден, коммуникативтік функциясы. Ойын кезінде балалар бір-бірімен еркін сөйлесіп, қарым-қатынас дағдыларын жетілдіреді.

Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалар үшін ойынның маңызы ерекше. Себебі ойын – табиғи әрі еркін әрекет. Мұндай балалар арнайы ұйымдастырылған ойын жағдайында сөйлеуге белсендірек қатысады. Ойын эмоциялық қысымды төмендетіп, баланың өзіне деген сенімін арттырады. Сонымен қатар ойын тапсырмалары баланың танымдық белсенділігін күшейтеді.

Ойын барысында бала заттық әрекеттен символдық әрекетке көшеді. Яғни нақты заттарды шартты белгілермен алмастырады. Бұл – абстрактілі ойлаудың бастамасы. Мысалы, таяқшаны «қалам» немесе «қылыш» ретінде елестету – қиялдың және символдық функцияның дамуын көрсетеді. Мұндай әрекет сөйлеу арқылы сүйемелденеді, сондықтан тілдік даму да қатар жүреді.

Ойын әрекеті ерік сапаларын қалыптастыруда да маңызды рөл атқарады. Бала ойын ережесін сақтау үшін өзін ұстап, әрекетін реттеуге үйренеді. Бұл қасиеттер кейін оқу әрекетінде қажет болады. Яғни ойын – баланы мектептегі жүйелі оқуға дайындайтын негізгі кезең.

Қазіргі педагогикада ойын технологиялары кеңінен қолданылады. Дидактикалық ойындар оқу материалын меңгеруді жеңілдетеді, қимыл-қозғалыс ойындары моториканы дамытады, ал сюжеттік ойындар байланыстырып сөйлеуді жетілдіреді. Ойын әдістері баланың жас және жеке ерекшеліктерін ескере отырып ұйымдастырылуы тиіс.

Ойынның тағы бір маңызды қыры – оның мотивациялық сипаты. Бала үшін ойын – қызықты әрекет. Сондықтан ол тапсырманы ерікті түрде, зорлықсыз орындайды. Бұл ішкі уәжді қалыптастырады және оқу әрекетіне оң көзқарас туғызады.

Қорытындылай келе, ойын – баланың психикалық және тұлғалық дамуының негізгі тетігі. Ол сөйлеудің, ойлаудың, қиялдың, эмоциялық және әлеуметтік дағдылардың қалыптасуына ықпал етеді. Әсіресе сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалармен жүргізілетін түзету жұмыстарында ойын жетекші әдіс ретінде қолданылуы тиіс. Себебі ойын арқылы бала еркін қарым-қатынас жасап, өз мүмкіндігін толық аша алады.

Ойын әдістері – оқу-тәрбие және түзету-дамыту процесінде баланың танымдық белсенділігін арттыруға, сөйлеуін, ойлауын, қиялын және әлеуметтік дағдыларын дамытуға бағытталған педагогикалық тәсілдер жүйесі. Әсіресе сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалармен жұмыс барысында ойын әдістері негізгі құралдардың бірі болып табылады. Себебі ойын – баланың табиғи әрекеті, ол арқылы бала жаңа білімді жеңіл әрі қызығушылықпен меңгереді.

Ғылыми тұрғыдан ойын әрекетінің құрылымы мен мазмұнын зерттеген ғалымдардың бірі – Даниил Эльконин. Ол ойын түрлерін баланың жас ерекшелігі мен даму кезеңіне байланысты жіктеп, сюжеттік-рөлдік ойындардың мектепке дейінгі кезеңдегі жетекші маңызын атап өткен. Сонымен қатар ойынның дамытушылық әлеуетін Лев Выготский өз еңбектерінде ерекше көрсеткен.

Педагогикалық тәжірибеде ойын әдістері бірнеше негізгі түрлерге бөлінеді:

1. Дидактикалық ойындар

Дидактикалық ойындар – нақты оқу немесе түзету мақсатына бағытталған арнайы ұйымдастырылған ойындар. Олардың негізгі мақсаты – білімді бекіту, тілдік материалды меңгерту, сөйлеу дағдыларын қалыптастыру.

Мысалы, «Артық сөзді тап», «Қай дыбыстан басталады?», «Сөйлемді аяқта» сияқты ойындар балалардың фонематикалық естуін, сөздік қорын, грамматикалық құрылымды меңгеруін дамытады. Дидактикалық ойындарда ереже нақты болады, тапсырма белгілі бір мақсатқа бағытталады.

2. Сюжеттік-рөлдік ойындар

Сюжеттік-рөлдік ойындарда балалар белгілі бір әлеуметтік рөлдерді орындайды (дәрігер, сатушы, мұғалім, ана және т.б.). Бұл ойындар баланың әлеуметтік тәжірибесін кеңейтіп, байланыстырып сөйлеуін дамытады.

Мысалы, «Дүкен», «Аурухана», «Балабақша» ойындары барысында балалар диалог құрады, сұрақ қояды, жауап береді, өз ойын жүйелі жеткізуге тырысады. Мұндай ойындар сөйлеу белсенділігін арттырып, қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырады.

3. Қимыл-қозғалыс ойындары

Қимыл-қозғалыс ойындары моториканы, үйлесімділікті, зейінді дамытуға бағытталған. Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балаларда ұсақ және жалпы моториканың жеткіліксіз дамуы жиі кездесетіндіктен, мұндай ойындардың маңызы зор.

Мысалы, «Қайталай ғой», «Қимылды көрсет», «Тез айт та, ұстап ал» сияқты ойындар сөйлеу мен қозғалыстың үйлесімділігін арттырады. Қимылмен қатар сөзді қолдану баланың сөйлеу аппаратының белсенділігін күшейтеді.

4. Саусақ ойындары

Саусақ ойындары ұсақ моториканы дамытуға бағытталған. Ғылыми зерттеулер ұсақ моторика мен сөйлеу дамуының арасында тығыз байланыс бар екенін көрсетеді. Саусақ жаттығулары арқылы ми қыртысының сөйлеуге жауапты аймақтары белсендіріледі.

Мысалы, тақпақпен бірге орындалатын саусақ жаттығулары, «Қуырмаш», «Санамақ» ойындары баланың артикуляциялық аппаратын жанама түрде дамытуға ықпал етеді.

5. Артикуляциялық ойындар

Бұл ойын түрі сөйлеу аппаратының бұлшықеттерін дамытуға арналған. «Айна», «Кім дұрыс көрсетеді?», «Тіл гимнастикасы» сияқты ойындар дыбысты дұрыс айтуға дайындық кезеңінде кеңінен қолданылады.

Артикуляциялық ойындар балаларға жаттығуды қызықты түрде орындауға мүмкіндік береді, шаршауды азайтады және түзету жұмысының тиімділігін арттырады.

6. Логопедиялық тренинг ойындары

Бұл ойындар кешенді түрде сөйлеудің барлық компоненттерін дамытуға бағытталады. Оларға фонематикалық естуді, дыбыстық талдауды, сөздік қорды, грамматикалық құрылымды және байланыстырып сөйлеуді дамытуға арналған жаттығулар кіреді.

Мысалы, «Сурет бойынша әңгіме құрастыр», «Ертегіні жалғастыр», «Сөзден сөйлем құра» ойындары баланың тілдік белсенділігін кешенді түрде дамытады.

7. Ақпараттық-коммуникациялық технологияларға негізделген ойындар

Қазіргі таңда интерактивті тақта, компьютерлік бағдарламалар, логопедиялық қосымшалар арқылы ұйымдастырылатын ойын түрлері де кең таралған. Олар көрнекілікті арттырып, баланың қызығушылығын күшейтеді. Дегенмен, мұндай ойындарды дәстүрлі әдістермен үйлестіріп қолдану қажет.

Қорытындылай келе, ойын әдістерінің түрлері алуан түрлі және әрқайсысының өзіндік педагогикалық мүмкіндіктері бар. Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалармен жұмыс барысында ойын түрлері баланың жас ерекшелігіне, сөйлеу кемшілігінің сипатына және жеке мүмкіндіктеріне сәйкес таңдалуы тиіс. Жүйелі әрі мақсатты ұйымдастырылған ойын әдістері түзету-дамыту жұмысының нәтижелілігін арттырып, баланың тілдік және тұлғалық дамуына оң әсер етеді.

Ойын – баланың табиғи әрекеті, оның психикалық, тұлғалық және әлеуметтік дамуының маңызды шарты. Педагогика мен психология ғылымында ойын әдістері оқыту мен тәрбиелеудің, сондай-ақ түзету-дамыту жұмыстарының тиімді құралы ретінде қарастырылады. Әсіресе мектепке дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы балалар үшін ойын – жетекші әрекет түрі болып табылады. Сондықтан ойын әдістерінің теориялық негіздерін қарастыру арнайы педагогика мен логопедия саласында ерекше маңызға ие.

Ойынның мәнін ғылыми тұрғыдан алғашқылардың бірі болып негіздеген ғалым – Лев Выготский. Оның мәдени-тарихи теориясы бойынша, ойын барысында бала өз даму деңгейінен жоғары әрекеттерді орындай алады. Ғалым «жақын даму аймағы» ұғымын енгізіп, ойын баланың әлеуеттік мүмкіндіктерін ашуға жағдай жасайтынын дәлелдеген. Ойын кезінде бала ересектердің іс-әрекетін модельдейді, әлеуметтік тәжірибені меңгереді және сөйлеу арқылы өз әрекетін реттейді.

Ойын әрекетінің құрылымын және оның даму кезеңдерін зерттеген көрнекті ғалым – Даниил Эльконин. Ол ойынның мазмұны баланың әлеуметтік ортасына байланысты өзгеретінін атап көрсеткен. Сюжеттік-рөлдік ойындар мектепке дейінгі кезеңде ерекше орын алады, себебі олар арқылы бала қоғамдағы рөлдерді игереді, қарым-қатынас жасау дағдыларын дамытады. Элькониннің теориясы ойынның тек көңіл көтеру емес, дамытушы және тәрбиелік маңызы бар күрделі психологиялық құбылыс екенін дәлелдейді.

Ойын әдістерінің теориялық негіздері бірнеше ғылыми бағыттарға сүйенеді: психологиялық, педагогикалық және әлеуметтік-мәдени бағыттар. Психологиялық тұрғыдан ойын баланың когнитивтік процестерін – зейін, есте сақтау, ойлау, қиялды дамытады. Педагогикалық тұрғыдан ойын – білім беру мазмұнын баланың жас ерекшелігіне сай ұйымдастыру тәсілі. Әлеуметтік тұрғыдан ойын – баланың қоғам нормаларын меңгеру алаңы.

Ойын әрекетінің негізгі ерекшеліктері мыналар: еріктілік, шарттылық, шығармашылық сипат және эмоциялық қанықтылық. Бала ойын барысында еркін әрекет етеді, бірақ белгілі бір ережеге бағынады. Бұл оның өзін-өзі реттеу қабілетін қалыптастырады. Сонымен қатар ойын барысында қиял элементтері басым болады, бұл шығармашылық ойлаудың дамуына ықпал етеді.

Ойын әдістерінің теориялық негізінде мотивация мәселесі де маңызды орын алады. Ойын – баланың ішкі қызығушылығына сүйенетін әрекет. Сондықтан ойын арқылы берілген тапсырмалар балаға жеңіл қабылданады және жағымды эмоциялық фон қалыптастырады. Бұл әсіресе сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалар үшін маңызды, себебі олар кейде сөйлеуге байланысты психологиялық кедергілерді сезінуі мүмкін. Ойын бұл кедергілерді азайтып, белсенділікті арттырады.

Ойын әдістері білім беру процесінде түрлі функция атқарады. Біріншіден, дамытушылық функция – бала жаңа білім мен дағдыларды меңгереді. Екіншіден, тәрбиелік функция – балада жауапкершілік, ұйымшылдық, тәртіпке бағыну қалыптасады. Үшіншіден, коммуникативтік функция – қарым-қатынас жасау дағдылары жетіледі. Төртіншіден, түзетушілік функция – сөйлеу, мінез-құлық немесе танымдық кемшіліктерді түзетуге мүмкіндік береді.

Қазіргі білім беру жүйесінде ойын технологиялары кеңінен қолданылады. Дидактикалық ойындар оқу материалын меңгеруді жеңілдетсе, рөлдік ойындар әлеуметтік тәжірибені байытады, ал қимыл-қозғалыс ойындары моториканы дамытады. Ойын әдістерін тиімді пайдалану үшін педагог баланың жас ерекшелігін, жеке мүмкіндіктерін және даму деңгейін ескеруі тиіс.

Ойын әрекетінің тағы бір маңызды теориялық қыры – оның символдық сипаты. Бала ойын барысында нақты заттарды шартты түрде басқа заттармен алмастырады. Бұл символдық функцияның қалыптасуына негіз болады және абстрактілі ойлаудың дамуына әсер етеді. Сөйлеу осы үдерістің ажырамас бөлігі болғандықтан, ойын тілдік дамумен тығыз байланысты.

Қорытындылай келе, ойын әдістерінің теориялық негіздері психология мен педагогика ғылымдарының маңызды қағидаларына сүйенеді. Ойын – баланың жан-жақты дамуын қамтамасыз ететін әмбебап құрал. Ол танымдық процестерді жетілдіріп қана қоймай, әлеуметтік тәжірибені меңгеруге, тұлғалық қасиеттерді қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сондықтан ойын әдістері білім беру және түзету-дамыту процесінде ғылыми негізделген, мақсатты және жүйелі түрде қолданылуы тиіс.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

Филичева Татьяна Борисовна. Жалпы сөйлеу тілінің дамымауы бар балаларды оқыту. – Мәскеу: Гном, 2000.

Чиркина Галина Васильевна. Мектепке дейінгі жастағы балалардың сөйлеу тілін түзету. – Мәскеу: Просвещение, 2002.

Арнайы педагогика: Оқу құралы. – Алматы: Білім, 2015.

Логопедия: Оқулық / Педагогикалық жоғары оқу орындарына арналған. – Алматы: Эверо, 2018.

Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту әдістемесі. – Астана: Фолиант, 2020.