«Жетісу облысы білім басқармасының Алакөл ауданы бойынша білім бөлімі» мемлекеттік мекемесінің «Мектепке дейінгі шағын орталығы бар Дінмұхамед Қонаев атындағы орта мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Әдістемелік құрал

СӨЙЛЕУ ТІЛІНДЕ БҰЗЫЛЫСТАРЫ БАР БАЛАЛАРҒА ОЙЫН ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНУ

Педагог-логопед: Есеркеева Зарина Бердыбековна

УДК 371. 415

ББК 74. 122

Әдістемелік нұсқаулық Алакөл ауданы бойынша білім бөлімі мемлекеттік мекемесінің Дінмұхамед Қонаев атындағы орта мектебі» КММ әдістемелік кеңесінің шешімімен баспаға ұсынылған

Құрастырушы: Есеркеева Зарина Бердыбековна

«Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балаларға ойын әдістерін қолдану» әдістемелік нұсқаулық/құраст. 2025- 46 б

Аңдатпа

Бұл жұмыста сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалармен жүргізілетін түзете-дамыту жұмыстары барысында ойын әдістерін қолданудың маңызы қарастырылады. Сөйлеу кемшіліктері бар балалардың танымдық, коммуникативтік және эмоционалдық дамуы көбінесе өзара байланысты болғандықтан, логопедиялық жұмыста кешенді тәсіл қажет. Ойын – баланың жетекші іс-әрекеті ретінде оның қызығушылығын арттырып, оқу үдерісін табиғи әрі тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Дидактикалық, сюжеттік-рөлдік, қимыл-қозғалыс және тіл дамыту ойындарының ерекшеліктері сипатталады. Сонымен қатар, ойын әдістері арқылы дыбыстарды дұрыс айтуға үйрету, сөздік қорын молайту, байланыстырып сөйлеу дағдыларын қалыптастыру жолдары талданады. Ойын технологияларын жүйелі және мақсатты қолдану балалардың сөйлеу белсенділігін арттырып, өзіне деген сенімділігін күшейтеді. Зерттеу нәтижелері ойын әдістерінің сөйлеу тілін түзетуде жоғары тиімділігін көрсетеді және оларды арнайы білім беру ұйымдарында кеңінен пайдаланудың өзектілігін айқындайды.

Мазмұны

Түсінік хат

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазіргі таңда мектепке дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы балалар арасында сөйлеу тілінің түрлі бұзылыстары жиі кездеседі. Сөйлеу — баланың тұлғалық дамуының, әлеуметтік бейімделуінің, танымдық белсенділігінің негізгі құралы. Сөйлеу тіліндегі кемшіліктер баланың қоршаған ортамен қарым-қатынасына, оқу үлгеріміне, психологиялық жай-күйіне кері әсер етеді.

Баланың жетекші әрекеті – ойын. Сондықтан сөйлеу тіліндегі бұзылыстарды түзетуде ойын технологияларын қолдану тиімді әдістердің бірі болып табылады. Ойын баланың қызығушылығын арттырып, белсенділігін дамытады, еркін қарым-қатынас жасауына жағдай жасайды.

Зерттеу нысаны: сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балаларды түзету процесі.

Зерттеу пәні: логопедиялық жұмыста ойын әдістерін қолдану.

Бағыты

Бағдарламаның негізгі бағыты – сөйлеу тілінде бұзылыстары бар мектепке дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы балаларға ойын әдістері арқылы түзету-дамыту жұмысын ұйымдастыру. Бағдарлама арнайы педагогика, логопедия және дамыта оқыту қағидаларына негізделеді. Негізгі назар сөйлеудің фонетикалық-фонематикалық, лексикалық-грамматикалық және байланыстырып сөйлеу компоненттерін дамытуға бағытталады. Сонымен қатар баланың танымдық процестері (зейін, есте сақтау, ойлау), эмоциялық жағдайы және коммуникативтік дағдылары қатар дамытылады.

Бағдарлама инклюзивті білім беру жағдайында да, арнайы логопедиялық топтарда да қолдануға бейімделген. Оның мазмұны баланың жас ерекшелігі мен сөйлеу бұзылысының түріне қарай икемделеді.

Бағдарламаның өзектілігі қазіргі уақытта мектеп жасына дейінгі балалар арасында сөйлеу бұзылыстарының көбеюімен байланысты. Сөйлеу тіліндегі кемшіліктер баланың мектепке дайындығына, оқу жетістіктеріне және әлеуметтік бейімделуіне әсер етеді. Сондықтан ерте жастан жүйелі түзету жұмыстарын жүргізу – білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі.

Бағдарламаның жаңалығы – дәстүрлі логопедиялық жаттығуларды құрылымдалған ойын технологияларымен кешенді түрде біріктіруінде. Әрбір сабақ ойын сюжетіне негізделіп, баланың қызығушылығын арттыруға бағытталады. Сонымен қатар бағдарламада саусақ моторикасын, қимыл-қозғалысты, көрнекілік пен мультимедиялық элементтерді кіріктіру қарастырылған.

Педагогикалық мақсатқа лайықтылығы – ойын әрекеті баланың жетекші әрекеті болып табылатындығында. Сондықтан ойын арқылы ұйымдастырылған сабақтар баланың табиғи қажеттіліктеріне сәйкес келеді және түзету жұмысының тиімділігін арттырады.

Мақсаттары мен міндеттері

Негізгі мақсаты:

Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалардың сөйлеу және коммуникативтік дағдыларын ойын әдістері арқылы дамыту және түзету.

Міндеттері:

Дыбыстарды дұрыс айту дағдыларын қалыптастыру және бекіту.

Фонематикалық естуді дамыту.

Сөздік қорды молайту және белсендіру.

Грамматикалық құрылымды меңгерту.

Байланыстырып сөйлеу дағдыларын қалыптастыру.

Ұсақ және жалпы моториканы дамыту.

Баланың өзіне деген сенімін арттыру және қарым-қатынас белсенділігін дамыту.

Ерекшелігі

Бағдарламаның басты ерекшелігі – түзету жұмысының ойын сюжеті арқылы ұйымдастырылуы. Әр сабақ белгілі бір тақырыптық желіге (мысалы, «Саяхат», «Ертегілер елі», «Дүкен», «Орманға саяхат») негізделеді. Бұл балалардың қызығушылығын тұрақты ұстап тұруға мүмкіндік береді.

Тағы бір ерекшелігі – кешенділік қағидасы. Сабақ барысында дыбысты түзету, сөздік қорды байыту, грамматиканы дамыту және байланыстырып сөйлеу жұмыстары өзара байланыста жүргізіледі.

Сонымен қатар бағдарламада жеке және топтық жұмыс түрлері үйлестіріледі. Әр балаға жеке түзету бағыты анықталып, сонымен бірге топтық ойындар арқылы әлеуметтік қарым-қатынас дағдылары қалыптастырылады.

Күтілетін нәтижелер және оларды тексеру әдістері

Күтілетін нәтижелер:

Балалардың дыбыстарды дұрыс айту көрсеткішінің жақсаруы;

Фонематикалық естудің дамуы;

Белсенді сөздік қордың ұлғаюы;

Грамматикалық қателердің азаюы;

Байланыстырып сөйлеудің жақсаруы;

Қарым-қатынас белсенділігінің артуы;

Өзін-өзі бағалау деңгейінің көтерілуі.

Нәтижелерді тексеру әдістері:

Қорытындылай келе, бұл бағдарлама сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балаларға жүйелі, ғылыми негізделген және ойын әрекетіне сүйенген түзету-дамыту жұмысын ұйымдастыруға бағытталған. Бағдарламаны тиімді іске асыру баланың сөйлеу дағдыларын жақсартып қана қоймай, оның жалпы тұлғалық дамуына оң ықпал етеді.

І ТАРАУ. СӨЙЛЕУ ТІЛІ БҰЗЫЛЫСТАРЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1 Сөйлеу тілінің бұзылыстары туралы түсінік

Сөйлеу тілі – адамның қоршаған ортамен қарым-қатынас жасауының, ойлау үдерісінің, танымдық әрекетінің негізгі құралы. Сөйлеу арқылы бала өз ойын жеткізеді, әлеуметтік ортаға бейімделеді, білімді меңгереді және тұлғалық дамуын жүзеге асырады. Сондықтан сөйлеу тілінің қалыпты дамуы – баланың жалпы психикалық дамуының маңызды көрсеткіші болып табылады. Ал сөйлеу тіліндегі бұзылыстар баланың тұлғалық, зияткерлік және әлеуметтік дамуына елеулі ықпал етеді.

Сөйлеу тілінің бұзылыстары дегеніміз – баланың жас ерекшелігіне сәйкес сөйлеу дағдыларының жеткіліксіз қалыптасуы немесе тілдік жүйенің (фонетикалық, лексикалық, грамматикалық) түрлі деңгейлеріндегі ауытқулар. Бұл бұзылыстар дыбысты дұрыс айтпау, сөздік қордың аздығы, сөйлем құраудағы қиындықтар, байланыстырып сөйлеудің жеткіліксіз дамуы сияқты көріністермен сипатталады.

Сөйлеу мен ойлаудың өзара байланысын ғылыми тұрғыда негіздеген ғалымдардың бірі – Лев Выготский. Ол сөйлеудің баланың психикалық дамуындағы жетекші рөлін атап көрсетіп, сөйлеу тіліндегі кемшіліктер баланың танымдық әрекетіне және тұлғалық қалыптасуына кері әсер ететінін дәлелдеген. Ғалымның пікірінше, сөйлеу – жоғары психикалық функциялардың қалыптасу құралы, сондықтан оның бұзылысы баланың жалпы дамуында кешеуілдеуге алып келуі мүмкін.

Сөйлеу тілінің бұзылыстарын зерттеуде нейропсихологиялық бағыттың маңызы зор. Александр Лурия сөйлеудің ми қызметімен тығыз байланыста дамитынын айқындап, сөйлеу әрекетінің мидың бірнеше аймағының үйлесімді жұмысына негізделетінін көрсеткен. Оның зерттеулері сөйлеу бұзылыстарының органикалық себептерін түсіндіруге мүмкіндік берді.

Қазіргі логопедияда сөйлеу тілінің бұзылыстары бірнеше түрге бөлінеді. Солардың негізгілері:

Дислалия – есту қабілеті мен сөйлеу аппараты қалыпты жағдайда болғанымен, дыбыстарды дұрыс айта алмау. Бұл көбінесе фонетикалық немесе фонематикалық кемшіліктермен байланысты.

Дизартрия – сөйлеу аппараты бұлшықеттерінің иннервациясының бұзылуына байланысты дыбыстардың анық айтылмауы. Ол көбіне орталық жүйке жүйесінің зақымдануымен байланысты болады.

Алалия – баланың ерте жаста ми қыртысының сөйлеу аймақтарының зақымдануынан сөйлеудің толық немесе жартылай дамымауы.

Афазия – қалыптасқан сөйлеудің мидың жергілікті зақымдануына байланысты бұзылуы.

Тұтықпа – сөйлеу ырғағы мен қарқынының бұзылуы, сөйлеу кезінде еріксіз кідірістер мен қайталаулардың болуы.

Сөйлеу тілінің бұзылыстарының пайда болу себептері әртүрлі. Олар биологиялық және әлеуметтік факторларға бөлінеді. Биологиялық себептерге жүктілік пен босану кезіндегі асқынулар, тұқымқуалаушылық, орталық жүйке жүйесінің зақымдануы жатады. Ал әлеуметтік себептерге баламен жеткіліксіз қарым-қатынас, екі тілдік ортадағы қиындықтар, педагогикалық қараусыздық сияқты факторлар кіреді.

Сөйлеу тіліндегі бұзылыстардың құрылымы күрделі және көпқырлы. Олар тек дыбысты дұрыс айта алмаумен шектелмейді. Көп жағдайда баланың сөздік қоры кедей, сөйлем құрауы шектеулі, грамматикалық құрылымды меңгеруі жеткіліксіз болады. Сонымен қатар мұндай балаларда зейіннің тұрақсыздығы, есте сақтау қабілетінің әлсіздігі, эмоциялық тұрақсыздық байқалуы мүмкін.

Сөйлеу тілінің дамуы кезең-кезеңмен жүзеге асады. Егер белгілі бір кезеңде сөйлеу қалыпты деңгейде дамымаса, кейінгі кезеңдерде де қиындықтар туындайды. Сондықтан сөйлеу бұзылыстарын ерте анықтау және дер кезінде түзету жұмыстары өте маңызды.

Сөйлеу тілінің бұзылыстары – баланың жалпы дамуына әсер ететін күрделі педагогикалық және психологиялық мәселе. Ол тілдік жүйенің әртүрлі компоненттерінің жеткіліксіз дамуын қамтиды және арнайы ұйымдастырылған логопедиялық көмекті талап етеді. Сөйлеу кемшіліктерін дер кезінде түзету баланың мектепке даярлығын арттырып, оның қоғамға толыққанды бейімделуіне мүмкіндік береді.

Сөйлеу тілінің бұзылыстары — тілдік жүйенің қалыпты дамуынан ауытқуы. Бұл бұзылыстар баланың жас ерекшелігіне сәйкес сөйлеу дағдыларының қалыптаспауы немесе жеткіліксіз дамуы арқылы көрінеді.

Сөйлеу тілі – адамзат қоғамындағы негізгі қарым-қатынас құралы және тұлғаның психикалық дамуының маңызды шарты. Баланың сөйлеуінің қалыптасуы оның танымдық процестерінің, әлеуметтік бейімделуінің және тұлғалық дамуының өзегін құрайды. Сондықтан сөйлеу тілінің дамуы мен оның бұзылыстарын ғылыми тұрғыдан зерттеу арнайы педагогика мен логопедия ғылымының маңызды бағыттарының бірі болып табылады.

Сөйлеу тілінің бұзылыстары – баланың жас нормасына сәйкес тілдік дағдыларының жеткіліксіз қалыптасуы немесе сөйлеу әрекетінің белгілі бір компоненттерінің (дыбыстық, лексикалық, грамматикалық, байланыстырып сөйлеу) бұзылуы. Бұл бұзылыстар баланың жалпы психикалық дамуына әсер етіп, оқу әрекетінде және әлеуметтік қарым-қатынаста қиындықтар туғызады.

Сөйлеу мен ойлаудың өзара байланысын алғаш ғылыми негіздеген ғалымдардың бірі – Лев Выготский. Оның теориясы бойынша, сөйлеу – жоғары психикалық функциялардың қалыптасу құралы. Бала алдымен сыртқы сөйлеуді меңгеріп, кейін ішкі сөйлеуге өтеді, бұл ойлау әрекетінің дамуына ықпал етеді. Егер сөйлеу дамуы кешеуілдесе немесе бұзылса, баланың ойлау процестері де толыққанды қалыптаспайды. Осы тұрғыдан алғанда, сөйлеу бұзылыстары тек тілдік кемшілік емес, ол баланың жалпы даму жүйесіне әсер ететін кешенді мәселе болып табылады.

Сөйлеу әрекетінің нейропсихологиялық негіздерін зерттеген ғалым – Александр Лурия. Ол сөйлеудің ми қыртысының бірнеше аймақтарының үйлесімді қызметіне негізделетін күрделі функционалдық жүйе екенін дәлелдеген. Мидың белгілі бір бөлігінің зақымдануы сөйлеудің әртүрлі түрдегі бұзылыстарына алып келеді. Мысалы, моторлық аймақтардың зақымдануы дыбысты айту қиындықтарын туғызса, сенсорлық аймақтардың бұзылысы сөйлеуді түсінуге әсер етеді.

Логопедия ғылымында сөйлеу тілінің бұзылыстары бірнеше түрге жіктеледі. Соның ішінде жиі кездесетіндері: дислалия, дизартрия, алалия, афазия және тұтықпа. Дислалия – дыбыстарды дұрыс айта алмау; дизартрия – сөйлеу аппараты бұлшықеттерінің иннервациясының бұзылуына байланысты дыбыстың анық айтылмауы; алалия – ерте жастағы ми зақымдануы салдарынан сөйлеудің дамымауы; афазия – қалыптасқан сөйлеудің жойылуы немесе бұзылуы; тұтықпа – сөйлеу ырғағы мен қарқынының бұзылуы.

Сөйлеу тілінің бұзылыстарының себептері әртүрлі. Олар биологиялық және әлеуметтік факторларға бөлінеді. Биологиялық себептерге жүктілік пен босану кезіндегі асқынулар, орталық жүйке жүйесінің зақымдануы, тұқымқуалаушылық жатады. Ал әлеуметтік себептерге баламен қарым-қатынастың жеткіліксіздігі, педагогикалық қараусыздық, қолайсыз тілдік орта кіреді. Көп жағдайда сөйлеу бұзылыстары осы факторлардың кешенді әсерінен пайда болады.

Сөйлеу тілінің дамуы белгілі бір кезеңдер арқылы жүзеге асады. Нәрестелік кезеңде былдырлау, мектепке дейінгі кезеңде сөздік қордың қарқынды өсуі, грамматикалық құрылымдардың қалыптасуы байқалады. Егер осы кезеңдерде тілдік даму кешеуілдесе, кейінгі сатыларда күрделі қиындықтар туындауы мүмкін. Сондықтан ерте диагностика мен дер кезінде ұйымдастырылған түзету жұмыстары аса маңызды.

Сөйлеу тілінің бұзылыстары баланың эмоциялық және әлеуметтік дамуына да әсер етеді. Мұндай балаларда өзіне деген сенімсіздік, тұйықтық немесе керісінше ашушаңдық байқалуы мүмкін. Құрдастарымен қарым-қатынаста қиындықтар туындайды. Бұл жағдайлар сөйлеу кемшілігінің тереңдеуіне алып келуі ықтимал, сондықтан кешенді психологиялық-педагогикалық қолдау қажет.

Қазіргі арнайы педагогикада сөйлеу бұзылыстарын түзету жұмыстары кешенді түрде жүргізіледі. Ол логопедиялық, психологиялық және педагогикалық ықпалдарды біріктіреді. Түзету жұмыстарының тиімділігі баланың жеке ерекшеліктерін ескеруге, жүйелілікке және ерте басталуына байланысты.

Сөйлеу тілінің бұзылыстары – күрделі әрі көпқырлы мәселе. Ол баланың тілдік, танымдық және тұлғалық дамуына ықпал етеді. Теориялық негіздерді терең меңгеру түзету-дамыту жұмыстарының мазмұнын дұрыс ұйымдастыруға мүмкіндік береді және сөйлеуінде кемшілігі бар балалардың қоғамға толыққанды бейімделуіне жағдай жасайды.

Логопедия ғылымының негізін қалаушылардың бірі — Лев Выготский. Ол сөйлеу мен ойлаудың тығыз байланысын дәлелдеп, сөйлеу бұзылыстары баланың психикалық дамуына әсер ететінін атап көрсеткен.

Сөйлеу тілінің негізгі бұзылыстары:

Дислалия

Дизартрия

Алалия

Афазия

Ринолалия

Тұтықпа

Мұндай балаларда:

Сөздік қорының шектеулілігі

Фонематикалық естудің жеткіліксіз дамуы

Байланыстырып сөйлеудің бұзылуы

Зейіннің тұрақсыздығы

Эмоциялық тұйықтық

Александр Лурия сөйлеудің ми қызметімен байланысын зерттеп, сөйлеу бұзылыстарының нейропсихологиялық негізін сипаттаған.

Психологияда ойын – мектепке дейінгі жастағы баланың жетекші әрекеті деп қарастырылады. Бұл тұжырым Даниил Эльконин еңбектерінде жан-жақты зерттелген.

Ойын барысында бала:

Қоршаған ортаны таниды

Сөздік қорын дамытады

Әлеуметтік рөлдерді меңгереді

Қарым-қатынас дағдыларын қалыптастырады

Дидактикалық ойындар

Сюжеттік-рөлдік ойындар

Қимыл-қозғалыс ойындары

Саусақ ойындары

Артикуляциялық ойындар

Логопедиялық тренинг ойындары

1.2 Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалардың психологиялық ерекшеліктері

Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалардың психологиялық дамуы өзіндік ерекшеліктермен сипатталады. Сөйлеу – тек қарым-қатынас құралы ғана емес, сонымен қатар ойлаудың, есте сақтаудың, зейіннің, қиялдың дамуына ықпал ететін жетекші психикалық функция. Сондықтан сөйлеу тіліндегі кемшіліктер баланың танымдық әрекетіне, эмоциялық жағдайына және тұлғалық қалыптасуына тікелей әсер етеді.

Психологиялық зерттеулер көрсеткендей, сөйлеу мен ойлау бір-бірімен тығыз байланысты. Бұл байланыс ғылыми тұрғыда Лев Выготский еңбектерінде терең қарастырылған. Ғалым сөйлеудің баланың жоғары психикалық функцияларының қалыптасуындағы рөлін айқындап, тілдің дамуы ойлаудың дамуына негіз болатынын дәлелдеген. Егер баланың сөйлеуі кешеуілдесе немесе бұзылса, оның ойлау операцияларының (талдау, жинақтау, салыстыру, жалпылау) қалыптасуы да баяулайды.

Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалардың танымдық үдерістерінде бірқатар ерекшеліктер байқалады. Біріншіден, зейіннің тұрақсыздығы жиі кездеседі. Мұндай балалар тапсырманы ұзақ уақыт орындай алмайды, тез алаңдайды, нұсқауды толық түсінбеуі мүмкін. Бұл көбіне сөйлеу арқылы берілген ақпаратты қабылдау мен өңдеудің қиындығына байланысты.

Екіншіден, есте сақтау қабілетінің ерекшеліктері байқалады. Әсіресе сөздік-логикалық есте сақтау жеткіліксіз дамиды. Балалар жаңа сөздерді есте сақтауда, мәтінді мазмұндауда, өлеңдерді жаттауда қиындық көреді. Көрнекі-бейнелік есте сақтау салыстырмалы түрде жақсы сақталуы мүмкін, сондықтан түзету жұмыстарында көрнекілікке сүйену тиімді болып табылады.

Үшіншіден, ойлау әрекетінде нақты-бейнелік сипат басым болады. Абстрактілі ұғымдарды түсіну, жалпылау жасау, себеп-салдар байланыстарын анықтау қиындық туғызады. Бұл жағдай баланың мектеп бағдарламасын меңгеруіне кері әсерін тигізуі мүмкін.

Сөйлеу тіліндегі бұзылыстар баланың эмоциялық-ерік саласына да ықпал етеді. Көптеген балалар өз кемшілігін сезінеді, қатарластарының мазағына ұшырауы мүмкін, нәтижесінде тұйықтық, сенімсіздік, мазасыздық пайда болады. Кейбір жағдайда керісінше, агрессия, ашушаңдық, мінез-құлықтың тұрақсыздығы байқалады. Бұл – сөйлеу арқылы өз ойын жеткізе алмаудың салдары.

Нейропсихологиялық тұрғыдан алғанда, сөйлеу бұзылыстары мидың белгілі бір аймақтарының жеткіліксіз қызметімен байланысты болуы мүмкін. Александр Лурия зерттеулерінде сөйлеу әрекетінің күрделі функционалдық жүйе екендігі және оның бірнеше ми аймақтарының бірлескен жұмысына негізделетіні дәлелденген. Сондықтан сөйлеу кемшіліктері көбіне жалпы психикалық белсенділіктің төмендеуімен қатар жүреді.

Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалардың қарым-қатынас дағдылары да толық қалыптаспайды. Олар диалог құруда, сұрақ қоюда, өз ойын жүйелі жеткізуде қиындық көреді. Құрдастарымен ойында бастама көтермеуі немесе ойын ережесін түсінбеуі мүмкін. Бұл әлеуметтік бейімделудің қиындауына әкеледі.

Мұндай балаларда өзін-өзі бағалау деңгейі жиі төмен болады. Олар тапсырманы орындауда сәтсіздікке жиі ұшырағандықтан, өз мүмкіндіктеріне сенімсіздік қалыптасады. Педагог пен ата-ананың қолдауы болмаған жағдайда бұл жағдай тұрақты психологиялық кешенге айналуы мүмкін.

Сонымен қатар сөйлеу бұзылыстары бар балаларда қиял мен шығармашылық қабілет те жеткіліксіз дамуы ықтимал. Себебі шығармашылық әрекет көбіне тілдік құралдарға сүйенеді. Егер бала өз ойын еркін жеткізе алмаса, шығармашылық белсенділігі де төмендейді.

Алайда сөйлеу тіліндегі бұзылыстар баланың жалпы дамуы толық тоқтайды дегенді білдірмейді. Уақытылы ұйымдастырылған логопедиялық және психологиялық-педагогикалық көмек нәтижесінде баланың танымдық және тұлғалық дамуын түзетуге болады. Әсіресе ойын әрекеті арқылы жүргізілген жұмыс балалардың эмоциялық жай-күйін жақсартып, қарым-қатынас белсенділігін арттырады.

Қорытындылай келе, сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалардың психологиялық ерекшеліктері танымдық процестердің баяу дамуымен, эмоциялық тұрақсыздықпен, әлеуметтік бейімделудің қиындығымен сипатталады. Бұл ерекшеліктерді ескере отырып, түзету-дамыту жұмыстары кешенді, жүйелі және баланың жеке мүмкіндіктеріне негізделген түрде ұйымдастырылуы тиіс.

1.3 Ойын – баланың жетекші әрекеті

Ойын – мектепке дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы баланың негізгі, жетекші әрекеті. Баланың психикалық дамуы, тұлғалық қалыптасуы, әлеуметтік тәжірибені меңгеруі көбінесе ойын барысында жүзеге асады. Сондықтан педагогика мен психология ғылымында ойын әрекеті ерекше маңызға ие.

Ойынның жетекші әрекет ретіндегі мәнін ғылыми тұрғыда негіздеген ғалымдардың бірі – Лев Выготский. Ол ойын барысында баланың «жақын даму аймағы» кеңейетінін, яғни бала өз мүмкіндігінен жоғары деңгейдегі әрекеттерді орындай алатынын дәлелдеген. Ойын кезінде бала ересектердің іс-әрекетін қайталайды, әлеуметтік рөлдерді меңгереді, сөйлеу арқылы өз әрекетін реттейді. Бұл – оның психикалық функцияларының дамуына тікелей әсер етеді.

Ойынның жетекші әрекет екендігін терең зерттеген ғалым – Даниил Эльконин. Оның пікірінше, мектепке дейінгі жастағы бала үшін ойын – әлеуметтік қатынастарды игеру құралы. Сюжеттік-рөлдік ойын барысында бала белгілі бір рөлді (дәрігер, мұғалім, ана, сатушы) қабылдап, сол рөлге сәйкес мінез-құлық үлгілерін қолданады. Бұл үдеріс баланың қиялын, сөйлеуін, ойлауын, ерік сапаларын дамытады.

Ойын әрекетінің құрылымы белгілі бір компоненттерден тұрады: ойын мақсаты, мазмұны, рөлдері, ережелері және нәтижесі. Әсіресе ережелі ойындар баланың өзін-өзі бақылауын, тәртіпке бағынуын, зейінін тұрақтандыруын қалыптастырады. Ал еркін шығармашылық ойындар қиял мен бастамашылдықты дамытады.

Психологиялық тұрғыдан ойын бірнеше маңызды функция атқарады. Біріншіден, дамытушылық функциясы. Ойын барысында бала жаңа білімді меңгереді, сөздік қоры молаяды, логикалық ойлау қабілеті жетіледі. Екіншіден, тәрбиелік функциясы. Ойын арқылы бала ұжымда жұмыс істеуді, бір-бірімен келісуді, ережені сақтауды үйренеді. Үшіншіден, коммуникативтік функциясы. Ойын кезінде балалар бір-бірімен еркін сөйлесіп, қарым-қатынас дағдыларын жетілдіреді.

Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалар үшін ойынның маңызы ерекше. Себебі ойын – табиғи әрі еркін әрекет. Мұндай балалар арнайы ұйымдастырылған ойын жағдайында сөйлеуге белсендірек қатысады. Ойын эмоциялық қысымды төмендетіп, баланың өзіне деген сенімін арттырады. Сонымен қатар ойын тапсырмалары баланың танымдық белсенділігін күшейтеді.

Ойын барысында бала заттық әрекеттен символдық әрекетке көшеді. Яғни нақты заттарды шартты белгілермен алмастырады. Бұл – абстрактілі ойлаудың бастамасы. Мысалы, таяқшаны «қалам» немесе «қылыш» ретінде елестету – қиялдың және символдық функцияның дамуын көрсетеді. Мұндай әрекет сөйлеу арқылы сүйемелденеді, сондықтан тілдік даму да қатар жүреді.

Ойын әрекеті ерік сапаларын қалыптастыруда да маңызды рөл атқарады. Бала ойын ережесін сақтау үшін өзін ұстап, әрекетін реттеуге үйренеді. Бұл қасиеттер кейін оқу әрекетінде қажет болады. Яғни ойын – баланы мектептегі жүйелі оқуға дайындайтын негізгі кезең.

Қазіргі педагогикада ойын технологиялары кеңінен қолданылады. Дидактикалық ойындар оқу материалын меңгеруді жеңілдетеді, қимыл-қозғалыс ойындары моториканы дамытады, ал сюжеттік ойындар байланыстырып сөйлеуді жетілдіреді. Ойын әдістері баланың жас және жеке ерекшеліктерін ескере отырып ұйымдастырылуы тиіс.

Ойынның тағы бір маңызды қыры – оның мотивациялық сипаты. Бала үшін ойын – қызықты әрекет. Сондықтан ол тапсырманы ерікті түрде, зорлықсыз орындайды. Бұл ішкі уәжді қалыптастырады және оқу әрекетіне оң көзқарас туғызады.

Қорытындылай келе, ойын – баланың психикалық және тұлғалық дамуының негізгі тетігі. Ол сөйлеудің, ойлаудың, қиялдың, эмоциялық және әлеуметтік дағдылардың қалыптасуына ықпал етеді. Әсіресе сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалармен жүргізілетін түзету жұмыстарында ойын жетекші әдіс ретінде қолданылуы тиіс. Себебі ойын арқылы бала еркін қарым-қатынас жасап, өз мүмкіндігін толық аша алады.

Ойын әдістері – оқу-тәрбие және түзету-дамыту процесінде баланың танымдық белсенділігін арттыруға, сөйлеуін, ойлауын, қиялын және әлеуметтік дағдыларын дамытуға бағытталған педагогикалық тәсілдер жүйесі. Әсіресе сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалармен жұмыс барысында ойын әдістері негізгі құралдардың бірі болып табылады. Себебі ойын – баланың табиғи әрекеті, ол арқылы бала жаңа білімді жеңіл әрі қызығушылықпен меңгереді.

Ғылыми тұрғыдан ойын әрекетінің құрылымы мен мазмұнын зерттеген ғалымдардың бірі – Даниил Эльконин. Ол ойын түрлерін баланың жас ерекшелігі мен даму кезеңіне байланысты жіктеп, сюжеттік-рөлдік ойындардың мектепке дейінгі кезеңдегі жетекші маңызын атап өткен. Сонымен қатар ойынның дамытушылық әлеуетін Лев Выготский өз еңбектерінде ерекше көрсеткен.

Педагогикалық тәжірибеде ойын әдістері бірнеше негізгі түрлерге бөлінеді:

1. Дидактикалық ойындар

Дидактикалық ойындар – нақты оқу немесе түзету мақсатына бағытталған арнайы ұйымдастырылған ойындар. Олардың негізгі мақсаты – білімді бекіту, тілдік материалды меңгерту, сөйлеу дағдыларын қалыптастыру.

Мысалы, «Артық сөзді тап», «Қай дыбыстан басталады?», «Сөйлемді аяқта» сияқты ойындар балалардың фонематикалық естуін, сөздік қорын, грамматикалық құрылымды меңгеруін дамытады. Дидактикалық ойындарда ереже нақты болады, тапсырма белгілі бір мақсатқа бағытталады.

2. Сюжеттік-рөлдік ойындар

Сюжеттік-рөлдік ойындарда балалар белгілі бір әлеуметтік рөлдерді орындайды (дәрігер, сатушы, мұғалім, ана және т.б.). Бұл ойындар баланың әлеуметтік тәжірибесін кеңейтіп, байланыстырып сөйлеуін дамытады.

Мысалы, «Дүкен», «Аурухана», «Балабақша» ойындары барысында балалар диалог құрады, сұрақ қояды, жауап береді, өз ойын жүйелі жеткізуге тырысады. Мұндай ойындар сөйлеу белсенділігін арттырып, қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырады.

3. Қимыл-қозғалыс ойындары

Қимыл-қозғалыс ойындары моториканы, үйлесімділікті, зейінді дамытуға бағытталған. Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балаларда ұсақ және жалпы моториканың жеткіліксіз дамуы жиі кездесетіндіктен, мұндай ойындардың маңызы зор.

Мысалы, «Қайталай ғой», «Қимылды көрсет», «Тез айт та, ұстап ал» сияқты ойындар сөйлеу мен қозғалыстың үйлесімділігін арттырады. Қимылмен қатар сөзді қолдану баланың сөйлеу аппаратының белсенділігін күшейтеді.

4. Саусақ ойындары

Саусақ ойындары ұсақ моториканы дамытуға бағытталған. Ғылыми зерттеулер ұсақ моторика мен сөйлеу дамуының арасында тығыз байланыс бар екенін көрсетеді. Саусақ жаттығулары арқылы ми қыртысының сөйлеуге жауапты аймақтары белсендіріледі.

Мысалы, тақпақпен бірге орындалатын саусақ жаттығулары, «Қуырмаш», «Санамақ» ойындары баланың артикуляциялық аппаратын жанама түрде дамытуға ықпал етеді.

5. Артикуляциялық ойындар

Бұл ойын түрі сөйлеу аппаратының бұлшықеттерін дамытуға арналған. «Айна», «Кім дұрыс көрсетеді?», «Тіл гимнастикасы» сияқты ойындар дыбысты дұрыс айтуға дайындық кезеңінде кеңінен қолданылады.

Артикуляциялық ойындар балаларға жаттығуды қызықты түрде орындауға мүмкіндік береді, шаршауды азайтады және түзету жұмысының тиімділігін арттырады.

6. Логопедиялық тренинг ойындары

Бұл ойындар кешенді түрде сөйлеудің барлық компоненттерін дамытуға бағытталады. Оларға фонематикалық естуді, дыбыстық талдауды, сөздік қорды, грамматикалық құрылымды және байланыстырып сөйлеуді дамытуға арналған жаттығулар кіреді.

Мысалы, «Сурет бойынша әңгіме құрастыр», «Ертегіні жалғастыр», «Сөзден сөйлем құра» ойындары баланың тілдік белсенділігін кешенді түрде дамытады.

7. Ақпараттық-коммуникациялық технологияларға негізделген ойындар

Қазіргі таңда интерактивті тақта, компьютерлік бағдарламалар, логопедиялық қосымшалар арқылы ұйымдастырылатын ойын түрлері де кең таралған. Олар көрнекілікті арттырып, баланың қызығушылығын күшейтеді. Дегенмен, мұндай ойындарды дәстүрлі әдістермен үйлестіріп қолдану қажет.

Қорытындылай келе, ойын әдістерінің түрлері алуан түрлі және әрқайсысының өзіндік педагогикалық мүмкіндіктері бар. Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалармен жұмыс барысында ойын түрлері баланың жас ерекшелігіне, сөйлеу кемшілігінің сипатына және жеке мүмкіндіктеріне сәйкес таңдалуы тиіс. Жүйелі әрі мақсатты ұйымдастырылған ойын әдістері түзету-дамыту жұмысының нәтижелілігін арттырып, баланың тілдік және тұлғалық дамуына оң әсер етеді.

Ойын – баланың табиғи әрекеті, оның психикалық, тұлғалық және әлеуметтік дамуының маңызды шарты. Педагогика мен психология ғылымында ойын әдістері оқыту мен тәрбиелеудің, сондай-ақ түзету-дамыту жұмыстарының тиімді құралы ретінде қарастырылады. Әсіресе мектепке дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы балалар үшін ойын – жетекші әрекет түрі болып табылады. Сондықтан ойын әдістерінің теориялық негіздерін қарастыру арнайы педагогика мен логопедия саласында ерекше маңызға ие.

Ойынның мәнін ғылыми тұрғыдан алғашқылардың бірі болып негіздеген ғалым – Лев Выготский. Оның мәдени-тарихи теориясы бойынша, ойын барысында бала өз даму деңгейінен жоғары әрекеттерді орындай алады. Ғалым «жақын даму аймағы» ұғымын енгізіп, ойын баланың әлеуеттік мүмкіндіктерін ашуға жағдай жасайтынын дәлелдеген. Ойын кезінде бала ересектердің іс-әрекетін модельдейді, әлеуметтік тәжірибені меңгереді және сөйлеу арқылы өз әрекетін реттейді.

Ойын әрекетінің құрылымын және оның даму кезеңдерін зерттеген көрнекті ғалым – Даниил Эльконин. Ол ойынның мазмұны баланың әлеуметтік ортасына байланысты өзгеретінін атап көрсеткен. Сюжеттік-рөлдік ойындар мектепке дейінгі кезеңде ерекше орын алады, себебі олар арқылы бала қоғамдағы рөлдерді игереді, қарым-қатынас жасау дағдыларын дамытады. Элькониннің теориясы ойынның тек көңіл көтеру емес, дамытушы және тәрбиелік маңызы бар күрделі психологиялық құбылыс екенін дәлелдейді.

Ойын әдістерінің теориялық негіздері бірнеше ғылыми бағыттарға сүйенеді: психологиялық, педагогикалық және әлеуметтік-мәдени бағыттар. Психологиялық тұрғыдан ойын баланың когнитивтік процестерін – зейін, есте сақтау, ойлау, қиялды дамытады. Педагогикалық тұрғыдан ойын – білім беру мазмұнын баланың жас ерекшелігіне сай ұйымдастыру тәсілі. Әлеуметтік тұрғыдан ойын – баланың қоғам нормаларын меңгеру алаңы.

Ойын әрекетінің негізгі ерекшеліктері мыналар: еріктілік, шарттылық, шығармашылық сипат және эмоциялық қанықтылық. Бала ойын барысында еркін әрекет етеді, бірақ белгілі бір ережеге бағынады. Бұл оның өзін-өзі реттеу қабілетін қалыптастырады. Сонымен қатар ойын барысында қиял элементтері басым болады, бұл шығармашылық ойлаудың дамуына ықпал етеді.

Ойын әдістерінің теориялық негізінде мотивация мәселесі де маңызды орын алады. Ойын – баланың ішкі қызығушылығына сүйенетін әрекет. Сондықтан ойын арқылы берілген тапсырмалар балаға жеңіл қабылданады және жағымды эмоциялық фон қалыптастырады. Бұл әсіресе сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалар үшін маңызды, себебі олар кейде сөйлеуге байланысты психологиялық кедергілерді сезінуі мүмкін. Ойын бұл кедергілерді азайтып, белсенділікті арттырады.

Ойын әдістері білім беру процесінде түрлі функция атқарады. Біріншіден, дамытушылық функция – бала жаңа білім мен дағдыларды меңгереді. Екіншіден, тәрбиелік функция – балада жауапкершілік, ұйымшылдық, тәртіпке бағыну қалыптасады. Үшіншіден, коммуникативтік функция – қарым-қатынас жасау дағдылары жетіледі. Төртіншіден, түзетушілік функция – сөйлеу, мінез-құлық немесе танымдық кемшіліктерді түзетуге мүмкіндік береді.

Қазіргі білім беру жүйесінде ойын технологиялары кеңінен қолданылады. Дидактикалық ойындар оқу материалын меңгеруді жеңілдетсе, рөлдік ойындар әлеуметтік тәжірибені байытады, ал қимыл-қозғалыс ойындары моториканы дамытады. Ойын әдістерін тиімді пайдалану үшін педагог баланың жас ерекшелігін, жеке мүмкіндіктерін және даму деңгейін ескеруі тиіс.

Ойын әрекетінің тағы бір маңызды теориялық қыры – оның символдық сипаты. Бала ойын барысында нақты заттарды шартты түрде басқа заттармен алмастырады. Бұл символдық функцияның қалыптасуына негіз болады және абстрактілі ойлаудың дамуына әсер етеді. Сөйлеу осы үдерістің ажырамас бөлігі болғандықтан, ойын тілдік дамумен тығыз байланысты.

Қорытындылай келе, ойын әдістерінің теориялық негіздері психология мен педагогика ғылымдарының маңызды қағидаларына сүйенеді. Ойын – баланың жан-жақты дамуын қамтамасыз ететін әмбебап құрал. Ол танымдық процестерді жетілдіріп қана қоймай, әлеуметтік тәжірибені меңгеруге, тұлғалық қасиеттерді қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сондықтан ойын әдістері білім беру және түзету-дамыту процесінде ғылыми негізделген, мақсатты және жүйелі түрде қолданылуы тиіс.

2 Практикалық бөлім

Түсіндірме жазба

Қазіргі уақытта сөйлеу терапиясының өзекті мәселелерінің бірі-сөйлеу қабілеті бұзылған балалардың сөздік қорын қалыптастыру.

Сөздікті байыту бойынша жұмыс балалардың сөйлеу дамуының жалпы жүйесінде маңызды орын алады. Сонымен, сөздік қорын кеңейтпей, олардың сөйлеу қарым-қатынасын жетілдіру мүмкін емес.

Дидактикалық ойындар-бұл балалардың қоршаған орта туралы идеяларын кеңейтуге, тереңдетуге және жүйелеуге, танымдық қызығушылықтарды тәрбиелеуге және танымдық қабілеттерін дамытуға бағытталған білім беру, танымдық ойындар.

Дидактикалық ойындар-сөздік жұмыстың кең таралған әдісі. Ойын-ақыл-ой тәрбиесінің бір құралы. Онда бала қоршаған шындықты көрсетеді, өз білімін анықтайды, оны жолдастарымен бөліседі. Ойындардың жекелеген түрлері балалардың дамуына әр түрлі әсер етеді. Дидактикалық ойындар ақыл-ой тәрбиесінде ерекше маңызды орын алады, олардың міндетті элементі танымдық мазмұн мен ақыл-ой міндеті болып табылады. Ойынға бірнеше рет қатыса отырып, бала өзі жұмыс істейтін білімді мықтап игереді. Ойындағы ақыл-ой мәселесін шеше отырып, бала еркін есте сақтау және көбейту, заттарды немесе құбылыстарды жалпы белгілер бойынша жіктеу, заттардың қасиеттері мен қасиеттерін бөліп көрсету, оларды жеке белгілер бойынша анықтау жаттығуларын жасайды.

Дидактикалық ойындарда балалардың алдына белгілі бір міндеттер қойылады, олардың шешімі зейінді, зейінді, ақыл-ой күшін, ережелерді, әрекеттер тізбегін түсіну және қиындықтарды жеңу қабілетін талап етеді.

Олар балалардың сезімдері мен қабылдауларын дамытуға, идеяларды қалыптастыруға, білімді игеруге ықпал етеді. Бұл ойындар балаларға белгілі бір психикалық және практикалық мәселелерді шешудің әртүрлі үнемді және ұтымды тәсілдерін үйретуге мүмкіндік береді. Бұл олардың байытатын рөлі.

Әрбір дидактикалық ойынның өзіндік бағдарламалық мазмұны бар, оған балалар үйренуі керек сөздердің белгілі бір тобы кіреді.

Мектепке дейінгі педагогикада сөйлеудің жалпы дамымауы бар баланың сөздігін байытуға арналған барлық Дидактикалық ойындарды жеті негізгі түрге бөлуге болады: зат есім сөздігін байыту ойындары, етістік сөздігін байыту ойындары, сын есім сөздігін байыту ойындары, үстеу сөздігін байыту ойындары, антоним сөздігін байыту ойындары, синоним сөздігін байыту ойындары, байыту ойындары сандар сөздігі

Зат есім сөздігін дамытуға арналған ойындар

1.Ойын " кімге ем?»

Мақсаты: сөйлеуде зат есімнің қиын түрлерін қолдану қабілетін қалыптастыру.

Жабдық: аю, қаздар, тауықтар, Аққулар, жылқы, қасқыр, түлкі, сілеусін, маймыл, кенгуру, жираф, піл бейнеленген суреттер. Ойын барысы: балаларға сыйлықтарды жануарлар арасында тарату және кімге қандай сыйлық қолайлы екенін айту тапсырмасы ұсынылады.

Туралы жазба ойындар: балаларға сұрақтар қойылды: Бал кім? Астық кімге? Ет кімге? Жеміс кімге?

2.Ойын: "кім немесе не болды"

Мақсаты: зат есімдер сөздігін және қоршаған орта туралы білімді кеңейту.

Ойынның сипаттамасы: мұғалім балаларға сұрақтар қояды. Тауық кім немесе бұрын болған? (жұмыртқа), жылқы (құлын), Бақа (тадпол), көбелек (шынжыр табан), етік (былғары), көйлек (мата), балық (жұмыртқа), шкаф (тақта), нан (ұн), велосипед (темір), жемпір (жүн) және т. б.?

3. "Жарты сөз сенікі"ойыны

Мақсаты: зат есімдер сөздігін қалыптастыру.

Жабдық: доп.

Ойынның сипаттамасы: ойынға қатысушылар шеңберге отырады және бір-біріне доп лақтырады.

Сонымен қатар, лақтырушы сөздің жартысын қатты айтады; кім ұстап алса, оны екінші жартысы деп атауы керек. Мысалы, паровоз, телефон. Допты кез-келген ойыншыға лақтыруға болады. Сізге тез жауап беру керек. Әр қателік немесе кідіріс үшін ойыншы ойыннан шығарылады. Оның шарттары күрделене түсуі мүмкін. Жүргізуші шеңберде отырған әрбір балаға жарты сөз береді (айтады). Әркім екінші жартысын жалғастыруы керек. Мүмкін емес-айыппұл ұпайы. Жүргізуші өзінің жарты сөзін айта бастайды, мысалы, " дене...»

4. "Жануарлар және олардың күшіктері"

Мақсаты: зат есімдер сөздігін қалыптастыру, балалардың сөйлеуінде жануарлардың атауын бекіту, сөзжасам дағдыларын бекіту, ептілікті, зейінді, есте сақтауды дамыту

Жабдық: доп.

Ойынның сипаттамасы: допты балаға лақтыру арқылы ересек адам кез-келген жануарды атайды, ал допты логопедке қайтарған бала сол жануардың баласын атайды. Негізгі қозғалыстар: допты еденге лақтыру, допты лақтыру; допты кілемде отырып айналдыру. Сөздер олардың қалыптасуы бойынша үш топқа бөлінеді. Үшінші топ күшіктердің аттарын есте сақтауды талап етеді.

1 топ. Жолбарыс-ах, Арыстан - ах, піл - ах, бұғы-ах, бұлан - ах, Түлкі - ах.

2-топ. Аюда-аю, түйеде - түйе, қасқырда - Қасқыр, қоянда - қоян, қоянда - қоян, тиінде - тиін, сиырда - бұзау, жылқыда - құлын, шошқада - шошқа, қойда - Қозы, тауықта - тауық, итте - күшік.

3-топ. Жолбарыс - Арыстан-піл-бұғы-лосенок-түлкі және т. б.

5. "Мейірімді айт"ойыны

Кішкентай допты ұстаңыз, бірақ бір сөзбен айтыңыз

Мақсаты: кішірейтетін жұрнақтардың көмегімен зат есімдерді қалыптастыру қабілетін бекіту, ептілікті, реакция жылдамдығын дамыту.

Жабдық: доп.

Ойынның сипаттамасы: допты балаға лақтырған логопед бірінші сөзді (мысалы, допты), ал допты қайтарған баланы логопед деп атайды; екінші сөзді (допты) атайды. Сөздерді аяқталу ұқсастығы бойынша топтастыруға болады. Үстел - үстел, кілт - кілт. Бас киім-тәпішке, тиін-тиін. Кітап-кітап, қасық-қасық. Бас-бас, сурет-сурет. Сабын-сабын, айна-айна. Қуыршақ-қуыршақ, қызылша-қызылша. Өрім-шошқа, су-су. Қоңыз-қоңыз, Емен-Емен. Шие-шие, мұнара мұнарасы. Көйлек-көйлек, орындық-орындық. Қауырсын-қауырсын, шыны-шыны. 5.

6."Бірі-көп" ойыны

Мақсаты: балалардың сөйлеуінде зат есімдердің әр түрлі аяқталуын бекіту.

Жабдық: доп.

Ойынның сипаттамасы: логопед балаларға допты лақтырады, зат есімдерді сингулярлы түрде атайды. Балалар көпше зат есімдерді атай отырып, допты кері лақтырады. Сіз допты еденге соққылармен лақтыра аласыз, допты кілемде отырып айналдыра аласыз. Мысалдар: үстел-үстелдер, аулалар-аулалар, мұрындар, тау-таулар, шұңқырлар, көпір - көпірлер, үй-үйлер, көз-көздер, шалғындар, қала-қалалар, сымдар-сымдар, суық - суық, күн-күндер, діңгек-діңгектер, ұйқы - армандар, маңдай-маңдай, құлақ-Құлақ, орындық-орындықтар, қазықтар, жапырақ-жапырақтар, қауырсын - қауырсындар, Қанат - қанаттар, ағаш-ағаштар, шұлық-шұлықтар, шұлық - шұлықтар, кесек-кесектер, шеңбер-шеңберлер, дружок - дружки, секіру - секіру, үйрек - үйректер, құрт - құрт, тауық - тауық, жолбарыс - жолбарыс, піл - піл.

7."Көңілді ұпай" ойыны

Мақсаты: балалардың сөйлеуінде зат есімдерді сандармен үйлестіруді бекіту. Ептілікті, реакция жылдамдығын дамыту.

Жабдық: доп.

Ойынның сипаттамасы: логопед немесе жүргізуші балаға допты лақтырып, зат есімнің "бір" санымен тіркесімін айтады, ал допты қайтарған бала сол зат есімді жауап ретінде атайды, бірақ "бес" санымен (немесе "алты", "жеті", "сегіз")...). Алдымен зат есімдердің аяқталуының ұқсастығы принципі бойынша тіркестерді атаған дұрыс. Мысалдар: бір үстел - бес үстел, бір піл - бес піл, бір шкаф - бес шкаф, бір қаз - бес қаз, бір аққу - бес аққу, бір кран - бес Тырна, бір жаңғақ - бес жаңғақ, бір резервуар - бес Маяк, бір конус-бес конус, бір үйрек-бес үйректер, бір құрт - бес қаз, бір тауық – бес тауық, бір қоян - бес қоян, бір саусақ - бес саусақ, бір көйлек - бес көйлек, бір қалпақ - бес қалпақ, бір қолғап - бес қолғап, бір банка - бес банка, бір қолғап - бес қолғап, бір түйме-бес қолғап түймелер, бір сабын қорабы - бес сабын қорабы, бір қалпақ - бес бас киім, бір кітап-бес кітап, бір кәмпит-бес кәмпит. "Менде" опциясы жүргізуші допты лақтырып: "менде бір үстел бар"дейді. Допты артқа лақтырған бала: "менде бес үстел бар", - деп жауап береді.

10. "Болады - болмайды"ойыны.

Мақсаты: баланың белсенді сөздігін кеңейту және бекіту, логикалық ойлауды дамыту.

Жабдық: доп.

Ойынның сипаттамасы: ойыншылар шеңберге тұрады. Жүргізуші жыл мезгілдерін атайды. Мысалы: "Жаз". Содан кейін допты балалардың біріне лақтыру табиғат құбылысын атайды. Мысалы: "Мұздың Ағуы". Допты ұстап алған бала мұндай жағдайдың бар-жоғын айтуы керек. Ойын шеңбер бойымен жүреді. Кім қателессе, ойыннан шығады. Табиғат құбылыстарының нұсқалары және маусымдық өзгерістер: аяз, мұздың ағуы, тамшылар, жапырақтың түсуі, боран, аяз, жаңбыр, қар, бұршақ, найзағай және т.б. асқыну. Балалар жылдың белгілі бір уақытында табиғат құбылысының мүмкіндігін немесе мүмкін .стігін түсіндіре отырып, толық жауап береді.

11. "Кім кім болады?»

Мақсаты: ойлауды, қиялды, реакция жылдамдығын дамыту, зат есімдер сөздігін кеңейту.

Жабдық: доп.

Ойынның сипаттамасы: допты балаларға лақтыратын жүргізуші "кім (не) болады - жұмыртқа, тауық, бала, желу, тұқым, жұмыртқа, шынжыр табан, ұн, темір, кірпіш, мата, оқушы, ауру, әлсіз" және т. б. допты артқа лақтырған балалар бірнеше нұсқаны бере алады жауап. Мысалы: "жұмыртқадан балапан, қолтырауын, тасбақа, жылан, тіпті жұмыртқа болуы мүмкін".

12."Ертегі сөздерінің саяхаты"ойыны

Мақсаты: жобалық іс-әрекет әдісімен балалардың сөздік қорын дамыту бойынша жұмысқа ата-аналарды тарту.

Ойынның сипаттамасы: мұғалім отбасына "сөз береді". Ата аналар баламен бірге сөздің мағынасын тауып оны келесі түрде ұсынады,

шығармашылықтың кез-келген өнімі (мысалы: сурет, қолөнер, құрастырылған ұсыныстар және т.б.) содан кейін бала басқа балалардың ата-аналарымен бірлескен жұмыс нәтижелерін ұсынады. Сөздер: достық, махаббат, бақыт, күлімсіреу, сәттілік, достар және т. б.

Етістік сөздігін дамытуға арналған ойындар

1."Кім қалай сөйлеседі?»

Мақсаты: етістіктің сөздік қорын кеңейту, дамыту

реакция жылдамдығы.

Жабдық: доп.

Ойынның сипаттамасы: бірінші нұсқада әр балаға кезекпен доп лақтырып, біз кез-келген жануарды атаймыз. Мысалы: сиыр, жолбарыс, жылан, маса, ит, қасқыр, үйрек, шошқа және т.б. допты қайтарған балалар қандай да бір жануардың дауыс беруі сияқты дұрыс жауап беруі керек еді. Мысалы: мылжыңдау, рыылдау, ысылдау, сықырлау, үру, айқайлау, айқайлау, күңкілдеу және т. б. ойынның екінші нұсқасында допты балаға лақтыру: "кім рыылдайды?", "Ал кім күңкілдейді?", "Кім үреді?", "Кім куку?"т. б. балалар қолайлы жануарларды атауы керек.

2."Бір сөз айтыңыз"ойыны

Мақсаты: етістік сөздігін, ойлауды, реакция жылдамдығын дамыту.

Жабдық: доп.

Ойынның сипаттамасы: Бұл ойында балалар шеңберге айналады. Ойын барысында доп әр балаға кезекпен лақтырылады, сұрақтар қойылады: Қарға қарғайды, ал қырық? Үкі ұшады, ал қоян? Сиыр шөп жейді, ал түлкі? Моль күзен қазады, ал қырық? Әтеш қарғыс айтады, ал тауық? Бақа жылайды, ал жылқы? Допты қайтарған балалар жауап береді: қырық айқайлайды. Және т. б.

3. Ойын " табиғатта не болып жатыр?»

Мақсаты: сөйлемдегі етістіктердің қолданылуын бекіту, сөйлемдегі сөздерді үйлестіру.

Жабдық: доп.

Ойынның сипаттамасы: доп әр балаға кезекпен лақтырылады, "Көктем"тақырыбына сұрақтар қойылады. Мысалы: балалар көктемде күн не істейді? Балалар жауап берді: жарқырайды, жылынады. Ағындар не істейді? Балалар жауап береді: олар жүгіреді, күңкілдейді. Қар не істейді? Қараңғыланады, ериді. Құстар не істейді? Олар ұшады, ұя салады, ән айтады. Тамшылар не істейді? Қоңырау. Аю не істейді? Оянады, ұядан шығады және т. б.

4. "Ұсыныс жаса" ойыны

Мақсаты: зейінді, ойлау операцияларының жылдамдығын дамыту.

Жабдық: доп.

Ойынның сипаттамасы: логопед допты балалардың біреуіне лақтырады сәйкес келмейтін сөздерді айту кезінде (мысалы:"қыз ойнау"). Допты ұстап алған бала осы сөздерден сөйлем айтады ("қыз ойнайды") және допты логопедке қайтарады.

5. "Кім қалай қозғалады?»

Мақсаты: балалардың етістік сөздігін байыту, ойлауды, зейінді, ептілікті дамыту.

Жабдық: доп.

Ойынның сипаттамасы: логопед балаға доп лақтырып, сұрақ қояды, допты логопедке қайтарған бала қойылған сұраққа жауап беруі керек. Ойын допты жеке тәсілдермен бірнеше рет лақтырумен өткізіледі. Логопед: құстар қалай қозғалады? Ал көбелектер, шыбындар, инеліктер, масалар, шіркейлер? Балықтар қалай қозғалады? Ал дельфиндер, киттер, морждар, акулалар? Жыландар не істейді? Ал құрттар, құрттар? Шегірткелер қалай қозғалады? Ал бақалар, бақалар, бүргелер, қояндар?

6. Ойын " бұл қимылдарды кім жасай алады?»

Мақсаты: балалардың етістік сөздігін белсендіру, қиялын, есте сақтау қабілетін, ептілігін дамыту.

Жабдық: доп.

Ойынның сипаттамасы: допты балаға лақтырған логопед етістікті, ал допты логопедке қайтарған бала аталған етістікке сәйкес келетін зат есімді атайды. Логопед: Барады. Балалар адам, жануар, пойыз, пароход, жаңбыр, қар, бұршақ, уақыт, жол; жүгіру (адам, жануар, ағын, уақыт); ұшу (құс, көбелек, инелік, шыбын, қоңыз, маса, ұшақ, тікұшақ, зымыран, жерсерік, уақыт, жеделхат); жүзу (балық, кит, дельфин, аққу, қайық, кеме, адам, бұлт).

7. Ойын " бұл зат не істей алады?»

Мақсаты: балалардың етістік сөздігін байыту, ойлауды дамыту.

Ойынның сипаттамасы: ересек адам затты атайды және баладан бұл зат не істей алатынын сұрайды. Мысалы, сыпырғыш кек алуы мүмкін, күрек қазуы мүмкін және т. б.

Сөздердің мысалдары: күн, жаңбыр, түн, қасық, әткеншек, мысық, құс, ұшақ және т. б. әр жауапта: "күн тағы не істейді, ол тек жарқырап қана қоймайды?». Балаға іс-әрекетті білдіретін мүмкіндігінше көп сөздерді таңдауға рұқсат етіңіз.

8. "Кім кім болғысы келеді?»

Мақсаты: балаларды сөйлеуде етістіктің қиын түрлерін қолдануға үйрету.

Жабдық: еңбек әрекеттерін бейнелейтін сюжеттік суреттер.

Ойынның сипаттамасы: балаға сұрақ: ұлдар немен айналысады?

(Ұлдар ұшақтың макетін жасағысы келеді) олар кім болғысы келеді? (Олар ұшқыш болғысы келеді). Балаларға тілек немесе тілек сөзімен сөйлем ойлап табу ұсынылады.

9."Мамандықтар әлемінде"ойыны

Мақсаты: мамандықтар туралы сөздікті жандандыру және кеңейту.

Жабдық: әр түрлі мамандықтағы адамдардың суреттері.

Ойынның сипаттамасы: мұғалім әр түрлі мамандықтағы адамдардың суреттерін көрсетеді және балалар не істеп жатқанын атауы керек.

Сын есімдер сөздігін дамытуға арналған ойындар

1. Ойын " неден жасалған?»

Мақсаты: балалардың сөйлеуінде салыстырмалы сын есімдерді қолдануды және оларды қалыптастыру тәсілдерін бекіту.

Жабдық: доп.

Ойынның сипаттамасы: ойын өткізбес бұрын, балаға егер қандай да бір зат ағаштан жасалған болса, онда ол ағаш, ал егер темір болса, онда ол темір, т.б. содан кейін суреттер бойынша жұмыс жүргізілді, содан кейін бұл тақырып доппен ойында бекітілді.

Ойын барысы. Допты балаға лақтырып: "былғарыдан жасалған етік", ал допты қайтарған бала жауап берді: былғары. Содан кейін біз допты басқа балаға лақтырамыз, "жүннен жасалған қолғаптар" дейміз, ал допты қайтарған бала жауап берді: жүн және т.б. мыс бассейні. (Мыс), плюш аю (плюш), жүннен жасалған қолғаптар (жүн), шыныдан жасалған әйнек (шыны), хрустальдан жасалған ваза (хрусталь) және т.б. содан кейін мен балаларға осы сөз тіркестерімен сөйлемдер құруды ұсындым. Мысалы: машада қонжық бар.

2. "Ұстап, лақтырыңыз — түстерді атаңыз"ойыны

Мақсаты: түсті білдіретін сын есімдерге зат есімдерді таңдау қабілетін қалыптастыру, сын есімдер сөздігін кеңейту, негізгі түстердің аттарын бекіту, балалардың қиялын дамыту.

Жабдық: доп.

Ойынның сипаттамасы: допты балаға лақтыру арқылы біз түсті білдіретін сын есімді атаймыз, ал допты қайтаратын бала берілген сын есімге сәйкес келетін зат есімді атайды. Мысалы: қызыл-көкнәр, от, жалау, қызғылт сары-апельсин, сәбіз, таң; сары-тауық, күн, репа; жасыл-қияр, шөп, орман; көк-аспан, мұз, ұмытпау; Көк-қоңырау, теңіз, сия; күлгін-қара өрік, сирень ,кит және т. б.

3. "Кімнің басы?»

Мақсаты: иелік сын есімдерді қолдану арқылы балалардың сөздік қорын кеңейту. Ойын суреттерді талқылағаннан кейін өткізілді. Осы әр түрлі аяқталулардың барлығын сөйлеуде қолданудың дұрыстығына ойын жағдайында сөздерді бірнеше рет қайталау арқылы қол жеткізілді.

Жабдық: доп.

Ойынның сипаттамасы: балалардың біреуіне доп лақтыру: "қарғаның басы бар..."ал допты артқа лақтырған бала:"...Қарға" және т.б. мысалдар: сілеусіннің басы сілеусін, балықта — балық, мысықта — мысық, сиқырда — жейде, қоянда — қоян, қоянда — қоян, түйеде — түйе, жылқыда — жылқы, үйректе — үйрек. Аққуда — аққу, бұғыда — бұғы, түлкіде — Түлкі, итте — ит, құста — құс, қойда — қой, тиінде — тиін, Аюда — аю, жолбарыста — жолбарыс, тауықта — тауық, көгершінде — Көгершін, бүркітте — бүркіт. Қиындық ретінде балаларға осы сын есімдермен сөйлемдер құрастыру ұсынылды.

4. "Ыстық — суық"ойыны

Мақсаты: Сын есімдер сөздігін қалыптастыру, баланың презентациясы мен сөздігінде заттардың немесе антоним сөздердің қарама-қарсы белгілерін бекіту.

Жабдық: доп.

Ойынның сипаттамасы: Нұсқаулық. Ойын суреттермен алдын-ала жұмыс жасағаннан кейін және баланың "бірдей", "ұқсас", "әр түрлі" ("әр түрлі"), "қарама-қарсы"сияқты сөздерді игергеннен кейін ойналады. Суреттерге сәйкес: өзен кең, ал ағын тар. Аю үлкен, ал аю кішкентай. Атасы ескі, ал Жас жігіт жас.

Ойын барысы. Допты балаға лақтырған Логопед бір сын есімді айтады, ал бала логопедке допты қайтарған кезде екіншісін қарама — қарсы мағынада атайды. Логопед: ыстық - балалар: суық (жақсы - жаман; ақылды - Ақымақ ; көңілді - қайғылы; өткір - Доғал; тегіс - өрескел; жеңіл - ауыр; терең - таяз; ашық - қараңғы; мейірімді-Зұлым; қуанышты-қайғылы; жылдам-баяу; жиі-сирек; жұмсақ-қатты; Ашық-бұлтты; жоғары-төмен)

Қиындық. Балаларға зат есім қосуды ұсынуға болады. Мысалы: өткір пышақ. Ашық күн. Терең көл.

5."Дөңгелек деген не?»

Мақсаты: Сын есімдер арқылы балалардың сөздік қорын кеңейту, қиялын, есте сақтау қабілетін, ептілігін дамыту.

Жабдық: доп.

Ойынның сипаттамасы: ойын барысы. Допты балаларға әртүрлі тәсілдермен лақтыра отырып, логопед сұрақ қояды, оған допты ұстап алған бала жауап беруі керек, содан кейін допты қайтарады логопедке. Логопед өз кезегінде допты келесі балаға лақтырып, одан жауап күтеді.

1. Дөңгелек деген не? (Доп, дөңгелек, күн, ай алма, шие...)

2. Не ұзақ? (Жол, өзен, арқан, жіп таспа, сым...)

3. Жоғары деген не? (Тау, ағаш, адам, жүз, үй, шкаф...)

4. Жасыл не бар? (Шөптер, ағаштар, бұталар, шегірткелер, көйлек...)

5. Суық деген не? (Су, қар, мұз, шық, аяз, тас, түн...)

6. Не тегіс? (Шыны, айна, тас, алма...)

7. Тәтті деген не? (Қант, кәмпиттер, пирогтар торттар, вафли...)

8. Жүн деген не? (Көйлек, жемпір, қолғап, қолғап, қалпақ...)

9. Тікенді не бар? (Кірпі, раушан, кактус, инелер, ель сым...)

10. Не өткір? (Пышақ, шило, шыны, қайшы қанжар, пышақ...)

11. Не оңай? (Мамық, қауырсын, мақта, қар ұшқыны).

12. Терең не бар? (Арық, арық, жыра, құдық өзен, ағын...)

6.Ойын:"ойыншықты тап"

Мақсаты: пәндік сөздікті, сын есімдер сөздігін байыту, оның белгілері мен әрекеттеріне назар аудара отырып, затты табу қабілетін қалыптастыру.

Жабдық: пирамида, қуыршақ, доп, барабан.

Ойынның сипаттамасы: логопед балаға 4-5 ойыншық көрсетеді, ол оларды атайды. Тақырыпты дұрыс атауға бірден үйрету керек: "бұл... (пирамида, қуыршақ, доп)". Логопед әр ойыншық туралы айтады, сыртқы белгілерді атайды: "бұл жұмсақ ойыншық. Ол түрлі-түсті. Дөңгелек". Басқа ойыншықтар да осылай сипатталады, бала оларды атайды. Баланы ойыншықтардың бірін сипаттауға шақырыңыз.

7."Қайсысын айт" ойыны

Мақсаты: Сын есімдер сөздігін қалыптастыру, тақырыптың белгілерін бөліп көрсетуге және атауға үйрету.

Жабдық: қораптағы жемістер.

Ойынның сипаттамасы: ересек адам қораптан заттарды шығарады, оларды атайды ("бұл алмұрт"), ал бала белгілерді атайды ("ол сары, жұмсақ, дәмді". "Бұл қызанақ". - "Ол қызыл, дөңгелек, піскен, шырынды". "Бұл қияр". - "Ол... ұзын, жасыл, қытырлақ").

8."Аңдарды салыстырыңыз" ойыны

Мақсаты: Сын есімдер сөздігін қалыптастыру, қарама-қарсы белгілерді бөліп көрсете отырып, әртүрлі жануарларды салыстыруға үйрету.

Жабдық: жануарлардың суреттері.

Ойынның сипаттамасы: логопед аю мен тышқанды қарастыруды ұсынады.

- Аю үлкен, ал тышқан... (кішкентай). Тағы, қандай аю... (қалың, қалың, аяқты)? Ал тышқан, не... (кішкентай, сұр, жылдам, епті)? Аю нені жақсы көреді... (бал, таңқурай), ал тышқан жақсы көреді... (ірімшік, крекер).

- Аюдың табандары қалың, ал тышқанның табандары... (жіңішке). Аю қатты, дөрекі дауыспен айқайлайды, ал тышқан... (жіңішке). Ал кімнің құйрығы ұзағырақ? Тышқанның құйрығы ұзын, ал аюдың құйрығы бар... (қысқа).

Айқындық негізінде жұмыс көп мағыналы сөздермен танысумен де жүргізіледі (орындықтың аяғы - үстелдің аяғы - саңырауқұлақтың аяғы; сөмкенің тұтқасы - қолшатырдың тұтқасы - шыныаяқтың тұтқасы; тігін инесі - кірпінің артқы жағындағы ине - шыршаның инесі).

9. "Белгі мен әрекетті ал" ойыны

Мақсаты: "Жеңіс Күні", "Менің Отаным"тақырыбы бойынша балалардың сөздігін дамыту және байыту

Ойынның сипаттамасы: Отан қорғаушы (қайсысы?)- батыл, батыл, батыл, батыл, батыл, батыл …

Отанды қорғау-бұл (не істеу керек?)- қорғау, қорғау, сақтау, қорғау....

Отан қорғаушы мамандығы (қайсысы?)- қиын, қауіпті, құрметті, батырлық…

10.Ойын:"кішкентай сиқыршылар"

Мақсаты: сөздікті кеңейту, суреттегі мағынасын беру арқылы сөздің мағынасы мен белгілерін нақтылау.

Жабдық: бояулар, маркерлер, қарындаштар, қағаз парақтары( топтағы балалар саны бойынша).

Ойынның сипаттамасы: мұғалім балаларға әртүрлі сөздерді салуды ұсынады: ағаш, бақыт, мейірімділік, отбасы, достық және т.б., содан кейін балалардан неге мұндай түстерді қолданғанын, неге осылай сурет салғанын сұрайды. Балалар өздерінің суреттері туралы шағын әңгімелер жасайды.

11."Өзіңіз туралы айтыңыз" ойыны

Мақсаты: сөздікті, қарым-қатынас дағдыларын дамыту.

Ойынның сипаттамасы: балаларға өздері туралы шағын әңгімелер жасауға шақырылады: сіздің атыңыз кім? Сіз не істегенді ұнатасыз? Не ойнау керек? Сіз кім болғыңыз келеді? Ең қызықты әңгімесі бар адам жеңеді.

Қорытынды

Сонымен, қазіргі мектепке дейінгі білім беру мекемелерінде мұғалімдер сөйлеудің жалпы дамымаған мектеп жасына дейінгі балалардың сөздік қорын қалыптастыру үшін әртүрлі дидактикалық ойындарды белсенді қолданады. Айта кету керек, мұғалімдер балалардың жеке жас ерекшеліктерін және сөздік жұмысының міндеттерін ескере отырып, ойын материалын таңдауы керек. Ойынның сәттілігі көбінесе мұғалімнің көңіл-күйіне, ойын әрекеттерінің дұрыстығына және ең бастысы жарқын, түрлі-түсті эстетикалық мәнерлі материалдың (заттар, иллюстрациялар, суреттер) болуына байланысты. Әр түрлі, қызықты, қол жетімді материалдың болуы маңызды рөл атқарады. Дидактикалық ойын арқылы сөздікті қалыптастыру процесі, егер тәрбиешілер бұған қызығушылық танытса, тиімді болады.

Сөздікті байыту және белсендіру баланың жас кезінен басталуы керек. Ал болашақта оны одан әрі жетілдіріп, көбейту керек. Тек бай сөздік қоры бар балада дұрыс сауатты сөйлеу қалыптасуы мүмкін.

Мұғалімнің міндеті-сөйлеуді дамыту және сөздікті байыту процесін барынша оңтайландыру. Сөйлеуді дамытуды және сөздікті байытуды оқытудың әртүрлі әдістерін қолдана отырып, сіз шаблондық әдістерді қолданғаннан гөрі нақты нәтижелерге қол жеткізе аласыз. Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, баланың сөздігі балалардың сөйлеуін дамытудың негізі болып табылады деп қорытынды жасауға болады.

Оқу ойындары-сабақтар балаға мектепке дайындалуға көмектеседі, өйткені мектеп жасына дейінгі балаларға арналған дидактикалық ойындар жаңа нәрсені үйреніп қана қоймай, алған білімдерін іс жүзінде қолдануға мүмкіндік береді. Мұндай дағдылар одан әрі табысты оқытудың негізі болатыны сөзсіз. Қарапайым дамытушылық ойын тапсырмаларын шеше отырып, әр бала өзінің нәтижелері мен жетістіктеріне қуанады. Жақсы көңіл-күй-табысты дамудың кепілі!

ҚОРЫТЫНДЫ

Сөйлеу тілі – баланың танымдық, эмоциялық және әлеуметтік дамуының негізгі көрсеткіші. Сөйлеу арқылы бала қоршаған ортаны таниды, қарым-қатынас жасайды, өз ойын білдіреді және тұлғалық қасиеттерін қалыптастырады. Сондықтан сөйлеу тіліндегі бұзылыстар тек тілдік кемшілік емес, баланың жалпы психикалық дамуына әсер ететін күрделі мәселе болып табылады.

Зерттеу барысында сөйлеу тілінің бұзылыстарының теориялық негіздері қарастырылып, олардың түрлері, себептері және құрылымдық ерекшеліктері талданды. Сөйлеу бұзылыстары фонетикалық, лексикалық, грамматикалық және байланыстырып сөйлеу деңгейлерінде көрініс табатыны анықталды. Сонымен қатар мұндай балалардың психологиялық ерекшеліктері – зейіннің тұрақсыздығы, есте сақтау қабілетінің әлсіздігі, ойлау әрекетінің баяулығы, эмоциялық тұрақсыздық және әлеуметтік қарым-қатынастағы қиындықтар – түзету жұмысының мазмұнын дұрыс ұйымдастыру қажеттігін көрсетеді.

Теориялық талдау ойынның мектепке дейінгі жастағы баланың жетекші әрекеті екенін дәлелдейді. Ойын барысында бала әлеуметтік тәжірибені меңгереді, қиялы дамиды, қарым-қатынас жасау дағдылары қалыптасады, сөйлеу белсенділігі артады. Ойын әдістері баланың табиғи қызығушылығына негізделетіндіктен, түзету-дамыту жұмыстарының тиімділігін арттырады.

Ойын әдістерінің дидактикалық, сюжеттік-рөлдік, қимыл-қозғалыс, саусақ, артикуляциялық және логопедиялық тренинг түрлері сөйлеудің әртүрлі компоненттерін дамытуға бағытталғаны анықталды. Жүйелі түрде ұйымдастырылған ойын әрекеті баланың дыбысты дұрыс айтуын қалыптастырып қана қоймай, сөздік қорын молайтуға, грамматикалық құрылымды меңгеруге және байланыстырып сөйлеуін дамытуға мүмкіндік береді.

Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалармен жүргізілген түзету жұмыстарының нәтижелері ойын әдістерін қолданудың жоғары тиімділігін көрсетеді. Балалар ойын барысында белсенділік танытып, тапсырмаларды ерікті түрде орындайды, өз ойын жеткізуге талпынады. Ойын эмоционалдық жағымды орта қалыптастырып, психологиялық кедергілерді азайтады. Бұл өз кезегінде сөйлеу дамуына оң ықпал етеді.

Сонымен, ойын әдістерін ғылыми негізде, мақсатты және жүйелі түрде қолдану сөйлеу тіліндегі бұзылыстарды түзетудің маңызды шарты болып табылады. Ойын – тек қосымша құрал емес, түзету жұмысының негізгі ұйымдастыру формасы болуы тиіс.

ҰСЫНЫСТАР

Зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, келесі ұсыныстар беруге болады:

Ерте диагностика жүргізу.

Сөйлеу тіліндегі бұзылыстарды мектепке дейінгі кезеңде анықтау және дер кезінде түзету жұмыстарын бастау қажет. Ерте араласу баланың мектепке дайындық деңгейін арттырады.

Ойын әдістерін жүйелі қолдану.

Логопедиялық сабақтарда ойын элементтері эпизодтық емес, жоспарлы және мақсатты түрде енгізілуі тиіс. Әр ойын нақты түзету мақсатына бағытталуы қажет.

Баланың жеке ерекшелігін ескеру.

Ойын түрлері баланың жасына, сөйлеу бұзылысының түріне және психологиялық ерекшеліктеріне сәйкес таңдалуы керек. Жеке және топтық жұмыстар үйлестіріліп жүргізілгені дұрыс.

Көрнекілік пен қимылды кеңінен пайдалану.

Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалар үшін көрнекілік пен қимыл-қозғалыс элементтері маңызды. Сондықтан саусақ ойындары, қимылды жаттығулар және визуалды материалдар кеңінен қолданылуы қажет.

Ата-анамен тығыз байланыс орнату.

Түзету жұмысының нәтижелі болуы үшін ата-аналарға кеңес беріліп, үй жағдайында қолдануға болатын қарапайым ойын жаттығулары ұсынылуы тиіс. Отбасындағы қолдау баланың сөйлеу белсенділігін арттырады.

Ақпараттық технологияларды тиімді пайдалану.

Интерактивті бағдарламалар мен мультимедиялық ойындар баланың қызығушылығын арттырады. Алайда олар дәстүрлі әдістермен үйлестіріліп қолданылуы қажет.

Кешенді психологиялық-педагогикалық қолдау көрсету. Логопед, психолог және тәрбиеші бірлесе жұмыс жүргізген жағдайда түзету жұмысының сапасы артады.

Қорытындылай келе, сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалармен жүргізілетін түзету-дамыту жұмыстары ғылыми негізделген, жүйелі және ойын әрекетіне сүйенген жағдайда ғана жоғары нәтижеге қол жеткізуге болады. Ойын – баланың табиғи қажеттілігі әрі оның даму мүмкіндіктерін ашатын тиімді құрал. Сондықтан арнайы педагогика тәжірибесінде ойын әдістерін кеңінен және мақсатты қолдану – уақыт талабы.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

Лев Выготский. Ойлау және сөйлеу. – Мәскеу: Педагогика, 1934.

Александр Лурия. Жоғары психикалық функциялар және олардың бұзылыстары. – Мәскеу: МГУ баспасы, 1962.

Даниил Эльконин. Балалар психологиясы. – Мәскеу: Педагогика, 1971.

Рау Феликс Андреевич. Логопедия негіздері. – Мәскеу: Просвещение, 1969.

Левина Роза Евгеньевна. Балалар сөйлеу тілінің бұзылыстары. – Мәскеу: Педагогика, 1968.

Филичева Татьяна Борисовна. Жалпы сөйлеу тілінің дамымауы бар балаларды оқыту. – Мәскеу: Гном, 2000.

Чиркина Галина Васильевна. Мектепке дейінгі жастағы балалардың сөйлеу тілін түзету. – Мәскеу: Просвещение, 2002.

Арнайы педагогика: Оқу құралы. – Алматы: Білім, 2015.

Логопедия: Оқулық / Педагогикалық жоғары оқу орындарына арналған. – Алматы: Эверо, 2018.

Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту әдістемесі. – Астана: Фолиант, 2020.