«ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ»КеАҚ

ЖАРАТЫЛЫСТАНУ ИНСТИТУТЫ

БИОЛОГИЯ КАФЕДРАСЫ

БӨЖ

Стрестің адам ағзасына физиологиялық әсері

Орындаған: Ашимбек Амина,

Досхалиева Айдана,

Мұқсым Шұғыла,

Төреқұл Назерке

Қабылдаған:Ануарова Л.Е

Алматы 2026 жыл

Аннотация

Бұл мақалада стресс ұғымының физиологиялық механизмдері және оның адам ағзасының негізгі жүйелеріне әсері қарастырылады. Стресс кезінде іске қосылатын нейрогуморальдық реакциялар, соның ішінде гипоталамо-гипофизарлы-бүйрек үсті осі мен симпатикалық жүйке жүйесінің рөлі талданады. Сонымен қатар, жедел және созылмалы стресс әсерінің айырмашылықтары ғылыми деректер негізінде сипатталады.

Кілт сөздер: стресс, кортизол, жүйке жүйесі, иммунитет, гомеостаз, симпатикалық жүйке, гипоталамус, адреналин, норадреналин, нейрон, эндокриндік жүйе, иммундық жүйе

Abstract

This article examines the physiological mechanisms of stress and its effects on the main systems of the human body. Neurohumoral responses activated during stress are analyzed, including the role of the hypothalamic-pituitary-adrenal (HPA) axis and the sympathetic nervous system. In addition, the differences between acute and chronic stress are described based on scientific evidence.

Keywords: stress, cortisol, nervous system, immunity, homeostasis, sympathetic nervous system, hypothalamus, adrenaline, noradrenaline, neuron, endocrine system, immune system.

Аннотация

В данной статье рассматриваются физиологические механизмы стресса и его влияние на основные системы организма человека. Анализируются нейрогуморальные реакции, активируемые при стрессе, включая роль гипоталамо-гипофизарно-надпочечниковой оси и симпатической нервной системы. Также на основе научных данных описываются различия между острым и хроническим стрессом.

Ключевые слова: стресс, кортизол, нервная система, иммунитет, гомеостаз, симпатическая нервная система, гипоталамус, адреналин, норадреналин, нейрон, эндокринная система, иммунная система.

Кіріспе

Стресс – ағзаның ішкі және сыртқы орта факторларына жауап ретінде қалыптасатын жалпы бейімделу реакциясы. Бұл ұғымды алғаш рет канадалық ғалым Ганс Селье енгізген. Ол стресс реакциясын «жалпы бейімделу синдромы» (General Adaptation Syndrome) деп атап, оның үш кезеңін анықтады:

1. үрей (alarm),

2. төзімділік (resistance),

3. әлсіреу (exhaustion) [1].

Мысалы, студент емтихан алдында қобалжығанда оның жүрек соғысы жиілейді, тыныс алуы жылдамдайды – бұл «үрей кезеңіне» тән реакциялар. Егер стресс ұзаққа созылса (мысалы, бірнеше апта бойы дайындық), ағза оған бейімделеді – бұл «төзімділік кезеңі». Ал ұзақ уақыт демалыссыз күйзеліс жалғасса, ағза шаршап, түрлі аурулар пайда болады – бұл «әлсіреу кезеңі» [1; 2].

Қазіргі қоғамда стресс адам өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Урбанизация, ақпараттық жүктеменің артуы, әлеуметтік және оқу қысымы стресс деңгейін айтарлықтай жоғарылатады. Мысалы, зерттеулерге сәйкес, жоғары оқу орындары студенттерінің 60–80%-ы тұрақты түрде стресс жағдайында болады [2].

Стрессорлар әртүрлі болуы мүмкін:

• физикалық (суық, ауырсыну, шаршау),

• психологиялық (емтихан, конфликт, қорқыныш),

• әлеуметтік (қаржылық қиындықтар, жауапкершілік) [3].

Стресс қысқа мерзімде пайдалы болуы мүмкін. Мысалы, қауіпті жағдай туындағанда (жол апаты қаупі) стресс реакциясы адамның тез шешім қабылдауына көмектеседі. Бұл кезде адреналин бөлініп, бұлшықеттерге қан көп жеткізіледі, нәтижесінде адам жылдам әрекет етеді [7].

Алайда стресс ұзақ уақыт әсер етсе, ағзаға кері ықпал етеді. Созылмалы стресс: қан қысымының тұрақты жоғарылауына, иммунитеттің әлсіреуіне, гормондық тепе-теңдіктің бұзылуына әкеледі [2].

Мысалы, үнемі күйзеліс жағдайында жүретін адамдарда гипертония мен жүрек-қантамыр ауруларының даму қаупі жоғары болатыны дәлелденген [5].

Осыған байланысты стресс мәселесі қазіргі медицина мен биология ғылымдарының маңызды зерттеу бағыттарының бірі болып табылады. Оның ағзаға физиологиялық әсерін жан-жақты зерттеу аурулардың алдын алу мен денсаулықты сақтауда ерекше маңызға ие.

Негізгі бөлім

1. Стрестің физиологиялық механизмдері

Стресс кезінде адам ағзасында өзара тығыз байланысқан екі негізгі жүйе іске қосылады: симпатикалық-адреналдық жүйе және гипоталамо-гипофизарлы-бүйрек үсті (HPA) осі. Бұл жүйелер ағзаның сыртқы немесе ішкі тітіркендіргіштерге бейімделуін қамтамасыз етеді және жедел әрі ұзақ мерзімді жауаптарды қалыптастырады [3].

Алғашқы кезеңде, яғни стрессор әсер еткен сәтте, симпатикалық жүйке жүйесі белсендіріледі. Гипоталамус арқылы берілген жүйке импульстары бүйрек үсті безінің милы қабатына әсер етіп, адреналин мен норадреналиннің қанға бөлінуін арттырады. Нәтижесінде жүрек соғу жиілігі күшейіп, қан қысымы жоғарылайды, тыныс алу жиілейді. Бұл өзгерістер ағзаны «күрес немесе қашу» жағдайына дайындайды және қысқа уақыт ішінде жүзеге асады.

Мысалы, адам кенеттен қауіпті жағдайға тап болғанда (жолда көлік күрт тоқтағанда немесе қатты дыбыстан шошығанда), оның жүрегі тез соғып, бұлшықеттері жиырылады. Бұл – симпатикалық жүйенің жедел қорғаныштық реакциясының көрінісі [7].

Егер стресс ұзақ уақыт сақталса, гормондық реттелу жүйесі – гипоталамо-гипофизарлы-бүйрек үсті осі іске қосылады. Бұл жағдайда гипоталамус кортикотропин-рилизинг гормон (CRH) бөледі, ол гипофизді белсендіріп, адренокортикотропты гормонның (ACTH) бөлінуіне әкеледі. Өз кезегінде ACTH бүйрек үсті безінің қыртысына әсер етіп, кортизол гормонының түзілуін арттырады.

Кортизол ағзаның энергия ресурстарын жұмылдыруда маңызды рөл атқарады. Ол бауырда глюкоза түзілуін күшейтіп, қандағы қант деңгейін жоғарылатады, осылайша ми мен бұлшықеттерді қажетті энергиямен қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, кортизол қабыну реакцияларын тежеп, иммундық жүйенің белсенділігін төмендетеді.

Алайда кортизолдың ұзақ уақыт жоғары деңгейде сақталуы ағзаға кері әсер етеді. Мысалы, созылмалы стресс жағдайында иммунитет әлсіреп, адам инфекциялық ауруларға жиі шалдығады. Сонымен қатар, зат алмасу бұзылып, семіздік пен қант диабетінің даму қаупі артады [5].

Стресс реакциясының маңызды ерекшеліктерінің бірі – кері байланыс механизмі. Қанда кортизол деңгейі жоғарылаған кезде ол гипоталамус пен гипофизге әсер етіп, CRH және ACTH гормондарының бөлінуін тежейді. Бұл ағзадағы гормондардың шамадан тыс жиналуын болдырмайды және ішкі тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі.

Осылайша, жедел стресс қысқа мерзімде ағза үшін пайдалы бейімделу реакциясы болып табылады, ал созылмалы стресс кезінде гормондық реттелу бұзылып, түрлі физиологиялық жүйелердің қызметі әлсірейді [11].

1-кесте. Жедел және созылмалы стресс айырмашылығы

2. Жүйке жүйесіне әсері

Стресс ең алдымен орталық жүйке жүйесінде өңделеді және оның негізгі реттеуші орталығы ми болып табылады. Қауіп немесе стрессор әсер еткен кезде ақпарат алдымен мидың лимбиялық жүйесіне, әсіресе амигдалаға түседі. Амигдала сыртқы ортаны «қауіпті» немесе «қауіпсіз» деп бағалап, қауіп анықталған жағдайда гипоталамусқа сигнал жібереді. Гипоталамус өз кезегінде бүкіл ағзаның стресс реакциясын іске қосатын негізгі орталық ретінде қызмет атқарады [7].

Қысқа мерзімді стресс кезінде жүйке жүйесінде бірқатар пайдалы өзгерістер байқалады. Мысалы, нейрондар арасындағы сигналдардың берілу жылдамдығы артып, адамның зейіні шоғырланады, реакция уақыты қысқарады. Бұл жағдай емтихан тапсыру, жарысқа қатысу немесе тез шешім қабылдау қажет болған кезде тиімді болып табылады. Яғни, жедел стресс когнитивтік функцияларды уақытша жақсартып, ағзаның бейімделу қабілетін арттырады.

Алайда стресс ұзақ уақыт сақталса, жүйке жүйесіне кері әсер ете бастайды. Созылмалы стресс кезінде кортизол деңгейінің тұрақты жоғары болуы гиппокамп аймағындағы нейрондарға зиян келтіреді. Гиппокамп – есте сақтау мен оқу процестеріне жауап беретін маңызды құрылым. Зерттеулер көрсеткендей, ұзақ стресс гиппокамп нейрондарының байланысын әлсіретіп, есте сақтау қабілетінің төмендеуіне әкеледі.

Сонымен қатар, созылмалы стресс амигдаланың шамадан тыс белсенділігін арттырады. Бұл адамның мазасыздық деңгейінің жоғарылауына, үрей сезімінің күшеюіне себеп болады. Мұндай жағдайда адам қарапайым жағдайларды да қауіпті деп қабылдай бастайды.

Ұзақ уақыт стресс әсерінде болған адамдарда нейромедиаторлар теңгерімі де бұзылады. Әсіресе серотонин мен дофамин деңгейінің төмендеуі депрессиялық жағдайлардың дамуына ықпал етеді. Мысалы, үнемі күйзелісте жүретін студенттерде ұйқының бұзылуы, зейіннің төмендеуі және эмоционалдық тұрақсыздық жиі байқалады.

Тағы бір маңызды әсері – стресс ұйқыға тікелей ықпал етеді. Жүйке жүйесінің шамадан тыс қозуы нәтижесінде адамда ұйқысыздық (инсомния) дамуы мүмкін. Бұл өз кезегінде жүйке жүйесінің қалпына келуін тежеп, стресс әсерін одан әрі күшейтеді [10].

Осылайша, қысқа мерзімді стресс жүйке жүйесінің қызметін уақытша күшейтсе, созылмалы стресс ми құрылымдарына зиян келтіріп, когнитивтік және эмоционалдық бұзылыстарға әкеледі.

1-сурет

3. Жүрек-қантамыр жүйесіне стресстің әсері

Стресс кезінде жүрек-қантамыр жүйесі ең жылдам жауап беретін жүйелердің бірі болып табылады. Бұл процесс симпатикалық жүйке жүйесінің белсендірілуімен тікелей байланысты. Стрессор әсер еткен сәтте адреналин мен норадреналин гормондарының бөлінуі артып, жүрек қызметі күшейеді. Нәтижесінде жүрек соғу жиілігі жоғарылап, бір минуттағы қан айдау көлемі көбейеді, ал қан тамырларының көпшілігі тарылып, артериялық қысым көтеріледі.

Бұл өзгерістердің физиологиялық мәні – ағзаны шұғыл әрекетке дайындау. Мысалы, қауіпті жағдай туындағанда (жүгіріп қашу, тез қозғалу қажет болғанда) бұлшықеттерге қан көбірек жеткізіледі. Осыған байланысты қан айналымы өмірлік маңызды мүшелерге, әсіресе ми мен бұлшықеттерге бағытталады.

Қысқа мерзімді стресс жағдайында бұл өзгерістер уақытша және ағза үшін қауіпсіз болып табылады. Алайда стресс ұзақ уақыт сақталса, жүрек-қантамыр жүйесіне түсетін жүктеме тұрақты сипат алады. Созылмалы стресс кезінде қан қысымы үнемі жоғары деңгейде сақталып, гипертонияның дамуына әкеледі. Сонымен қатар, қан тамырларының қабырғаларына тұрақты механикалық жүктеме түсіп, олардың серпімділігі төмендейді [6].

Ұзақ уақыт стресс әсерінен қан құрамындағы кортизол мен басқа да гормондардың жоғары болуы липидтік алмасуға әсер етеді. Нәтижесінде қанда холестерин деңгейі артып, ол қан тамырларының ішкі қабырғасына жинала бастайды. Бұл процесс атеросклероздың дамуына негіз болады. Атеросклероз кезінде қан тамырларының саңылауы тарылып, қан айналымы бұзылады.

Мысалы, үнемі күйзеліс жағдайында жұмыс істейтін адамдарда (жоғары жауапкершілік, тұрақты психологиялық қысым) жүрек-қантамыр ауруларының даму қаупі бірнеше есе жоғары болатыны анықталған. Мұндай адамдарда инфаркт және инсульт қаупі де артады [11].

Сонымен қатар, стресс кезінде жүрек ырғағының бұзылуы (аритмия) да байқалуы мүмкін. Бұл жүрекке түсетін жүктеменің артуымен және жүйке жүйесінің тұрақсыздығымен байланысты [4].

Осылайша, жедел стресс жүрек-қантамыр жүйесін уақытша белсендендіріп, ағзаның бейімделуіне көмектессе, созылмалы стресс оның қызметін бұзып, ауыр жүрек ауруларының дамуына алып келеді.

2-сурет

4. Эндокриндік жүйеге әсері

Стресс кезінде эндокриндік жүйе ағзаның негізгі реттеуші жүйелерінің бірі ретінде белсенді түрде қатысады. Бұл процесте басты рөлді гипоталамо-гипофизарлы-бүйрек үсті (HPA) осі атқарады. Стрессор әсер еткенде гипоталамус кортикотропин-рилизинг гормон (CRH) бөледі, ол гипофиз арқылы адренокортикотропты гормонның (ACTH) бөлінуін арттырады. Соның нәтижесінде бүйрек үсті безінің қыртысында кортизол синтезі күшейеді [3].

Кортизол ағзаның стресс жағдайына бейімделуінде шешуші рөл атқарады. Ол энергетикалық ресурстарды жұмылдырып, ағзаны қолайсыз жағдайларға қарсы тұруға дайындайды.

2- кесте. Кортизолдың ағзаға әсері

3-кесте. Жедел және созылмалы әсерін салыстыру (эндокриндік бездер)

Кортизол бауырда глюконеогенез процесін күшейтіп, қандағы глюкоза деңгейін арттырады. Бұл ми мен бұлшықеттерге қажетті энергияны қамтамасыз етеді. Мысалы, стресс кезінде адам тез ойлап, жылдам әрекет ете алады – бұл кортизолдың әсерімен байланысты.

Алайда кортизолдың ұзақ уақыт жоғары деңгейде болуы зат алмасуға кері әсер етеді. Мысалы, созылмалы стресс кезінде май тіндері әсіресе іш аймағында жиналып, семіздік дамуы мүмкін. Сонымен қатар, инсулинге сезімталдық төмендеп, 2 типті қант диабетінің пайда болу қаупі артады [5].

Тағы бір маңызды әсері – иммундық жүйеге ықпалы. Кортизол қабыну реакцияларын тежегенімен, ұзақ уақыт әсер еткенде ағзаның инфекцияларға қарсы тұру қабілетін әлсіретеді. Сондықтан үнемі стресс жағдайында жүрген адамдар жиі суық тиіп ауырады [10].

3-сурет

5. Иммундық жүйеге әсері

Стресс адам ағзасының иммундық жүйесіне тікелей және жанама түрде әсер етеді. Бұл әсер негізінен кортизол гормоны арқылы жүзеге асады. Қысқа мерзімді стресс кезінде иммундық жүйе уақытша белсендірілуі мүмкін, алайда стресс ұзаққа созылған жағдайда оның қорғаныш қызметі әлсірейді [10].

Стресс кезінде кортизол деңгейінің жоғарылауы лимфоциттердің (Т және В жасушалар) белсенділігін төмендетеді. Нәтижесінде ағзаның бөгде микроағзаларды тану және жою қабілеті әлсірейді. Сонымен қатар, табиғи киллер жасушалардың (NK-жасушалар) саны мен белсенділігі де азаяды. Бұл вирустық инфекцияларға қарсы қорғанысты төмендетеді.

Мысалы, емтихан кезеңінде немесе ұзақ уақыт күйзелісте жүрген студенттерде суық тию, тұмау сияқты аурулардың жиі кездесуі осы құбылыспен түсіндіріледі.

4-кесте. Жедел және созылмалы стресс айырмашылығы (иммунитет бойынша)

Қысқа мерзімді стресс кезінде иммундық жүйе белгілі бір деңгейде белсеніп, ағзаға қорғаныс береді. Мысалы, жарақат алған кезде немесе инфекция түскенде стресс гормондары иммундық жасушаларды зақымдалған аймаққа жылдам жеткізуге көмектеседі.

Алайда созылмалы стресс жағдайында керісінше әсер байқалады. Кортизолдың ұзақ уақыт жоғары болуы иммундық жасушалардың бөлінуін тежейді және олардың қызметін әлсіретеді. Нәтижесінде ағза инфекцияларға, вирустарға және бактерияларға әлсіз болады.

Сонымен қатар, созылмалы стресс қабыну процестерінің реттелуін бұзады. Кейбір жағдайларда қабыну шамадан тыс күшейіп, созылмалы аурулардың (мысалы, аллергия, аутоиммунды аурулар) дамуына ықпал етеді [2].

4-сурет

6. Ас қорыту жүйесіне әсері

Стресс кезінде ағзадағы қан ағымы ең алдымен бұлшықеттер мен өмірлік маңызды органдарға бағытталады. Сол себепті ас қорыту жүйесіне қан ағымы уақытша азаяды. Бұл процесс бірнеше жағымсыз әсерге алып келеді:

1. Ас қорыту бұзылысы

Қан аз келген кезде асқазан мен ішектің бұлшықеттері толық жұмыс істей алмайды. Нәтижесінде тамақ дұрыс қорытыла алмай, ауырсыну, іштің ауыруы немесе диспепсия сияқты белгілер пайда болады.

2. Гастрит және ойық жара қаупінің артуы

Стресс гормондары (мысалы, кортизол) асқазан қышқылының бөлінуін көбейтеді. Егер бұл жағдай ұзаққа созылса, асқазанның шырышты қабығы зақымдануы мүмкін, нәтижесінде гастрит немесе ойық жара дамуы ықтимал [6].

3. Тәбетке әсері

Стресс кейде тәбетті төмендетіп, дұрыс тамақтанбауға әкеледі. Басқа жағдайда керісінше, адамдар «стресс тамақтануы» арқылы артық тамақтанып, семіздік қаупін арттырады [8].

• Студент емтихан алдында тамақ ішкісі келмей, тәбеті төмендеуі мүмкін.

• Ал ұзақ уақыт психологиялық қысымда жүрген адам тәтті немесе майлы тағамға жиі құмар болып, артық салмақ жинауы мүмкін.

Қорытынды

Қорытындылай келе, стресс – адам ағзасының сыртқы және ішкі орта факторларына жауап ретінде қалыптасатын күрделі бейімделу механизмі болып табылады. Ол эволюциялық тұрғыдан ағзаны қорғауға бағытталған және қысқа мерзімді жағдайда пайдалы қызмет атқарады. Жедел стресс кезінде симпатикалық жүйке жүйесі мен гормондық жауаптардың белсенуі ағзаның жылдам әрекет етуіне, зейіннің артуына және энергия ресурстарының жұмылдырылуына мүмкіндік береді.

Алайда стресс ұзақ уақыт бойы сақталған жағдайда оның әсері кері сипатқа ие болады. Созылмалы стресс гипоталамо-гипофизарлы-бүйрек үсті осінің тұрақты белсенуімен сипатталып, кортизол деңгейінің жоғары болуына әкеледі. Бұл өз кезегінде зат алмасу процестерінің бұзылуына, иммундық жүйенің әлсіреуіне және түрлі аурулардың даму қаупінің артуына себеп болады.

Жүрек-қантамыр жүйесінде ұзақ стресс гипертония, атеросклероз және жүрек ырғағының бұзылыстарына алып келуі мүмкін. Сонымен қатар, жүйке жүйесінде когнитивтік функциялардың төмендеуі, есте сақтау қабілетінің әлсіреуі және эмоционалдық тұрақсыздық байқалады. Эндокриндік жүйедегі өзгерістер гормондық теңгерімнің бұзылуына әкелсе, иммундық жүйеде қорғаныш қызметтің әлсіреуі инфекциялық ауруларға бейімділікті арттырады. Ас қорыту жүйесінде де жағымсыз өзгерістер байқалып, гастрит, ойық жара және тәбет бұзылыстары дамуы мүмкін.

Осыған байланысты стресс мәселесі қазіргі қоғамда ерекше маңызға ие. Әсіресе студенттер мен жоғары психоэмоционалдық жүктемеде жұмыс істейтін адамдар үшін стресс деңгейін бақылау маңызды. Стрестің алдын алу мақсатында дұрыс демалыс режимін сақтау, физикалық белсенділікпен айналысу, тиімді тамақтану және психологиялық қолдау шараларын қолдану қажет.

Сонымен қатар, стресс деңгейін төмендетуге бағытталған заманауи әдістерді (релаксация, медитация, уақытты тиімді жоспарлау) қолдану адамның жалпы денсаулығын сақтауға және өмір сапасын жақсартуға мүмкіндік береді. Болашақта стресс механизмдерін тереңірек зерттеу оның ағзаға әсерін тиімді басқаруға және алдын алу стратегияларын жетілдіруге жол ашады.

Стресс – тек биологиялық реакция ғана емес, ол адамның физикалық және психикалық денсаулығына тікелей әсер ететін маңызды фактор болып табылады. Сондықтан оның деңгейін бақылау және басқару – денсаулықты сақтаудың негізгі шарттарының бірі.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Yaribeygi H., Panahi Y., Sahraei H. et al. The impact of stress on body function // EXCLI Journal. – 2017. – Vol. 16. – P. 1057–1072.

2. Мухитдинова А. Т. Психофизиологиялық стресс және оның адам ағзасына әсері // ҚазҰУ хабаршысы. Биология сериясы. – 2019. – №3. – Б. 112–118.

3. Әбдірахманова Г. С. Стресс жағдайындағы адам ағзасының бейімделу механизмдері // Ғылым және білім. – 2021. – №4. – Б. 67–72.

4. Ерусланова К. А., Мхитарян Е. А., Изумов А. Д. және т.б.
   Кардиоцеребралды синдром және стресс әсері // Ресей неврологиялық журналы. – 2022. – Т. 27(1). – Б. 26–30.

5. StatPearls Publishing. Physiology, Stress Reaction. – Treasure Island (FL), 2024.

6. Steptoe A., Kivimäki M. Stress and cardiovascular disease // Nature Reviews Cardiology. – 2012. – Vol. 9. – P. 360–370.

7. Kaur J. Physiology, Cortisol // StatPearls Publishing. – 2023.

8. Dhabhar F. S. Effects of stress on immune function // Brain, Behavior, and Immunity. – 2014. – Vol. 44. – P. 1–9.

9. Torres S. J., Nowson C. A. Relationship between stress and eating behavior // Nutrition. – 2007. – Vol. 23. – P. 887–894.

10. National Center for Biotechnology Information (NCBI).
    Stress effects on human body. – URL: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5579396/

11. Kazakh-Russian Medical Journal. Стресс және физиология. – URL: https://kazrosmedjournal.krmu.edu.kz/jour/article/download/248/246

Қосымша ақпарат:

1. Aqiqat газеті. Стресс туралы мақала. – URL: https://aqiqat.kazgazeta.kz