"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау) "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары ( ғылыми деректер негізінде - конспект) "Аттила" дастаны. сюжеттік желісі, зерттелуі ( таныстырылым) 

"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау)

«Шу дастаны» – қазіргі түркі тілдес халықтардың арғы тегі саналатын, көне тарихқа біздің заманымыздан бұрынғы ежелгі дәуірлерден мәлім сақтардың шежіресін аңызға айналған тарихи деректер бойынша жыр еткен ерлік эпосы. М. Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрік» атты еңбегінде Шу батыр біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда өмір сүрген сақ билеушілерінің бірі екені айтылады.

Ежелгі түркі ауыз әдебиетін зерттеуші ғалымдардың пікірі бойынша, «Шу» дастаны қадым заманда, сақтар дәуірінде-ақ өмірге келген жыр. Белгілі түрік ғалымы Н.С.Банарлы «Түрік әдебиетінің тарихы» атты зерттеуінде «Шу» дастаны бізге Қытай көне жазбалары арқылы жеткен мәліметтер бойынша, сақтар өз мемлекетінің ұлан-ғайыр бір аймағын Шу өлкесі деген екен.

Аса даңқты түрік билеушісі, есімі кезінде әлемге мәшһүр болған дарынды қолбасшы Шу батыр сақтар мемлекеттік бірлестігіне қарасты Шу аймағында өмір сүргені белгілі. Ал сақтар қазіргі Орта Азия, Қазақстан, Шығыс Түркістан, Алтай өңірін біздіі жыл санауымыздан бұрынғы дәуірлерде мекен еткен тайпалардың бірі. Иран тарихшылары сақтарды үш топқа бөліп қарастырады. Солардың ішінде, Арал теңізі төңірегін, Қаратау мен Жетісу жерін, Яксарт (Сырдария) пен Оксус (Амудария) өзендеріне дейінгі аймақты мекен еткен сақтарды кезінде парсылар өз тілінде «Тьяй-парадарая» (яғни теңіздің арғы жағындағылар) деп атаған.

«Шу» батыр дастанында алдымен оқи болып отырған осы өңірдің көз тартатын ғажайып табиғат көріністері, бау-бақшалы егістік алқаптар, жыландай бұралаңдап ағатын өзендер мен айдынында аққу құстар қиқу салған көлдер, өзенен бойында қалың болып өскен құрақ-қамыстар суреттеледі. Байырғы Баласағұн шаһарының маңында жас әмірші Шу батыр жаңадан салдырған Шу қала-қамалының сәулеті жайында айтылады. Содай ақ дастанда биік биік тау штқалдары мен кең жазық дала ойнақ салып жүгірген сансыз көп арқар, бөкен, елік, таутеке, марал, барыс, аю, бөрі, арыстан сияқты аңдар көрініс тапқан. (К.Әкішеш, Г.Қошаев «Іле қзені алқабындағы сақтар мен үйсіндердің ежелгі мәдениеті»).

Шу батыр – еңсегей бойлы, қақпақ жауырынды, өткір көзді, түсі суық, шашы ұзын, білектерінде бұлшық еттері ойнаған, сақал-мұрты енді ғана тебіндеп келе жатқан бала жігіт ретінде бейнеленген. Ел билеушісі Шу батыр әрдайым, қысы жазы көктем күніндей жайқалып тұратын өзінің ғажайып бау бақшасы ішінен айналасы атшаптырым, аса үлкен күміс хауыз салдырады. Ол хауызда көптеген үйректер, қаздар, аққулар лек легімен қысы жазы жүзіп жүреді екен. Ал. Шу батыр осы киелі құстардың қимыл әрекетіне қарап отырып өз елінің болашағын болжап біледі екен. Мәселен, дастанда Шу батыр сақтар еліне қалың қолды бастап Ескендір келе жатқанын хауыздағы суға қарап отырып күні бұрын біледі. Алайда жұртты дүрліктірмеу үшін өзінің болжамын ешкімге айтпайды. Ескендірдің әскері Ходжанд өзенінен өтті деген хабар келгенде ғана Шу батыр оған қарсы өзінің қырық нөкерін жұмсайды.

Талай қанды шайқастарды басынан өткізіп, күллі әлемді жаулап алған Ескендір жау жағынан майданға тек қырық жігіт шығарғанын көріп, мұнда бір сыр бар екенін аңғарады. Сонда жиһангер птшаның ақылгөй қарты: «Шу батыр халықты көп қырғысы келмей тұр. Мықты болсаң осы қырық батырмен шайқасып көр! Егер сен жеңсең, біз онда соғыспай ақ бас иеміз» деген ойды меңзеп айтып тұр дейді. Намысы қозған Ескендір патша да Шу батырдың қырық батырына қарсы өзінің ең таңдаулы деген қырық нөкерін шығарады.

«Шу» дастанында тау бөктеріндегі кең жазира жазықта қым қиғаш қанды майдан, шайқас басталып кетеді. Шайқас алдында жекпе жекке шыққан Ескендірдің бір сарбазын Шу батырдың бір нөкері қас қағымда қақ белінен қылышпен шауып тастайды. Сонда әлгі өлген батырдың кесіліп кеткен былғары белбеуінен бір уыс алтын жерге төгіліп қалады да, оған әлгі нөкердің қаны шашырап кетеді. Сонда Шудың нөкерлері: «Алтыны қан болды!» деп қайта қайта айғай салады. Содан сол соғыс болған жер «Алтынқан» деп аталып кетіпті. Ал Ескендір патша өзінің ең таңдаулы қырық нөкерінің жеңілгенін мойындап, Шу батырмен бейбіт келісім жасасыпты. Тіпті екеуі достасып, Шу батыр өз елін, халқын қырғын соңыстан аман алып қалыпты. (Banarli N.C. Resimili Turk Edebiyati Tarihi CI. Istambul, 1987).

Дастанда Шу батырдың «алуан түсті жібек әшекей әлемшікке малынып», төбесі көкке тілдесіп тұрған көгілдір шатыры бейнеленген. Бұл көк орданың айналысындғы саф алтынмен апталған биік діңгектер ұшына іліп қойылған әшекейлі құмыралар ішіндегі хош иісті май қараңғы түсісімен лаулап жанып, айналаны жап жарық етіп тұр. Алайда бізге көк сарай туралы ұзақ жырдың қысқа қысқа үзік жолдары ғана келіп жеткен. Соның өзінен ақ түріктердің арғы ата бабасы саналатын сақтар мен ғұндардың Көк Тәңірісіне табынып, көк бөріні тотем деп ұққаны, көк түсті киелі санағаны, көк түсті байрақтарын желбіреткені тарихтан жақсы мәлім.

Жалпы түткі тектес көшпелі тайпалар ежелгі дәуірлерден бері көшіп қонуға ыңғайлы, қолайлы қыста адам тоңбайтын, жазда ысып кетпейтін, дауылға құламайтын, қар жаңбыр өтпейтін киіз үйде тұрып келген. Тарихта «Көк түріктер» деп аталып кеткен осы халықтың тайпалық дәуірдегі ата бабалары да өздерінің киіз үйін көк түске бояп немесе үйдің сыртын көгілдір жібекпен орап қотятын болған.

Ежелгі түрік дәуірінде өмір сүрген Қытайдың ұлы шайыры түрік елінде болып қайтқан соң көшпелілердің киіз үйі туралы өлең шығарған екен. Ақын ханның да емес, бекзаттың да емес, қатардағы орта шарауны киіз үйін жыр еткен. «Көк орда» деп аталатын бұл жыр бізге сол табғаш жазбалары арқылы жеткен.

Міне, сол кездегі қарапайым шарауаның киіз үйі ақын жырлағандай болса, онда Сақ мемлекетінің тұтас бір аймағына билік жүргізген Шу батырдың ордасы қандай болғанын көз алдымызға елестету онша қиын болмаса керек. «Көк орданы» жырлаған ақын өмір шындығынан алыстап кетпегені анық. Мұны дәлелдейтін жазба деректер бар. Мәселен, Түрік қағанатына елші болып келген Византия императорының бекзаты Менандр Протектор өзінің көптеген қалаларда болып, талай талай сәулетті сарайларды көргенін айта келіп, талай талай сәулетті сарайларды көргенін айта келіп, «сақ жеріндегі әсем, тіпті есіктеріне дейін алтынмен апталған, түрлі түрлі жібекпен көмкерілген ғажайып көк шатырларды ешқашаннан көрмегенін» тамсана отырып жазған.

Бұл дастанда тағы да назар аударарлықтай көрініс бар. Шу батырырдың көк шатырын үстіне мұздай қару жарақ асынған, арғымақ атқа мінген 12 нөкер күндіз түні қоршап тұрады. «Шу» дастаны бізге толық күйінде жетпесе де шағын үзінділері бойынша ақ мұның өзі көлемді, оқиғасы тартымды, желісі ширақ, көлемдік дәрежесі жоғары, сол дәуірдің тарихынан мол мәлімет беретін шежіре дастан болғанын аңғару қиын емес. Сақтар дәуір ауыз әдебиетінің ғажайып үлгісі болып табылатын Шу батыр жайындағы дастан өзінен кейінгі түркі жазба әдебиетінің қалыптасуына зор ықпал етті. Мәселен, Шу батыр үлкен бір іске кірісер алдында елдің батырларын, ұлықтарын, бектерін шақырып алып, оларға қарата үндеу сөз айтады. Шу батырдың халқына қарата айтқан мұндай үндеу сөздері бізге сол күйінде, яғни поэзия түрінде жетпеген. Шу батырдың сақтарға қарата айтқан монологы бізге зерттеуші ғалымдардың прозалық баяндаулары ұран сөзі «Күлтегін» жырында да кездеседі. арқылы ғана жеткен. Ал ел бастаған қағанның өз халқына қарата айтқан

Тәңірідей тәңір жаратқан

Түрік Білге қаған

Бұл шақта отырдым

Сөзімді түгел естіңдер

Бүткіл жеткеншегім ұланым,

Біріккен халқым, әулетім.

(Йоллығтегін. Күлтегін. Алматы. Жалын, 1986.).

«Қорқыт ата кітабында» Қазан қағанға қарата айтатын Қорқыттың осындай сөзі бар: «О, Қазан, хан! Сені жұрт барлық оғыз жігіттерінің ұстыны, біздей кем кетіктің қорғаны, Баяндүр ханның күйеуі, Төле құстың тұқымы, Түркістанның діңгегі, тайпалар мен рулардың арыстаны, қара тобырдың жолбарысы, қара аттың иесі, Ораз ханның «киесі деп айтушы еді» («Қорқыт ата кітабы», Алматы, Жазушы, 1986).

Бұл сияқты өз халқына немесе ел басқарған ханына қарата сөз айту дәстүрі қазақтық батырлық жырларында жиі ұшырсады.

Бұл дәстүр бертін келе Махамбет Өтемісұлының (1804-1846) отты жырларынан да өзінің көркемдік дәстүр жалғастығын тапты. Ақын һзінің Баймағанбет сқлтанға айтқан өлеңінде:

«Ханым, ханым» дегенге

Көтере берме бұтыңды,

Көпірте берме ұртыңды,

Күндердің күні болғанда,

Өзіңнен мықты болғанда,

Ту сыртыңнан жармай алар өтіңді, дейді.

Ғұн оғыз дәуірінен (біздің заманымыздан бұрынғы соңы мен біздің заманымздағы III ғасырдың бас кезі) бізге жеткен екі дастан бар. Олар «Оғыз қаған», және «Аттила» дастандары.

«Ғұндар мемлекетінің Орта Азиядағы мейлінше қуатты, алтын дәуірі Мөде қағанның (209 174 жылдар) тұсында болған». Бұл кезде табғаш (Қытай) елі ғұндарға бағынып, алым салық төлеп тұрған. Олар ғұндардан қорғану үшін өздерінің «ұлы қорғанынын» осы кезде салған. Алайда бес мыңға созылған бұл биік қорған Мөденің жақсы қаруланған қалың жасағына бөгет ала алған жоқ. Дәл осы арада ғұн атауы жайында бірер сөз айта кетсек. Ғұндарды әр елде, түрлі замандарда түрліше атап келген. Мәселен, қытайлар Ху, Сюңну; гректерде Хойвол, латын cnunni Nunni, Батыс елдерде Huns, орыстар Хунну, Гунну, Сунну; Түркі халықтары және басқалары ғұн, Хун, Ғон деп атаған.

Қазіргі Қзақстан аумағында әуелгі қоғамдық бірлестіктердің қалыптасуына еуропалықтарға «ғұндар» деген атпен мәлім көшпелі тайпалар бірлестігінің ықпалы да күшті болған. Біздің заманымыздың бірінші ғасырында ғұндар Арал теңізі мен Каспий маңына шығып, ондағы алаңдар мен асарларды бастысқа қарай ығыстырып жібереді. Кейінірек олар Шығыс және Орталық Еуропаға қоныс аударады. Сөйтіп, « халықтардың ұлы қоныс аударуы» Қазақстанның, Орта және Алдыңғы Азияның, сондай ақ Еуропаның этностық және саяси картасын едәуір дәрежеде өзгертті. Түрлі түркі тайпаларының шыққан тегі, яғни арғы ата бабалары ғұндар екенін Батыс пен Шығыстың көптеген ғалымдары тарихи, саяси және мәдени тұрғыдан жан жақты зерттеп аса құнды еңбектер жазған. « Ғұндар түркі тайпасының арғы атасы екенін қытай тарихынан келістіре аударған ғалымның бірі Абел Ремюза. Хун гун екеуі бір сөз, ескі дәуірдегі ғұндардың аты, олар тегісімен түріктер. Ескі дәуірдегі ғұндардың түрік екенін ең алғаш айқын суреттеген академик А.А.Куник. Ғалым мадьярдың ескі дәуіріндегі көз қайнақтарын (анналдарын) жақсылап зерттеп, ғұндардың тарихын ашық түрде айқындап берген».

Қазіргі түрік халықтарының арғы ата бабалары саналатын ғұндардың біздің заманымыздан бұрынғы бірінші мыңжылдықтың өзінде ақ төл жазуы, әдеби тілі, жоғары мәдениеті, сан салалы ғылымы, сәулет өнері, металл қорыту, қару жарақ жасау кәсібі болғанын дәлелдейтін көптеген ғылыми еңбектер жазылды. Ал, ғұн тілі көптен бері зерттеліп келеді. Бірқатар ғалымдар Р.Штилф, В.Ф.Миллер, В.Г.Васильевский, В.В.Радлов, Л.Н.Гумелев, Фаң Жуңю т.б. ғұндардың тілі көне түркі тілі дегенге саяды. Сондай ақ олар Шығыс Азиядағы ғұндар мен кейінірек Еуропаға қоныс аударған ғұндар бәрі бір текті түркі монғол нәсілінен екенін айтады.

Г.Дерфердің айтуы бойынша, ғүндар баласын «kutu» деп атаған. Бұл түркі тіліндегі «Құт» (байлық, дәулет) деген сөзбен дыбыстас сөз. Мағына жағынан алғанда да бұл өзінен туған ұрпағын қара шаңырақтың құты, байлығы есептейтін ата баба дәстүріне сәйкес келеді. Қазіргі тілде «тәңірден туған», яғни «Тәңір құт» сөзі айтылмаса да осы мағыналас «Қара көктің тұқымы», «Қара көктің ұрқы» деп айту қазіргі кезге дейін сақталған. Қазақтың қоңырат руының ішінде «Көктің ұлы» деген тармағы күні бүгінге дейін солай аталды. Ғұндар Көкті, яғни тәңірді «tanglei» дейді. Түркі тіліндегі көкті «tangri», теңізді «tangiz», бұл сөздердің бәрінің түбірі «tang» және олардың бәрі «кең», «шексіз» деген мағынаны береді. Сонымен бірге, түркі тілінде «tangri» сөзі, негізінен «көктегі құдай» ұғымын білдіреді. Аспанды «көк» дейді. Бұл қытай жазбаларындағы ғұндардың айтатын «көк тірегін», «көкпен жерден жаралған» деген сөздерімен сәйкес келеді. Ғұн тіліндегі «tanglei» сөзі де «көктегі тәңір, құдай» мағынасын береді. (Дерфер Г. О языке Гуннов. М., Наука, 1986).

Алайда сақ, ғұн, оғыз және қыпшақ тайпаларының ең асыл қазынасы саналатын рухани байлығы ауыз әдебиеті жайында жазылған зерттеулер жеткіліксіз дәрежеде деуге болады. Б.ж.с. бұрынғы ғұндар дәуірінде дүниеге келген түрлі аңыз әфсаналар, мақалал мәтелдер, тұрмыс салт жырлары, лирикалық өлеңдер және батырлық эпосы әлі күнге дейін толық зерттеле қойған жоқ. Ауыз әдебиетінің бұл үлгілері біздің заманымызға толық күйінде емес, қысқа қысқа үзінділері күйінде ғана жетті. Ал, кейбір батырлар жырларының жалпы сюжеттік желісі ғана сақталып қалған. Бұлар негізінен көне заман тарихшылары Геродот, Ктезий, Полиэн, Харес Метиленскийдің еңбектері арқылы белгілі болып отыр. Өздері орта ғасырда өмір сүрген Табарий, Масуди, Исфахани, Бируний сияқты ғұламалардың кітаптарынан да ежелгі ауыз әдебиетінің ғажайып үлгілерін табуға болады.

Сондай ақ «Авеста», «Бехистун», «Бундахшин», «Денкарт» сияқты көне заман туындыларында ғұндар және олардың ұрпақтары қыпшақтарының арғы ата бабалары саналатын ғұндардың ерлікке толы өмірі, тұрмыс тіршілігі хақында «Вальтерия», «Нибелунгтер туралы жыр» деп аталатын көне герман эпостық жырларында айтылады.

Сонымен, қадым заманның батырлар жырлары да өмірде болған тарихи тұлғаларды, қоғамдық құбылыстарды бейнелейді. Алайда ерлік эпостарында «тарихи оқиғалардың сол күйінде, ешбір өзгеріссіз, қайталанып айтылуы шарт емес. Әйтсе де бұл оқиғаның өзі халық қиялынан туған ғажайып оқиғаларға бүркемеленіп беріледі». Басқаша айтсақ, ерлік эпосының өмірге келуінде халық өмірінде маңызды рол атқарған тарихи тұлғалар жайында аңыздар ерекше орын беріледі. Мұның өзі адамзаттың пада болуы жөніндегі халықтық поэтикалық концепциядан туындайды.

"Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары

Орта ғасырларға тән жазба мұра «Оғуз қаған» ескерткіші ғалымдардың назарын өзіне көптен аудартып жүрген жалпы түркі халықтарына ортақ үлкен әдеби мұра болып табылады. Осы жазба ескерткіштің әдеби сипаты, тілдік ерекшеліктерінің кейбір мәселелері жайлы бірді-екілі пікірлер айтылып жүргені болмаса, нақты лексикалық ерекшеліктері теориялық тұрғыдан толық шешімін тапты деуге болмайды.

«Оғуз қағанды» жазуға түсірген 13 ғасыр бұл әдеби мұраның қай дәуірге тәндігін белгілейтін меже-өлшем емес, ол осы 13 ғасыр түріктерінің байырғы сөз қазынасының жазуға түсу фактісін көрсететін мерзім-өлшем ғана. Бұл 13 ғасыр деген уақыт өлшемі «Оғуз қағанның» тілдік фактілері - фонетикалық, грамматикалық және лексикалық белгілері үшін аса маңызды. Сол себепті де бұл эпосты тілдік жағынан, оның ішінде лексикалық сипаты тұрғысынан зерттеу бүгінгі күнде аса қажетті мәселе болып табылады.  Осы тұрғыдан алғанда, біздің шағын зерттеу еңбегіміз өзекті әрі соны екендігі дау тудырмайды.

Зерттеудің мақсат-міндеттері.Түрік халықтарының ең ежелгі фольклорлық мұрасының бірі «Оғуз қаған» эпосы фонетикалық, морфологиялық және сөйлем жүйесі жағынан зерттеліп, қазіргі таңға жетіп отыр. Ал осы жұмыстың негізгі мақсаты оның лексикалық сипатын зерттеп, анықтау болып табылады.

Бұл күнге дейін «Оғуз наме» деп аталып келген ескерткішті біз «Оғуз қаған» деп өзгертіп алып отырмыз. Себебі, біріншіден, «Оғуз-наме» – зерттеушілер қойған шартты атау: бұл атты көбіне отандық тюркологтар қолданады, ал шетелдік әдебиеттерде мұны «Оғуз қаған туралы аңыз» деп атайды, екіншіден, «хат, сөз, шығарма, трактат, кітап» деген мағына беретін бұл «наме» сөзі түрлі жанрдағы жазба шығармалардың әрі тақырыбына қосылып («Шах-наме»- «Шах туралы кітап»), әрі авторына қосылып, («Кабус-наме»- «Кабус сөзі», «Бабур-наме»- «Бабур кітабы») анықтамалык қана мағына береді.

Ал «Оғуз қаған» ескерткіші болса, ол - әуелде ауызша туған дүние. Бізге келіп жеткен нұсқасы аңыз - әңгіме, ертегі үлгісіндегі эпосқа көп жақын. Сондықтан «естелік, өмірбаян, трактат, дастан» т.б. ұғым беретін «наме» сөзі бұл шығарманың табиғатына барынша қайшы келеді, оның жанрлық сипатын тануда жаңсақ түсінік туғызады.

Бұлардың сыртында көне дәуірден сақталып жеткен осы әдеби мұра қазақ ортасында қалың оқырман қауымға сондайлық белгілі болған емес. «Оғуз–наме» атымен жазылған күрделі зерттеу - еңбектер қазақ филологиясында тағы жоқ. Сондықтан бұл ескерткіш жайлы ғылымда «Оғуз-наме» атымен бірлікте қалыптасқан таным-түсінікке, дәстүрге қайшы, нұқсан келеді деуге тағы негіз жоқ. Осыларды ескере келіп, біз «Ер Көкше», «Құла мерген», «Қобыланды батыр», «Есім хан» түрінде келетін дәстүрмен бұл ескерткішті «Оғуз қаған» деп атадық және бұл ат ескерткіш тексінен алынған.

Бұл ат аңыз-әңгімеге, ертегі үлгісіндегі эпосқа көп жақын ескерткіштің табиғатына сәйкес келеді.

Өте ерте замандарда жасалған бұл сөз үлгісі орта түркілік дәуірде, яғни  13-ғасырдың аяғы мен 14-ғасырдың бірінші жартысында соңғы рет хатқа, жазуға түсіп, бізге осыдан бес жүз жыл шамасы бұрынғы сол нұсқасымен келіп жеткен.

«Оғуз қаған» эпосының жазуға түсуі 13-ғасырдағы «Күлтегін», «Тонуқуқ» сияқты мұралардың жазуға түсуін еске түсіреді. Бұлардың бәріне тән ортақ белгі-сыртқы форманың бірлігі. Егер сөз, сөз тіркесі, сөйлем, сөйлемдер бірлігі үлкенді-кішілі форма тұлға десек, жазу жолын қалып десек, бұл ескерткіштердің жазуға түсуінде ең негізгі нәрсе – жол-қалып және осы жол-қалыптың бірдей болуының шарттылығы. Бұл жазбаларда сөйлемдердің бірлігі және ара-жігі дегендердің ешқандай әсері жоқ: жол-қалып (сыртқы форма бірдейлігі) бұларды кез-келген тұсынан үзіп тастап отырады. Сондықтан да біздің қазіргі жазбада қалыптасқан әрбір жанрға тән текстердің берілу формасы тұрғысынан келіп қарағанда, бұл ескерткіш текстерінің берілу үлгісінде «заңдылық» жоқ.

«Оғуз қағанның» бұл соңғы нұсқасы көне ұйғыр әрпімен жазылған. Қолжазба 21 парақ, 42 беттен тұрады, әрбір бетте 9 жол бар. Бұл «тоғыз жолдық» тәртіп я шарттылык, 7 жолмен бітетін 42 беттен басқа беттердің бәрінде қатаң сақталған.

Қолжазбаның бірінші бетінде 2-3 жолдың аралығындағы сөзден кейін бұқаның бейнесі салынған. Ал 5-бетте осындай сөзден кейін тоты тұрпаттас құстың суреті, 6-бетте тағы осындай сөзден соң жыртқыш аң кейіптес сурет салынған. Шамасы, эпосты жазуға түсірген кісі тексте бар «Оғуз», «шұңқар», «қат» деген сөздерді өзінше түсіндірмек болған да, әуелі олардың суретін салған, содан соң бұл суреттерге сөзбен анықтама берген. Олар: «Оғуз» сөзі тұсындағы бұқаның не өгіздің суреті жайлы «ануң аңағусу ошбу турур», «шуңқар» сөзі тұсындағы «шуңқарнуң аңағусы ошбу турур» «қат» сөзі тұсындағы жыртқыш аң суреті жайлы «тақы қатның аңағусу ошбу турур» деген сөйлемдер.

Бұл үш сөйлем де, сол сияқты эпос тексінің бастау сөзі орнында тұрған «болсунғыл! – деп деділер» деген бірінші сөйлем де «Оғуз қаған» тексіне қатысы жоқ сөздер. Бұлар эпосты жазуға түсіндірушінің, яки өзге бір түпнұсқадан көшірушінің өз тарапынан қосқан сөздері. Сондықтан тілдік материал ретінде қаралмаса, бұл сөздерді эпос тексіне қатыстырып барып сөз етуге әсте болмайды.

Біз «Оғуз қаған» тексінің композициясын және сюжеттік компоненттерін анықтау мақсатымен текстологиялық талдау жүргіздік. Осының негізінде шығарманың үлкенді-кішілі он жеті желіден құрылғаны анықталды. Олардың негізгілері: «Оғуз қағанның тууы, балалық шағы баяны», «Оғуз қағанның жігіттік шағы, ерлік көрсетуге аттану баяны», «Оғуз қағанның ұлы той жасауы, тойдан соң төрт жағындағы жау жұртқа елшілер жіберу баяны», «Оғуз қағанның Урумға қарсы аттануы, Урум қағанмен соғысы баяны», «Оғуз қағанның Журжітпен соғысы баяны», «Оғуз қағанның Сынду, Таңғут, Шағам жұртына аттануы, соғысуы баяны», «Оғуз қағанның құрылтай шақырып, жұртына үлкен той беруі, балаларына жұртын үлестіру баяны» т.б.

Осылайша «Оғуз қаған» эпосын көне қолжазбаның жіксіз бір тұтас қалпынан, «тоғыз жолдық» біртұтас шартты түрінен шығарылып, табиғи қалпына келтірілді. Әрбір желіге шартты тақырып қойылды. «Оғуз қаған» өзінің осы сипатымен эпостық (батырлық) жырлардың сюжет желісін еске түсіреді. Бірақ эпостық жырларға тән өзге де ерекше-ерекше көркемдік формалар мен көркемдік шешімдерді ескергенде, өзінің форма-бітімі жағынан эпостық туындыларға толық сәйкесіп жатпайды. Сол сияқты көне қолжазбаға тән шартты форма-біртұтас қалып, тоғыз жолдық жіксіз үлгі эпостың өзге де көп ерекшеліктерін тасалаған. Пунктуация – қолжазбаға тән емес. Автор эпостың композициялық құрылысына, сюжет желісіне, сөйлем жүйесіне әр жақты талдау жасады, сөйтіп сюжеттік жіктер негізінде абзацтық жіктерді, сөйлемдер тобы жігін, сөйлемдер бірлігін, сөйлем ішілік, сөздердің өзара қатынасын т.с.с анықтады, тексті абзацы, тыныс белгісі сақталған қазіргі жазу тәртібі үлгісіне түсірді. Бірақ осының бәрінде де арғы дәуірдегі «Күлтегін» ескерткішінен тартып, бергі дәуірде жазуға түскен көп көне ертегілердің сөйлем жүйесі сипатын ескеріп отырылды.

«Оғуз қаған»- түрік халықтарының ең ежелгі фольклорлық мұрасы. Бірақ өте көне дәуірде жасалған бұл фольклорлық мұра бергі 13-ғасырдың аяғында ғана жазуға түскен.

Әрине, «Оғуз қаған» оның жазуға түскен дәуірі 13-ғасырға тән тілдік белгілеріне сүйеніп, осы 13-ғасырдың мұрасы деп әсте тануға болмайды. Сондықтан әуелі әдеби мұра ретінде қарау керек болады.

«Оғуз қаған» ескерткіші болса әуелде ауызша туған дүние. Бізге келіп жеткен нұсқасы аңыз - әңгіме, ертегі үлгісіндегі эпосқа көп жақын. Сондықтан «естелік, өмірбаян, трактат, дастан» т.б. ұғым беретін «наме» сөзі бұл шығарманың табиғатына барынша қайшы келеді, оның жанрлық сипатын тануда жаңсақ түсінік туғызады.

«Оғуз – наме» атымен жазылған күрделі зерттеу - еңбектер қазақ филологиясында тағы жоқ. Сондықтан бұл ескерткіш жайлы ғылымда «Оғуз - наме» атымен бірлікте қалыптасқан таным - түсінікке, дәстүрге қайшы, нұқсан келеді деуге тағы негіз жоқ. Осыларды ескере келіп, біз «Ер Көкше», «Құла мерген», «Қобыланды батыр», «Есім хан» түрінде келетін дәстүрмен бұл ескерткішті «Оғуз қаған» деп атадық және бұл ат ескерткіш тексінен алынған.

«Оғуз қаған» эпосы ең көне фольклорлық шығармаға жатады. Әйтсе де, ол осы күнге дейін өз құндылығын жоғалтқан емес. Керісінше, қайта зерттелi п, жоғарыдан көрініп тұр. Орта ғасырларға тән жазба мұра «Оғуз қаған» ескерткіші  жалпы түркі халықтарына ортақ үлкен әдеби мұра болып табылады.

Осы жазба ескерткіштің әдеби сипаты, тілдік ерекшеліктерінің кейбір мәселелері жайлы бірді-екілі пікірлер айтылып жүргені болмаса, нақты лексикалық ерекшеліктері теориялық тұрғыдан толық шешімін тапты деуге болмайды.

«Оғуз қағанды» жазуға түсірген 13-ғасыр бұл әдеби мұраның қай дәуірге тәндігін белгілейтін меже-өлшем емес, ол осы 13-ғасыр түріктерінің байырғы сөз қазынасының жазуға түсу фактісін көрсететін мерзім-өлшем ғана. Бұл 13-ғасыр деген уақыт өлшемі «Оғуз қағанның» тілдік фактілері - фонетикалық, грамматикалық және лексикалық белгілері үшін аса маңызды. Сол себепті де бұл эпосты тілдік жағынан, оның ішінде лексикалық сипаты тұрғысынан зерттеу бүгінгі күнде аса қажетті мәселе болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, біздің шағын зерттеу еңбегіміз өзекті әрі соны екендігі дау тудырмайды.

Осыған байланысты мынандай тақырыптық топтарды да анықтадық: жер-су аттары, аң-құс атаулары, эпоста кездесетін жалқы есімдер, синонимдер, омоноимдер, әкімшілікке қатысты атаулар, аспан денелері, қару-жарақ атаулары, діни рухани өкілдер  т.б.

Осы эпосты зерттеудегі біздің мақсатымыз төмендегідей:

Осы мұраның өткен дәуірінен елес беретін көне тамырлы, алуан түрлі атаулар мен ұғымдарды осы жырдан, басқа шығармалардан барынша жиып көрсету;

Жырдың жалпы тілдік сипатын зерттеу: фонетикалық, грамматикалық ерекшеліктерін айқындап, лексика-семантикалық жағынан қарастыру;

Эпос тілінде кездесетін фразеологизмдер, этнографизмдер, синоним және омоним сөздерді анықтау;

Эпос тілінің қазіргі қазақ тіліне қатысы мәселесіне қатысты зерттеу жұмысын жүргізу;

Жырда кездесетін сөздердің тақырыптық топтарын айқындау т.б.

Зерттеу барысында түйіндеген негізгі тұжырымдарымызды жоғарғы оқу орындарында өтетін тюркологиялық бағыттағы көне түркі тілі, түркітануға кіріспе пәндерінде қолдануға болады.

Осы Оғыз-Қыпшақ дәуірінен бізге жеткен аса елеулі ескерткіштің бірі және бірегейі Оғыз Қаған туралы эпос. Көне аңыздарға сүйеніп жазылған бұл шығармада елдің елдігі, бірлігі, ерлігі жырланады. Осындағы жер, су, мемлекет, кісі аттары еңбектің белгілі бір тарихи оқиғаларға сүйенгендігін аңдатады. Қағанның Көкбөрі, Көктәңірге табынулары болса, қоғамдық сананың өте көне дәуірдегі болмысынан хабардар етеді; сондай-ақ ертедегі Қаңлы, Қыпшақ, Қарлұқ сияқты біраз этникалық атаулардың арғы мағынасы да ашылғандай болады. Бұл туындыны Бичурин 2-ғасырдың оқиғаларымен байланысып жатады десе, Бартольд оның қазақ жерінде туғандығын, әрі жергілікті халықтың диалектісінде жазылғандығын айтады. Жалпы алғанда, эпос қазақ, өзбек, қарақалпақ, түркімен, әзербайжан, түрік  халықтарының ортақ мұрасы.

Пайдаланылған әдебиет:

1. Әкім Т. Оғуз қаған эпосы / Т. Әкім. //Қазақ әдебиеті. № 7. 1990. – 15 б.

2. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. / Ә. Болғанбаев. -Алматы: Мектеп, 1988. – 143 б.

3. Ғабитқанұлы Қ. Наным-сенімдерге байланысты қазақ тіліндегі тұрақты  тіркестер; Филол. ғыл. канд. дис. … /Қ. Ғабитқанұлы. - Алматы, 1995.-122 б.

4. Жолдасбеков М. Асыл арналар/ М. Жолдасбеков. – Алматы: Жазушы, 1990.- 352 б.