Батыс-Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті

Реферат

Пəні: Дене тəрбиесі мен спорт түрлерінің физиологиялық негіздер

Мамандығы: 6B01401-дене шынықтыру жəне спорт

Тақырыбы: Спорттық ойындар физология сипаттамасы волейбол

Орындаған: Еділбаев Ерасыл

Тексерген:PhDМендигалиева А.С.

М.Б.

Орал 2025

Кіріспе

Дене тəрбиесі – адамның жан-жақты дамуы мен денсаулығын нығайтудың маңызды құралы. Ол адамның тек физикалық қабілетін емес, сонымен қатар психологиялық жəне рухани тұрақтылығын қалыптастырады. Қазіргі заманда қоғамның дамуы мен өмір сапасы азаматтардың денсаулығына тікелей байланысты. Сондықтан дене тəрбиесі жүйесі мемлекеттің стратегиялық маңызы бар əлеуметтік бағыты ретінде қарастырылады.

Қазақстан Республикасында дене тəрбиесі жүйесі білім беру құрылымына енгізіліп, мектепке дейінгі ұйымдардан бастап жоғары оқу орындарына дейін үздіксіз жүзеге асырылады. Бұл жүйенің басты мақсаты – салауатты өмір салтын қалыптастыру, халықтың физикалық белсенділігін арттыру жəне дені сау ұрпақ тəрбиелеу.

Қазіргі таңда спорттық ойындар адамның дене жəне рухани дамуының негізгі бөлігіне айналды. Солардың ішінде волейбол – икемділік, шапшаңдық, күш пен ойлау қабілетін қатар дамытатын күрделі спорт түрі. Бұл ойынның физиологиялық ерекшеліктерін зерттеу спортшылардың жаттығу процесін тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

Волейбол ойыны барысында адамның барлық бұлшықет топтары, жүйке жүйесі, жүрек, тыныс алу жəне зат алмасу процестері белсенді жұмыс істейді. Сондықтан бұл спорт түрінің физиологиялық сипаттамасын білу – болашақ мамандар үшін маңызды.

1. Волейбол ойынының жалпы сипаттамасы

Волейбол — командалық спорт түрі. Екі команда тор арқылы бөлінген алаңда ойнайды. Мақсат — допты қарсыластың алаңына түсіру немесе оның соққысын қайтармау.

Волейбол жоғары жылдамдық, дəлдік жəне үйлесімді қимылдармен ерекшеленеді. Ойын барысында реакция жылдамдығы, кеңістікте бағдарлау, тепе-теңдік сақтау жəне қозғалысты үйлестіру қабілеттері белсенді дамиды.

Волейболдың ерекшелігі — қозғалыстың көптүрлілігі. Мұнда секіру, лақтыру, иілу, жүгіру, тез бұрылу сияқты əрекеттер орын алады, сондықтан ағзаға түсетін физиологиялық жүктеме айтарлықтай жоғары.

Дене тəрбиесі адамның дене жəне психикалық саулығын қамтамасыз етудің негізгі тетігі болып табылады. Ол жүрек-қан тамырларының, тыныс алу жəне тірек-қимыл жүйелерінің жұмысын жақсартады. Тұрақты түрде спортпен айналысатын адамдардың иммунитеті жоғары, еңбек өнімділігі артқан, күйзеліс деңгейі төмен болады.

Дене тəрбиесі адамның мінез-құлқына да əсер етеді. Ол табандылық, жауапкершілік, төзімділік, ерік-жігер сияқты қасиеттерді дамытады. Сонымен қатар ұжымдық ойындар мен жаттығулар арқылы адам қарым-қатынас мəдениетін үйренеді. Осылайша, дене тəрбиесі тек физикалық емес, əлеуметтік жəне рухани тұрғыдан да маңызды рөл атқарады.

2. Волейболшы ағзасына түсетін физиологиялық жүктемелер

Волейбол ойыны кезінде спортшының ағзасы жоғары қарқынды, бірақ үзіліспен жүретін жүктемелерге тап болады. Бұлшықеттердің жұмысы қысқа уақыттық, бірақ қайталамалы сипатта өтеді.

Жаттығу немесе ойын кезінде жүрек соғу жиілігі орта есеппен 140–180 соққы/минутқа дейін көтеріледі, ал максималды күш сəттерінде 200 соққы/минутқа дейін жетуі мүмкін.

Волейболшылардың қан айналым жүйесі жақсы дамыған болуы тиіс. Себебі əр секіру мен қозғалыс оттегінің жоғары деңгейде жеткізілуін талап етеді.

Қазақстандағы дене тəрбиесі жүйесі үш негізгі бағыттан тұрады: мемлекеттік саясат, білім беру жүйесі жəне спорт ұйымдары.

Мемлекеттік саясат дене мəдениеті мен спортты дамытуға бағытталған заңдар мен бағдарламаларды қамтиды. Мысалы, “Дене шынықтыру жəне спорт туралы” заң, “Саламатты Қазақстан” мемлекеттік бағдарламасы жəне Президент Жолдауларында көрсетілген спортты дамыту тапсырмалары.

Білім беру жүйесінде дене шынықтыру сабағы барлық деңгейде міндетті пəн болып табылады. Балабақшадан бастап ЖОО-ға дейінгі əр білім сатысында өз деңгейіне сай бағдарламалар қолданылады.

Спорт ұйымдары мен федерациялар кəсіби жəне бұқаралық спортты дамыта отырып, жастар арасында спортқа деген қызығушылықты арттыруда. Қазақстанда Олимпиада чемпиондары мен əлемдік деңгейдегі спортшылар осы жүйенің тиімділігін дəлелдеп отыр.

3. Бұлшықет жұмысы жəне энергия алмасу ерекшеліктері

Волейболшының қозғалысы қысқа мерзімді, бірақ күшті бұлшықет жұмысына негізделеді. Бұл кезде энергия көзі ретінде АТФ–КФ (аденозинтрифосфат–креатинфосфат) жəне анаэробты гликолиз жүйелері пайдаланылады.

Ойынның ұзақтығына байланысты ағзада энергия қоры үнемі толықтырылып отыруы қажет. Сондықтан дұрыс тамақтану мен демалыс волейболшының физиологиялық тепе-теңдігін сақтайды.

Ұзақ ойындарда аэробтық энергия түзілу процесі де іске қосылады, бұл ағзаның төзімділігін арттырады.

4. Жүйке жəне жүрек-қантамыр жүйесінің реакциясы

Волейбол – зейін, жылдам ойлау жəне үйлесімділік талап ететін ойын. Сондықтан орталық жүйке жүйесінің рөлі ерекше.

Ойын кезінде бас ми қыртысы қозғалыс сигналдарын тез өңдеп, бұлшықеттерге нақты бұйрық береді. Бұл жоғары концентрация мен үйлесімділікті қажет етеді.

Жүрек-қантамыр жүйесі бұл сəттерде ағзаға қажетті оттегіні жылдам жеткізуге бейімделеді. Тұрақты жаттығулар нəтижесінде жүректің көлемі ұлғайып, соққы көлемі артады.

Жоғары оқу орындарындағы дене тəрбиесі

ЖОО-дағы дене тəрбиесі студенттердің физикалық белсенділігін сақтауға жəне кəсіби өмірге дайындығын арттыруға бағытталған. Университеттерде арнайы спорт секциялары, жарыстар мен турнирлер ұйымдастырылады.

Дене тəрбиесі сабағы студенттердің денсаулығын нығайтып қана қоймай, уақытты тиімді пайдалануға жəне тəртіпке үйретеді.

Көптеген оқу орындарында студенттердің қызығушылығына сай спорт клубтары жұмыс істейді (мысалы, футбол, волейбол, үстел теннисі, жеңіл атлетика секциялары).

5. Волейбол ойынының тыныс алу жəне зат алмасуға əсері

Ойын барысында тыныс алу жиілігі 3–4 есе артады. Бұлшықеттерге көп мөлшерде оттегі керек болғандықтан, өкпенің тіршілік сыйымдылығы мен тыныс алу тиімділігі жоғарылайды.

Сонымен қатар, тұрақты жаттығулар нəтижесінде зат алмасу процесі жақсарып, ағзаның энергетикалық мүмкіндігі кеңейеді. Волейболшылардың оттегіні пайдалану көрсеткіші (VO₂ max) басқа спортшыларға қарағанда жоғары болады.

6. Волейболдың психологиялық жəне биомеханикалық негіздері

Волейбол – командалық спорт болғандықтан, психологиялық дайындық аса маңызды. Спортшылар өзара сенім, реакция үйлесімі жəне тактикалық ойлауды дамытуы тиіс.

Қарсыластың əрекетін болжау, тез шешім қабылдау жəне нақты орындау жүйке-психикалық тұрақтылықты қажет етеді.

Биомеханикалық тұрғыдан алғанда, волейболда қозғалыстар шапшаң жəне серпінді. Секіру, соғу жəне тосқауыл қою қимылдары кезінде буындар мен бұлшықеттердің үйлесімді жұмысы шешуші рөл атқарады.

7. Волейбол ойынының денсаулыққа пайдасы мен маңызы

Волейбол ойыны адамның бұлшықет жүйесін, тыныс алу жəне қан айналым жүйесін дамытады. Сонымен қатар, дене сымбатын сақтауға, артық салмақтан арылуға жəне омыртқа жүйесін нығайтуға көмектеседі.

Жүйелі түрде волейболмен айналысатын адамдардың реакция жылдамдығы жоғары, көңіл-күйі тұрақты жəне ұжыммен жұмыс істеу дағдысы жақсы дамыған болады.

Бұл ойын салауатты өмір салтын қалыптастырудың тамаша құралы болып табылады.

Дене тəрбиесі мен денсаулықтың байланысы

Дене белсенділігі мен денсаулық арасында тікелей байланыс бар. Қозғалыс тапшылығы (гиподинамия) қазіргі қоғамда жиі кездеседі жəне ол жүрек-қан тамырлары, семіздік, диабет сияқты ауруларға себеп болады.

Жүйелі түрде жаттығу жасау қан айналымын жақсартып, зат алмасу процесін жеделдетеді. Сонымен қатар, физикалық белсенділік адамның психикалық саулығын сақтап, көңіл-күйін көтереді.

Спорт — ұзақ əрі сапалы өмірдің негізі. Сондықтан күнделікті белсенді өмір салтын ұстану – əр адамның жеке жауапкершілігі.

8. Дене тəрбиесін жетілдіру жолдары мен болашағы

Қазіргі уақытта дене тəрбиесін жетілдіру үшін бірнеше бағытта жұмыс істеу қажет:

• Цифрландыру: фитнес-трекерлер, онлайн-жаттығулар жəне мобильді қосымшаларды қолдану;

• Инфрақұрылымды дамыту: жаңа спорт кешендерін салу, ауылдық жерлерде спорт алаңдарын көбейту;

• Мамандар даярлау: дене шынықтыру мұғалімдері мен жаттықтырушылардың кəсіби деңгейін арттыру;

• Бұқаралық спортты насихаттау: халық арасында спорттық іс-шараларды жиі өткізу.

Бұл шаралар еліміздегі дене тəрбиесі жүйесін жаңа деңгейге көтеріп, салауатты ұлт қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, дене тəрбиесі — ұлт денсаулығы мен болашағының кепілі. Ол адамның физикалық, психологиялық жəне əлеуметтік дамуына тікелей əсер етеді.

Қазақстанда дене тəрбиесі жүйесі мемлекеттік деңгейде қолдау тауып, барлық білім беру сатыларында жүйелі түрде енгізілген.

Дене тəрбиесін жетілдіру арқылы біз тек спортшыларды емес, дені сау, белсенді, рухы мықты ұлт қалыптастырамыз.

Волейбол – физиологиялық тұрғыдан күрделі əрі пайдалы спорт түрі. Ол адамның бұлшықет, жүрек, тыныс алу жəне жүйке жүйелерін жетілдіреді.

Спорттық дайындық барысында физиологиялық заңдылықтарды ескеру – жаттығу тиімділігін арттырады жəне жарақаттардың алдын алады.

Волейбол — адамның денесін ғана емес, мінезін де шыңдайтын, салауатты өмір салтына жетелейтін спорт.

Пайдаланылған əдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Дене шынықтыру жəне спорт туралы» заңы.

2. Бапаева Г. «Дене тəрбиесі жəне спорт теориясы». – Алматы: Қазақ университеті, 2020.

3. Тілеубергенов Н. «Дене мəдениеті негіздері». – Астана: Фолиант, 2019.

4. Қазақстан Республикасының білім беру ұйымдарындағы дене тəрбиесі бағдарламалары.

5. Интернет көздері: www.edu.gov.kz, www.olympic.kz