Орындаған :Мусаева Аяулым

Мақала Тақырыбы: Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің негізі

принциптері

Кіріспе

Сыбай лас жемқорлық – кез келген мемлекеттің дамуына, экономикалық

тұрақтылығына және әлеуметтік әділеттілікке қауіп төндіретін маңызды

мәселелердің бірі. Бұл құбылыс қоғамның моральдық құндылықтарын

бұзып, мемлекеттік басқару жүй есінің тиімділігін төмендетеді. Қазақстан

Республикасында сыбай лас жемқорлыққа қарсы күрес мемлекеттің негізгі

стратегиялық бағыттарының бірі ретінде белгіленген. Осы мақалада

сыбай лас жемқорлыққа қарсы күрестің негізгі принциптері мен оларды

іске асырудың маңыздылығы қарастырылады.

Сыбайлас жемқорлық ұғымы және оның салдары

Сыбайлас жемқорлық – лауазымды тұлғалардың өз қызметтік жағдай ын

жеке мүдделері үшін пай даланып, қоғам мен мемлекетке зиян келтіруі. Бұл

ұғым мемлекеттік органдардың беделін түсіріп, азаматтардың билікке

деген сенімін азай тады. Жемқорлықтың негізгі салдары:

Экономикалық шығындар: мемлекет бюджетінің тиімсіз жұмсалуы.

Әлеуметтік теңсіздік: халықтың әл-ауқатының нашарлауы.

Құқықтық жүйенің әлсіреуі: заң үстемдігінің бұзылуы.

Қазақстанда сыбай лас жемқорлықпен күрес 2015 жылы қабылданған

“Сыбай лас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы” заңмен бастау алды. Бұл

заң елдің құқықтық негізін нығай тып, осы бағыттағы саясатты жүй елеуге

мүмкіндік берді.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің негізгі принциптері:

1. Заңдылық қағидасы — бұл сыбай лас жемқорлыққа қарсы күрестің

басты принциптерінің бірі. Ол заңдардың қатаң сақталуын, барлық

әрекеттер мен шешімдердің заң аясында орындалуын талап етеді.

Мазмұны мен маңызы

1) Барлығының заң алдында теңдігі:Лауазымына, әлеуметтік

мәртебесіне немесе қызметтік жағдай ына қарамастан, кез келген адам

заңды бұзса, жауапқа тартылады.

2) Құқықтық нормалардың сақталуы:Мемлекеттік органдар, лауазымды

тұлғалар және азаматтар өз қызметтерін тек заңға сәй кес жүзеге

асыруы қажет.

3)Заңның үстемдігін қамтамасыз ету:Қоғамда жемқорлыққа төзімсіздік

орнату үшін заңсыздыққа жол берілмей ді, кез келген әрекет құқықтық

реттеуге бағынады.

Іске асыру тетіктері

Тиісті заңдардың қабылдануы: Жемқорлыққа қарсы нақты және әділ

заңдар болуы керек.

Құқық қорғау органдарының тәуелсіздігі: Тергеу және сот процестері

әділ және сыртқы ықпалсыз жүргізілуі тиіс.

Ашықтық пен бақылау: Заңдардың орындалуын азаматтық қоғам, БАҚ

және арнай ы органдар қадағалап отыруы қажет.

Заңдылық қағидасы құқықтық мемлекеттің негізі болып табылады және

жемқорлықпен тиімді күресудің басты шарты саналады.

2. Ашықтық және транспаренттік қағаидасы— сыбай лас

жемқорлыққа қарсы күрестің принциптерінің бірі. Бұл қағида

мемлекеттік органдар мен қызметкерлердің қызметі туралы

ақпараттың қолжетімді және ай қын болуын қамтамасыз етеді.

Ашықтық пен транспаренттіктің негізгі мәні

1)Ақпараттың қолжетімділігі: Қоғам мемлекеттік органдардың қызметі,

шешім қабылдау процестері, қаржы жұмсауы туралы мәліметтерге еркін

қол жеткізе алуы керек.

2) Шешім қабылдаудың айқындылығы: Мемлекеттік органдар өз

шешімдерін жариялап, түсіндіруі тиіс.

3) Қоғамдық бақылау: Азаматтық қоғам, БАҚ және арнай ы ұй ымдар

мемлекеттік қызметтің орындалуын бақылап, жемқорлық тәуекелдерін

анықтап отыруы қажет.

Іске асыру жолдары

Электрондық үкімет жүйесі: Мемлекеттік қызметтерді онлай н ұсыну

арқылы бюрократияны азай ту.

Қоғамдық тыңдаулар: Маңызды шешімдер қабылдағанда азаматтарды

қатыстыру.

Мемлекеттік сатып алулардың ашықтығы: Сатып алулар мен

тендерлердің электронды түрде өтуін қамтамасыз ету.

Қаржылық есеп беру: Мемлекеттік органдар мен лауазымды

тұлғалардың қаржылық әрекеттерінің есептілігі.

3. Жауап берушілік және есеп берушілік қағидасы — сыбай лас

жемқорлыққа қарсы күрестің маңызды қағидаларының бірі. Бұл

қағида мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардың өз

қызметтері үшін қоғам алдында жауапты болуын және олардың

қызметі бой ынша есеп беруін қамтамасыз етеді.

Қағиданың негізгі мәні

1.Жауап берушілік:

1)Мемлекеттік органдар мен қызметкерлер өз міндеттерін дұрыс

орындауға және қателіктері үшін жауап беруге міндетті.

2)Қоғам алдындағы жауапкершілік моральдық-этикалық нормалар мен

заң талаптарын қатаң сақтауды талап етеді.

2.Есеп берушілік:

1)Мемлекеттік органдар өз жұмыстарының нәтижелері, шешімдері мен

жұмсалған қаржы туралы ашық есеп беруі тиіс.

2)Лауазымды тұлғалар өз қызметтері мен шешімдерінің заңдылығы мен

тиімділігін түсіндіруі керек.

Іске асыру жолдары

Мемлекеттік есептілік:Мемлекеттік органдар жыл сай ын халық алдында

қаржылық және қызметтік есептерін ұсынуы.

Қоғамдық бақылау:Азаматтық қоғам мен БАҚ мемлекеттік қызметтің

тиімділігін бақылап,сын-пікір ай ту құқығына ие болуы.

Жауапкершілік механизмдері: Қызметтік міндеттерді орындамау немесе

жемқорлық әрекеттер үшін заңды жауапкершілікке тарту.

4. Қоғамдық бақылау қағидасы — сыбай лас жемқорлыққа қарсы

күрестің маңызды принциптерінің бірі. Бұл қағида мемлекеттік

органдар мен қызметкерлердің әрекеттерін қоғамдық ұй ымдар,

азаматтар, БАҚ және басқа да тәуелсіз институттар тарапынан

бақылауды қамтамасыз етеді.

Қоғамдық бақылаудың негізгі мәні

1.Мемлекеттік қызметтің ашықтығын қамтамасыз ету: Қоғамдық

бақылау мемлекеттік органдарды жұмысы мен шешімдерінің ашық және

түсінікті болуын талап етеді.

2. Жемқорлыққа қарсы күреске қатысу: Азаматтық қоғам мен тәуелсіз

ұй ымдар жемқорлықтың алдын алу және онымен күресуге белсене

қатысады.

3. Қоғамдық пікір мен талқылау: Қоғамдық бақылау арқылы

мемлекеттік шешімдер мен реформалар туралы пікірталастар

өткізіледі, бұл мемлекеттік органдардың шешімдерін жетілдіруге

көмектеседі.

Іске асыру жолдары

Ашық тыңдаулар мен қоғамдық кездесулер: Мемлекеттік органдар

маңызды шешімдер қабылдар алдында азаматтарды тыңдап, олардың

пікірін ескеруі тиіс.

Қоғамдық ұйымдардың қатысуы: Қоғамдық ұй ымдар мемлекеттік

органдардың қызметіне мониторинг жасап, олардың тиімділігі мен

заңдылығын қадағалай ды.

БАҚ рөлі: БАҚ сыбай лас жемқорлық әрекеттерін ашық жариялап, қоғамды

ақпараттандырады, сондай -ақ мемлекеттік қызметтің ашықтығын

қамтамасыз етеді.

5. Әділеттілік қағидасы — сыбай лас жемқорлыққа қарсы күрестің

маңызды принциптерінің бірі. Бұл қағида мемлекеттік органдардың,

лауазымды тұлғалардың және азаматтардың құқықтарын тең

дәрежеде қорғауға және әрбір адамның заң алдындағы теңдігін

қамтамасыз етуге бағытталған.

Әділеттіліктің негізгі мәні

1)Барлығының теңдігі: Заң алдында барлық азаматтар тең болуға тиіс,

мемлекеттік қызметкерлер мен лауазымды тұлғалар да заңға бағынады.

2) Әділ шешімдер: Мемлекеттік органдардың қабылдай тын шешімдері

заңды, ашық және әділ болуы қажет.

3) Құқықтарды қорғау: Әр адамның құқығы мен бостандығы қорғалуы

тиіс, және құқық бұзушылықтар кезінде әділетті жауапкершілікке тарту

қажет.

Іске асыру жолдары

Тәуелсіз сот жүйесі: Соттар әділ және е тәуелсіз болуы керек, әрбір адам өз

құқықтарын қорғауда тең мүмкіндіктерге ие болуы тиіс.

Құқық қорғау органдарының адалдығы: Құқық қорғау органдары кез

келген тұлғаның құқықтарын әділ қорғауы, сондай -ақ жемқорлықтан таза

болуы керек.

Жемқорлықтың алдын алу шаралары: Жемқорлық әрекеттері орын

алған жағдай да барлығына әділ жаза қолданылуы қажет.

6. Білім беру және ақпараттандыру қағидасы — сыбай лас

жемқорлыққа қарсы күрестің маңызды элементі, ол қоғамда

сыбай лас жемқорлықтың теріс әсері туралы ақпараттандыруды,

азаматтарды құқықтық сауаттылығын арттыруды және сыбай лас

жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруды көздей ді.

Қағиданың негізгі мәні

1)Құқықтық білім беру: Азаматтар мен мемлекеттік қызметкерлерге

заңдарды, құқықтарын және міндеттерін түсіндіру арқылы олардың

құқықтық сауаттылығын арттыру.

2) Жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру: Қоғамда

жемқорлыққа қарсы тұрақты көзқарас қалыптастыру және оны жоюға

бағытталған шараларды түсіндіру.

3) Ақпараттың қолжетімділігі: Жемқорлыққа қарсы саясат, заңдар,

мемлекеттік органдардың қызметі туралы ақпаратты халыққа жеткізу.

Іске асыру жолдары

Мектептерде және жоғары оқу орындарында оқу бағдарламалары:

Жемқорлыққа қарсы білім беру курстарын енгізу, студенттер мен

оқушыларды әділеттілік, адалдық және заңды құрметтеу сияқты

құндылықтармен таныстыру.

Мемлекеттік органдар мен БАҚ арқылы ақпараттандыру:

БАҚ арқылы сыбай лас жемқорлықтың зиянды салдары мен оған қарсы

күрестің маңыздылығы туралы ақпарат тарату.

Қоғамдық шаралар мен тренингтер:

Қоғамдық ұй ымдар мен мемлекеттік органдар ұй ымдастыратын

семинарлар, тренингтер мен лекциялар арқылы халықты сыбай лас

жемқорлық мәселелері туралы хабардар ету.

7. Құқық рғау органдарының тәуелсіздігі: Құқық қорғау

органдары, әсіресе сот жүй есі, өз қызметін ешқандай сыртқы ықпалдан

тәуелсіз жүзеге асыруы тиіс.

2) Шұғыл және әділ әрекет ету: Құқық қорғау органдары сыбай лас

жемқорлыққа қатысты құқық бұзушылықтарды тез арада анықтап, әділ

түрде тергеу жүргізуі керек.

3) Заңның үстемдігі: Заңдарды дұрыс орындау және ешқандай біреудің

немесе топтың заңнан тыс артықшылық алуға жол бермеу.

Іске асыру жолдары

Жоғары білікті кадрлар дайындау:

Құқық қорғау органдарының қызметкерлерінің кәсіби деңгей ін арттыру,

сыбай лас жемқорлыққа қарсы жұмыс жасауға қажетті дағдыларды дамыту.

Құқық қорғау органдарының тәуелсіздігін қамтамасыз ету:

Құқық қорғау органдарының ішкі және сыртқы ықпалдарға тәуелсіз болуы

үшін реформалар жүргізу, олардың қызметін бақылау жүй есін жетілдіру.

Қоғамдық бақылау:

Құқық қорғау органдарының қызметін ашық және қоғам алдында есеп

беретін ету, жемқорлық әрекеттерінің алдын алу үшін сыртқы және ішкі

бақылауды күшей ту.

8. Марапаттау және жазалау қағидасы — сыбай лас жемқорлыққа

қарсы күрестің маңызды принциптерінің бірі, ол мемлекеттік

қызметкерлер мен азаматтардың адалдық пен тәртіпке деген

ынтасын арттырады. Бұл қағида жемқорлыққа қарсы шаралар мен

құқық бұзушылықтарды анықтауға байланысы әділ марапаттау мен

жазалау жүй есін орнатуды көздей ді.

Қағиданың негізгі мәні

1)Әділ марапаттау: Мемлекеттік қызметшілер мен азаматтар жемқорлыққа қарсы күресте белсенділік көрсеткені үшін марапатталып,

ынталандырылады. Марапаттау жүй есі әділ және ашық болуы тиіс.

2)Әділ жазалау: Сыбай лас жемқорлық немесе басқа да құқық

бұзушылықтар үшін жазалау әділ әрі заңға сәй кес болуы керек. Жазалау

жүй есі жемқорлықтың алдын алуға бағытталуы қажет.

3)Құқық қорғау жүйесінің тиімділігі: Заңсыз әрекеттер үшін әділ

жазалау, сондай -ақ адал қызметкерлердің еңбегі мен жетістіктері лай ықты бағалануы керек.

Іске асыру жолдары

Марапаттау жүйесін енгізу:

Сыбай лас жемқорлықпен күресте белсенділік көрсеткен қызметкерлер мен

азаматтарды мемлекеттік деңгей де марапаттау, жоғары деңгей дегі

наградалар беру.

Тиімді жазалау шаралары:

Жемқорлық жасаған азаматтарға қатысты жазалау шаралары заңды түрде

орындалып, олардан ешкім де босатылмауы тиіс.

Тәуелсіз бақылау:

Марапаттау мен жазалау жүй есінің ашықтығын қамтамасыз ету үшін

қоғамдық бақылау мен мониторингті енгізу.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес тетіктері

Жемқорлыққа қарсы күресте теориялық принциптерден бөлек, нақты

тетіктер мен құралдардың болуы шарт. Қазақстанда жемқорлыққа қарсы

күрестің негізгі тетіктеріне мыналар жатады:

1. Антикоррупциялық қызметтер: Қазақстанда “Сыбай лас

жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі” маңызды рөл атқарады. Ол

мемлекеттік органдардағы жемқорлық фактілерін анықтап, жоюға

бағытталған.

2. Цифрландыру: “Электрондық үкімет” платформасы жемқорлық

тәуекелдерін азай тып, мемлекеттік қызметтерді автоматтандыруға

мүмкіндік береді.

3. Мемлекеттік қызмет этикасы: Мемлекеттік қызметкерлердің

этикалық нормаларды сақтауы, арнай ы оқыту бағдарламалары арқылы

қамтамасыз етіледі.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес мәдениетін қалыптастыру

Мемлекеттегі жемқорлыққа қарсы саясаттың сәтті жүзеге асуы

азаматтардың құқықтық сауаттылығы мен жемқорлыққа төзбеушілік

мәдениетіне бай ланысты. Осы бағытта келесі шараларды жүзеге асыру

қажет:

• Білім беру: Барлық деңгей дегі білім беру мекемелерінде сыбай лас

жемқорлықтың зияны туралы оқыту бағдарламаларын енгізу.

• Құқықтық сауаттылықты арттыру: Азаматтарға олардың

құқықтары мен міндеттері туралы ақпарат беру үшін арнай ы науқандар

ұй ымдастыру.

• Қоғамдық сананы жаңғырту: Жемқорлықты тек қана заң

бұзушылық емес, сонымен бірге қоғамға үлкен қауіп төндіретін

әлеуметтік дерт ретінде түсіндіру.

Қазақстанның сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегиясы

Қазақстан Республикасының сыбай лас жемқорлыққа қарсы 2022-2026

жылдарға арналған стратегиясы жемқорлықты жоюдың нақты мақсаттары

мен міндеттерін белгілей ді. Бұл құжат келесі бағыттарды қамтиды:

• Жемқорлық тәуекелдерін төмендету: Барлық мемлекеттік және

жекеменшік секторларда тәуекелдерді талдау және алдын алу.

• Қоғамның сенімін арттыру: Мемлекеттік қызметкерлердің

адалдығын қамтамасыз ету және олардың қоғам алдындағы ашықтығын

күшей ту.

• Халықаралық тәжірибені енгізу: Озық халықаралық әдістерді

қолдану арқылы сыбай лас жемқорлық деңгейін азайту Қорытынды

Сыбай