Ақмола облысы білім басқармасының Ерейментау ауданы бойынша білім бөлімі «Еркіншілік ауылының жалпы орта білім беретін мектебі» КММ

«Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясы арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін арттыру»

(әдістемелік көмекші құрал)

Құрастырушы:

бастауыш сынып мұғалімі

Тогтарбай Оноргуль

2025- 2026 оқу жыл

УДК 373.3.02:37.091.33

ББК 74.202.5

Т26

Тогтарбай Оноргуль / «Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясы арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін арттыру» / әдістемелік көмекші құрал / Ерейментау ауданы 2026 жыл, 50 бет;

ISBN 978-601-01-0944-5

Кітап білім беру қызметкерлеріне арналады

Әдістемелік құралда сыни ойлау технологиясының құрылымы (қызығушылықты ояту, мағынаны тану, ой-толғаныс кезеңдері) жүйелі түрде сипатталып, әр кезеңде қолданылатын тиімді стратегиялар мен әдістердің мазмұны ашылған. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға бағытталған «миға шабуыл», «INSERT», «Кубизм», «ДЖИГСО», эссе жазу, синквейн, Венн диаграммасы, RAFT сияқты стратегиялардың педагогикалық мүмкіндіктері теориялық және практикалық тұрғыда негізделген.

Сонымен қатар құралда шығармашылық қабілетті бағалау мен дамытудың заманауи тәсілдері ұсынылып, қалыптастырушы бағалау, өзін-өзі және өзара бағалау элементтерінің маңызы айқындалған. Оқытушының бағыттаушы, ұйымдастырушы ретіндегі кәсіби рөлі, қателесуге мүмкіндік беру мәдениеті және баланың пікірін бағалау мәселелері ерекше назарға алынған.

УДК 373.3.02:37.091.33

ББК 74.202.5

© Тогтарбай Оноргуль

ISBN 978-601-01-0944-5

Кітап білім беру қызметкерлеріне арналады

КІРІСПЕ

Қазіргі бастауыш білім беру жүйесінің басты міндеті – білім алушыны тек дайын ақпаратты қабылдаушы емес, өз ойын еркін білдіре алатын, ойлай алатын, сұрақ қоя білетін, балама шешім ұсына алатын тұлға ретінде қалыптастыру. ХХІ ғасырдағы білім сапасы оқушының қанша мәлімет жаттағанымен емес, сол білімді қалай ой елегінен өткізіп, өмірлік жағдайларда қолдана алуымен өлшенеді. Осы тұрғыдан алғанда, бастауыш сыныпта оқытудың мазмұны мен технологияларын қайта қарау – уақыт талабы.

Бастауыш мектеп жасы – баланың ойлау, қиял, елестету, шығармашылық қабілеттері қарқынды дамитын ең маңызды кезең. Дәл осы кезеңде баланың ойлауға деген табиғи қызығушылығы, сұрақ қоюға бейімділігі, жаңаға ұмтылысы байқалады. Алайда дәстүрлі оқыту жүйесінде бұл қабілеттердің барлығы бірдей ашыла бермейді: дайын жауапқа бағытталған тапсырмалар, бір ғана дұрыс нұсқаны талап ететін сұрақтар баланың шығармашылық әлеуетін шектейді. Соның салдарынан оқушы ойлаудан гөрі орындауға, ізденуден гөрі жаттауға бейімделеді.

Осы мәселені шешудің тиімді жолдарының бірі – «Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясын оқу үдерісіне жүйелі түрде енгізу. Бұл технология білім алушыны дайын ақпаратты қабылдаушы ретінде емес, ойлаушы, талдаушы, салыстырушы, дәлелдеуші тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталған. Сыни тұрғысынан ойлау – бұл тек сын айту емес, ол ақпаратты жан-жақты қарастыру, сұрақ қоя білу, себеп–салдарлық байланыстарды анықтау, өз пікірін дәлелдеп, өзгелердің көзқарасын құрметтей отырып бағалау үдерісі.

«Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясы арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін арттыру дегеніміз – баланың қиялын шектеу емес, керісінше оны оймен ұштастыру, өз ойын еркін айтуына жағдай жасау, стандартты емес шешімдерді қабылдауға үйрету. Бұл технологияда әрбір оқушының пікірі құнды, әрбір жауап – ойлануға негіз, әрбір қателік – дамудың бір сатысы ретінде қарастырылады. Мұндай ортада бала қорықпай ойлайды, батыл жауап береді, шығармашылықпен әрекет етеді.

Сыни ойлау технологиясының үш кезеңдік құрылымы – қызығушылықты ояту, мағынаны тану және ой-толғаныс – оқушының танымдық белсенділігін біртіндеп арттыруға мүмкіндік береді. Қызығушылықты ояту кезеңінде бала өз біліміне сүйеніп болжам жасайды, сұрақ қояды, ойлануға талпынады. Мағынаны тану кезеңінде ақпаратты талдап, салыстырып, жаңа білімді саналы түрде меңгереді. Ал ой-толғаныс кезеңінде алған білімін қорытып, шығармашылық тапсырмалар арқылы өз көзқарасын қалыптастырады. Осы үдерістің барлығы оқушының шығармашылық қабілетінің дамуына тікелей ықпал етеді.

Бастауыш сыныпта сыни тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясын қолдану оқытушының рөлін де өзгертеді. Оқытушы енді тек білім беруші емес, бағыттаушы, ұйымдастырушы, баланың ойлауына жағдай жасаушы тұлғаға айналады. Мұндай оқытуда баланың ішкі әлеуеті ашылып, өзіндік пікір айту мәдениеті қалыптасады, ал шығармашылық тапсырмалар арқылы оқушының қиялы, логикалық ойлауы, тілдік және коммуникативтік қабілеттері дамиды.

Құралдың мақсаты

Осы әдістемелік көмекші құралдың мақсаты – бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін «Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясы арқылы жүйелі түрде арттыру, білім алушылардың ойлау дербестігін, талдау және қорытынды жасау дағдыларын қалыптастыру, сондай-ақ оқытушыларға бастауыш сыныпта сыни ойлау стратегияларын тиімді қолданудың әдістемелік жолдарын ұсыну.

Құралдың басты мақсаты баланы дайын білімді қабылдаушы емес, ойлайтын, ізденетін, салыстыратын, өз көзқарасын дәлелдей алатын тұлға ретінде дамытуға бағытталған. Осы мақсатқа жету арқылы бастауыш сыныпта білім беру үдерісінің сапасын арттыру, оқушылардың оқу мотивациясын күшейту және шығармашылық әлеуетін толық ашу көзделеді.

Құралдың міндеттері

Қойылған мақсатқа жету үшін әдістемелік құралда келесі міндеттер айқындалды:

– «Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясының теориялық негіздерін ашып көрсету;
– бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктеріне сәйкес сыни және шығармашылық ойлаудың даму жолдарын айқындау;
– сыни ойлау стратегиялары арқылы шығармашылық қабілетті дамытуға бағытталған әдістер мен тәсілдерді жүйелеу;
– бастауыш сынып пәндерінде (қазақ тілі, математика, дүниетану және т.б.) сыни ойлау технологиясын қолданудың тиімді үлгілерін ұсыну;
– оқушылардың шығармашылық қабілеттерін бағалау және дамыту жолдарын көрсету;
– оқытушыларға сабақ барысында қолдануға болатын практикалық ұсыныстар мен әдістемелік нұсқаулар беру.

Құралдың өзектілігі

Қазіргі қоғам жағдайында білім беру жүйесіне қойылатын талаптар түбегейлі өзгеріп отыр. Бүгінгі күні бастауыш сынып оқушысынан тек оқу, жазу, есептеу дағдыларын меңгеру ғана емес, ойлау, талдау, шешім қабылдау, шығармашылықпен әрекет ету қабілеттері талап етіледі. Бұл талаптар жаңартылған білім мазмұны, құзыреттілікке негізделген оқыту, функционалдық сауаттылық ұстанымдарымен толық сәйкес келеді.

Алайда мектеп тәжірибесінде әлі де болса дәстүрлі, репродуктивті оқыту басым болып, оқушылардың шығармашылық әлеуетін дамыту жеткілікті деңгейде жүзеге аспай отыр. Осыған байланысты бастауыш сыныпта оқытудың тиімді технологияларын енгізу қажеттілігі туындап отыр. Солардың ішінде «Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясы оқушының белсенді танымдық әрекетін ұйымдастыруда, шығармашылық ойлауын қалыптастыруда ерекше маңызға ие.

Осы әдістемелік көмекші құралдың өзектілігі – бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін дамыту мәселесін сыни ойлау технологиясы тұрғысынан кешенді түрде қарастыруында және оны оқу-тәрбие үдерісінде тиімді қолданудың нақты жолдарын ұсынуында.

Құралдың жаңалығы

Әдістемелік құралдың жаңалығы – «Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясын бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін арттырудың негізгі құралы ретінде қарастырып, оны пәндік сабақтарда қолданудың жүйелі, құрылымдалған әдістемесін ұсынуында.

Құралда сыни ойлау стратегиялары бастауыш жастағы балалардың психологиялық және танымдық ерекшеліктеріне бейімделіп, шығармашылық тапсырмалармен ұштастырыла ұсынылған. Сонымен қатар дәстүрлі тапсырмалардан гөрі ашық, көпнұсқалы, баланың өз ойын еркін білдіруіне мүмкіндік беретін тапсырмалар жүйесі енгізілген. Бұл тәсіл бастауыш сыныпта шығармашылық қабілетті дамытудың жаңа әдістемелік бағытын қалыптастырады.

Күтілетін нәтижелер

Осы әдістемелік көмекші құралды оқу-тәрбие үдерісінде қолдану нәтижесінде келесі нәтижелерге қол жеткізу күтіледі:

– бастауыш сынып оқушыларының сыни және шығармашылық ойлау дағдылары қалыптасады;
– білім алушылардың өз ойын еркін айту, дәлелдеу және қорытынды жасау қабілеттері дамиды;
– оқушылардың сабаққа деген қызығушылығы мен танымдық белсенділігі артады;
– шығармашылық тапсырмалар арқылы оқушылардың қиялы, логикалық ойлауы және тілдік дағдылары жетіледі;
– оқытушылардың сыни ойлау технологиясын қолдану бойынша кәсіби құзыреттілігі артады;
– бастауыш білім берудің сапасы мен тиімділігі жоғарылайды.

Құралдың маңыздылығы

Әдістемелік көмекші құралдың маңыздылығы – оның практикалық бағыттылығында және білім беру үдерісінде тікелей қолдануға жарамдылығында. Құрал бастауыш сынып оқытушыларына сабақ құрылымын жаңаша ұйымдастыруға, оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға, сыни ойлау стратегияларын тиімді қолдануға нақты әдістемелік көмек береді.

Сонымен қатар бұл құрал бастауыш сыныптағы оқу-тәрбие үдерісін жаңартылған білім мазмұны талаптарына сәйкестендіруге, оқушыларды өмірлік жағдаяттарда ойлай алатын, шешім қабылдай алатын тұлға ретінде қалыптастыруға ықпал етеді. Осы тұрғыдан алғанда, әдістемелік құрал бастауыш білім беру жүйесінің дамуына, шығармашылықпен ойлайтын жас ұрпақ тәрбиелеуге қызмет ететін маңызды педагогикалық еңбек болып табылады.

I БӨЛІМ. СЫНИ ТҰРҒЫСЫНАН ОЙЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1. Сыни тұрғысынан ойлау ұғымының мәні мен мазмұны

Қазіргі білім беру кеңістігінде «сыни тұрғысынан ойлау» ұғымы педагогикалық теория мен практикада жетекші орын алып отыр. Бұл ұғым білім алушының тек ақпаратты қабылдауын емес, оны саналы түрде түсінуін, талдауын, салыстыруын, бағалауын және негізделген қорытынды жасауын білдіреді. Сыни тұрғысынан ойлау – дайын білімді жаттауға бағытталған дәстүрлі оқытудан түбегейлі өзгеше, ол баланың ішкі ойлау әлеуетін іске қосатын, дербес пікір қалыптастыруға жетелейтін күрделі танымдық үдеріс болып табылады.

Сыни ойлаудың анықтамасы

Сыни тұрғысынан ойлау – бұл алынған ақпаратты механикалық түрде қабылдау емес, оны күмәнмен қарап, сұрақ қойып, дәлелдер арқылы тексеру, бірнеше көзқарас тұрғысынан бағалау және саналы шешім қабылдау қабілеті. Педагогикалық тұрғыдан сыни ойлау білім алушының ойлау әрекетінде келесі үдерістердің қатар жүруін талап етеді:

– ақпаратты түсіну;
– талдау және салыстыру;
– себеп–салдарлық байланыстарды анықтау;
– дәлелдеу және негіздеу;
– қорытынды жасау және рефлексия.

Бастауыш сынып оқушылары үшін сыни ойлау — күрделі философиялық талдау емес, ойлану, таңдау, салыстыру, өз пікірін айту сияқты қарапайым, бірақ маңызды әрекеттерден басталады. Сондықтан бұл жаста сыни тұрғысынан ойлауды дамыту баланың табиғи танымдық қызығушылығына сүйене отырып жүзеге асырылуы тиіс.

Ойлау дағдыларының деңгейлері

Ойлау дағдылары белгілі бір деңгейлер арқылы дамиды. Бұл деңгейлер бір-бірімен тығыз байланыста болып, біртіндеп күрделене түседі. Бастауыш сыныпта сыни тұрғысынан ойлауды дамыту үшін ойлау дағдыларының келесі деңгейлерін ескеру маңызды.

1-кесте. Ойлау дағдыларының деңгейлері

Деңгей	Ойлау әрекетінің сипаты	Бастауыш сыныптағы көрінісі
Төменгі деңгей	Білу, түсіну	Мәтінді мазмұндау, анықтаманы айту
Орта деңгей	Қолдану, талдау	Салыстыру, топтастыру, себеп табу
Жоғары деңгей	Бағалау, жинақтау, шығармашылық	Өз ойымен аяқтау, балама шешім ұсыну

Бұл кестеден көрінгендей, сыни тұрғысынан ойлау төменгі деңгейдегі біліммен шектелмейді. Ол міндетті түрде жоғары деңгейдегі ойлау әрекеттеріне алып келеді. Ал жоғары деңгейдегі ойлау — шығармашылық ойлаудың тікелей алғышарты болып табылады.

Сыни ойлау мен шығармашылық ойлаудың өзара байланысы

Сыни ойлау мен шығармашылық ойлау — бір-біріне қарсы ұғымдар емес, керісінше бірін-бірі толықтыратын, өзара тығыз байланысты процестер. Егер сыни ойлау ақпаратты талдап, бағалауға бағытталса, шығармашылық ойлау сол ақпарат негізінде жаңа идея, жаңа шешім, жаңа көзқарас ұсынуға бағытталады.

Бұл байланысты төмендегі сызба арқылы көрсетуге болады:

Ақпарат → Түсіну → Талдау → Бағалау

↓

Шығармашылық шешім

Сыни ойлау шығармашылық ойлауға жол ашады. Себебі бала ақпаратты терең түсінбей, оны талдамай тұрып жаңа идея ұсына алмайды. Ал шығармашылық тапсырмалар сыни ойлауды қажет етеді, өйткені кез келген жаңа ой дәлелдеуді, салыстыруды, негіздеуді талап етеді.

2-кесте. Сыни ойлау мен шығармашылық ойлаудың салыстырмалы сипаты

Сыни ойлау	Шығармашылық ойлау
Талдауға бағытталған	Жаңа идеяға бағытталған
Дәлел мен логиканы талап етеді	Қиял мен еркін ойлауға сүйенеді
Сұрақ қоюды көздейді	Балама жауап ұсынуды көздейді
Бағалау жүргізеді	Жаңалық тудырады

Бастауыш сыныпта бұл екі ойлау түрін бір-бірінен бөлек дамыту мүмкін емес. Мысалы, балаға «Бұл кейіпкердің әрекеті дұрыс па?» деген сұрақ қою — сыни ойлауды дамытса, «Егер сен оның орнында болсаң, не істер едің?» деген сұрақ шығармашылық ойлауды дамытады. Ал осы екі сұрақты қатар қолдану баланың ойлау қабілетін кешенді түрде дамытады.

Сыни тұрғысынан ойлаудың бастауыш сыныптағы мазмұны

Бастауыш сыныпта сыни тұрғысынан ойлау технологиясының мазмұны келесі бағыттарды қамтиды:

– баланың ойын еркін айтуына мүмкіндік беру;
– бір ғана дұрыс жауаппен шектелмейтін тапсырмалар ұсыну;
– сұрақ қою мәдениетін қалыптастыру;
– қателесуге қорықпайтын психологиялық орта құру;
– ойды дәлелдеп айтуға үйрету.

Осы мазмұн арқылы сыни ойлау біртіндеп шығармашылық қабілетті дамытудың негізгі құралына айналады. Бала ойлануға үйренген сайын, оның қиялы да, тілдік қоры да, логикалық байланыстарды құру қабілеті де дамиды.

Осылайша, сыни тұрғысынан ойлау ұғымы бастауыш сыныпта білім алушының ойлау әрекетін жан-жақты дамытатын, шығармашылық қабілеттерінің қалыптасуына негіз болатын маңызды педагогикалық категория болып табылады. Сыни ойлау – тек талдау ғана емес, ол шығармашылыққа бастайтын саналы ойлау жолы. Сондықтан бастауыш сыныпта «Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясын қолдану оқушылардың шығармашылық қабілеттерін арттырудың ғылыми-әдістемелік тұрғыдан негізделген тиімді жолы болып саналады.

2. Бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктері және ойлау қабілеті

Бастауыш сынып жасы (шамамен 6–10 жас) – баланың психикалық, танымдық және шығармашылық дамуының ең қарқынды кезеңдерінің бірі болып табылады. Дәл осы кезеңде баланың қабылдау, ойлау, қиял, есте сақтау, зейін сияқты негізгі танымдық процестері қалыптасып, әрі қарайғы оқу әрекетінің іргетасы қаланады. Сондықтан бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктерін ескеру – кез келген педагогикалық технологияны, соның ішінде «Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясын тиімді қолданудың басты шарты.

Бұл жастағы баланың ойлау қабілеті әлі толық қалыптасқан логикалық жүйе емес, ол нақты бейнелерге, тәжірибеге, эмоцияға және қиялға сүйенген ойлау түрі болып табылады. Сол себепті бастауыш сыныптағы оқыту үдерісі баланың табиғи танымдық мүмкіндіктеріне сай ұйымдастырылуы тиіс.

Танымдық процестердің дамуы

Бастауыш сынып кезеңінде танымдық процестер бір-бірімен тығыз байланыста дамиды және оқу әрекеті арқылы біртіндеп күрделене түседі. Бұл процестердің ішінде қабылдау, зейін, есте сақтау және ойлау жетекші рөл атқарады.

Қабылдау

Бастауыш сынып оқушыларының қабылдауы көбіне нақты, көрнекі, эмоционалды сипатта болады. Бала затты немесе құбылысты тұтас күйінде қабылдайды, ал оның ішкі байланыстары мен себептерін бірден аңғара бермейді. Сондықтан бұл кезеңде көрнекілікке, суретке, сызбаға, нақты мысалдарға сүйену аса маңызды.

Зейін

Бұл жаста зейін әлі тұрақсыз, тез бөлінеді. Алайда қызықты, мазмұнды, ойлануға жетелейтін тапсырмалар арқылы зейінді ұзақ уақыт сақтауға болады. Сыни ойлау технологиясында қолданылатын сұрақтар, болжам жасау, талқылау элементтері баланың зейінін белсенді түрде ұстап тұруға мүмкіндік береді.

Есте сақтау

Бастауыш сыныпта есте сақтау көбіне механикалық сипатта болады, бірақ біртіндеп мағыналық есте сақтауға көшу жүзеге асады. Егер оқушы ақпаратты талдап, салыстырып, өз пікірімен байланыстырса, ол ақпарат ұзақ уақытқа есте сақталады. Бұл – сыни ойлау технологиясының маңызды артықшылықтарының бірі.

1-кесте. Бастауыш сыныптағы танымдық процестердің даму ерекшеліктері

Танымдық процесс	Ерекшелігі	Оқытудағы ескерілетін тұстар
Қабылдау	Нақты, бейнелі	Көрнекілік, мысал
Зейін	Тұрақсыз	Қызықты тапсырма
Есте сақтау	Механикалықтан мағыналыққа өту	Талдау, сұрақ қою
Ойлау	Нақтыдан абстрактіліге өту	Салыстыру, қорытынды

Қиял, елестету, ассоциация

Қиял – бастауыш сынып оқушыларының ең белсенді дамитын психикалық қабілеттерінің бірі. Бұл жаста бала елестету арқылы жаңа бейнелер жасайды, шынайы өмір мен қиял әлемін еркін байланыстырады. Қиялдың дамуы шығармашылық қабілеттің қалыптасуымен тікелей байланысты.

Елестету – баланың бұрынғы тәжірибесіне сүйене отырып, жаңа бейне құра білу қабілеті. Мысалы, оқыған мәтін бойынша кейіпкерді көз алдына елестету, оқиғаны өз ойымен жалғастыру – елестетудің нақты көрінісі.

Ассоциация – бір ұғымның екінші ұғыммен байланысып, ойда жаңа мағына тудыруы. Бастауыш сынып оқушылары ассоциация арқылы тез ойлайды: бір сөзді естісе, оған байланысты бейне, оқиға немесе сезім ойына оралады. Бұл қасиет сыни және шығармашылық ойлауды дамытуда аса маңызды.

Сөз → Бейне → Ассоциация → Жаңа ой

Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясында қолданылатын «ассоциация құру», «болжам жасау», «ойды жалғастыру» сияқты стратегиялар дәл осы қиял мен елестетуді белсенді іске қосады.

Шығармашылық қабілеттің бастауыш жаста қалыптасуы

Шығармашылық қабілет – туа біткен қасиет қана емес, ол оқыту мен тәрбиенің нәтижесінде дамитын күрделі психикалық сапа. Бастауыш сынып кезеңі шығармашылық қабілеттің негізі қаланатын шешуші кезең болып табылады.

Бұл жаста шығармашылық қабілет келесі белгілер арқылы байқалады:
– баланың сұрақ қоюы;
– стандартты емес жауап ұсынуы;
– қиялға негізделген ой айтуы;
– бірнеше шешім нұсқасын қарастыруы;
– өз пікірін қорғауға ұмтылысы.

2-кесте. Шығармашылық қабілеттің бастауыш сыныптағы көрінісі

Қабілет компоненті	Көрінісі
Икемділік	Бір тапсырмаға бірнеше жауап
Түпнұсқалық	Ерекше ой, тосын шешім
Дербестік	Өз пікірін айту
Қиял	Оқиғаны өзше дамыту

Сыни ойлау технологиясы шығармашылық қабілетті дамытуға табиғи түрде ықпал етеді, себебі бұл технологияда дайын жауап жоқ, ойлау үдерісі бірінші орынға қойылады. Бала ойланады, салыстырады, дәлелдейді, қиялдайды – осының бәрі шығармашылықтың негізін құрайды.

Бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктері олардың ойлау қабілетінің нақты, бейнелі, эмоциялық сипатта болуымен ерекшеленеді. Осы ерекшеліктерді ескере отырып ұйымдастырылған оқу үдерісі ғана баланың танымдық және шығармашылық әлеуетін толық аша алады. Қиял, елестету және ассоциация бастауыш жаста шығармашылық қабілеттің негізгі тіректері болып табылады, ал «Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясы осы қабілеттерді жүйелі түрде дамытудың тиімді педагогикалық құралы болып саналады.

3. «Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясының құрылымы

«Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясы – оқу үдерісін білім алушының белсенді ойлау әрекетіне негіздеп ұйымдастыруға бағытталған заманауи педагогикалық технология. Бұл технологияның басты ерекшелігі – сабақ құрылымының ойлау логикасына сәйкес кезең-кезеңімен құрылуында. Әрбір кезең баланың танымдық әрекетінің белгілі бір сатысын іске қосып, біртіндеп күрделі ойлау деңгейіне жетелейді.

Технологияның құрылымы үш негізгі кезеңнен тұрады:

1. қызығушылықты ояту;

2. мағынаны тану;

3. ой-толғаныс.

Бұл кезеңдер бір-бірінен бөлек емес, өзара тығыз байланыста, бірін-бірі толықтырып отыратын біртұтас жүйені құрайды.

Қызығушылықты ояту → Мағынаны тану → Ой-толғаныс

(ойды қозғау) (ойды дамыту) (ойды қорыту)

Қызығушылықты ояту кезеңі

Қызығушылықты ояту – сыни тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясының алғашқы әрі ең маңызды кезеңі. Бұл кезеңнің негізгі мақсаты – білім алушының бұрынғы білімін белсендіру, оны жаңа тақырыппен байланыстыру және ойлау әрекетіне ынталандыру.

Бастауыш сынып оқушылары үшін оқу әрекетінің табысты болуы көбіне олардың қызығушылығына байланысты. Егер бала сабақтың басында ойланып, болжам жасап, сұрақ қоя бастаса, оның кейінгі оқу әрекеті де белсенді сипат алады.

Бұл кезеңде оқытушы дайын ақпаратты ұсынбайды, керісінше баланы ойлануға жетелейтін сұрақтар мен тапсырмалар береді. Оқушы өз білгеніне сүйене отырып, жаңа тақырыпқа қатысты болжам жасайды, ой айтады, пікір білдіреді.

Қызығушылықты ояту кезеңінің негізгі міндеттері:
– білім алушының тақырыпқа деген ішкі қызығушылығын қалыптастыру;
– бұрынғы білімін еске түсіру және жүйелеу;
– болжам жасау, сұрақ қою дағдыларын дамыту;
– ойлауға психологиялық дайындық жасау.

1-кесте. Қызығушылықты ояту кезеңінің сипаттамасы

Көрсеткіш	Мазмұны
Негізгі мақсат	Ойлау белсенділігін арттыру
Оқушы әрекеті	Болжам жасайды, ой айтады
Оқытушы рөлі	Бағыттаушы, сұрақ қоюшы
Нәтиже	Оқуға деген ынта, қызығушылық

Бұл кезеңде қолданылатын стратегиялар баланың қиялын, ассоциациясын, еркін ойын іске қосады. Нәтижесінде оқушы сабаққа ішкі қажеттілікпен қатыса бастайды.

Мағынаны тану кезеңі

Мағынаны тану кезеңі – жаңа білімді меңгерудің негізгі сатысы. Бұл кезеңде білім алушы жаңа ақпаратпен жұмыс істейді, оны талдайды, салыстырады, сұрыптайды және өз ойымен байланыстырады. Сыни тұрғысынан ойлау технологиясында бұл кезеңде оқушы пассивті тыңдаушы емес, белсенді ізденуші рөлінде болады.

Бастауыш сыныпта мағынаны тану кезеңі баланың жас ерекшеліктеріне сай ұйымдастырылуы тиіс. Ақпарат көлемі шамадан тыс болмауы, көрнекілік пен нақты мысалдарға сүйенуі қажет. Ең бастысы – оқушыға ақпаратты дайын күйінде емес, ойлану арқылы қабылдауға мүмкіндік беру.

Мағынаны тану кезеңінің негізгі міндеттері:
– жаңа ақпаратты түсіну және талдау;
– негізгі және қосымша мәліметтерді ажырату;
– себеп–салдарлық байланыстарды анықтау;
– салыстыру, топтастыру дағдыларын дамыту.

2-кесте. Мағынаны тану кезеңіндегі ойлау әрекеттері

Ойлау әрекеті	Бастауыш сыныптағы көрінісі
Талдау	Мәтін бөліктерін ажырату
Салыстыру	Ұқсастық пен айырмашылық табу
Жүйелеу	Ақпаратты топтастыру
Дәлелдеу	Өз ойын негіздеу

Бұл кезеңде бала ақпаратты тек қабылдап қоймай, оны өз ой елегінен өткізеді, яғни сыни ойлау іске қосылады. Мағынаны тану кезеңі шығармашылық ойлауға қажетті білімдік база қалыптастырады.

Ой-толғаныс кезеңі

Ой-толғаныс кезеңі – технологияның қорытынды, бірақ ең терең кезеңі. Бұл кезеңде білім алушы алған ақпаратын қорытады, оған жеке көзқарасын білдіреді, шығармашылық тұрғыдан пайымдайды. Ой-толғаныс – баланың ойлау әрекетінің ең жоғары деңгейін көрсететін кезең.

Бұл кезеңде оқушы:
– не үйренгенін саралайды;
– өз пікірін қалыптастырады;
– алған білімін жаңа жағдайда қолданады;
– шығармашылық тапсырмалар арқылы ой қорытады.

Ой-толғаныс кезеңінің басты ерекшелігі – бір ғана дұрыс жауаптың болмауы. Әр оқушының пікірі, ой қорытуы жеке тұлғалық құндылық ретінде қабылданады.

3-кесте. Ой-толғаныс кезеңінің нәтижелері

Көрсеткіш	Нәтиже
Ойлау деңгейі	Жоғары (бағалау, шығармашылық)
Оқушы әрекеті	Қорытынды жасайды, ой ұсынады
Шығармашылық	Еркін ойлау, түпнұсқалық
Рефлексия	Өзін-өзі бағалау

Ой-толғаныс кезеңі арқылы сыни ойлау шығармашылық ойлауға ұласады. Бала тек «не білдім?» деген сұраққа емес, «мен бұл туралы не ойлаймын?» деген сұраққа жауап береді.

«Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясының үш кезеңдік құрылымы – бастауыш сынып оқушыларының ойлау әрекетін біртіндеп, жүйелі түрде дамытуға бағытталған ғылыми негізделген модель. Қызығушылықты ояту кезеңі ойлауға жол ашса, мағынаны тану кезеңі ойды дамытады, ал ой-толғаныс кезеңі сол ойды қорытып, шығармашылық деңгейге көтереді. Осы құрылым бастауыш сыныпта шығармашылық қабілетті дамытудың тиімді педагогикалық тетігі болып табылады.

4. Сыни ойлау технологиясының педагогикалық мүмкіндіктері

Қазіргі білім беру жүйесінде педагогикалық технологиялардың тиімділігі олардың оқушы тұлғасын дамытудағы мүмкіндіктерімен айқындалады. Осы тұрғыдан алғанда, «Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясы бастауыш сыныптағы оқу-тәрбие үдерісін жаңаша ұйымдастыруға, оқушының белсенді танымдық әрекетін қалыптастыруға және шығармашылық дербестігін дамытуға кең педагогикалық мүмкіндік береді. Бұл технология оқытуды нәтижеге емес, ойлау үдерісіне бағыттаумен ерекшеленеді.

Сыни ойлау технологиясының педагогикалық мүмкіндіктері, ең алдымен, оқушының оқу әрекетін жандандыруымен, оның өз ойын еркін жеткізуіне жағдай жасауымен және шығармашылық дербестігін қалыптастыруымен сипатталады. Аталған мүмкіндіктер бастауыш сынып оқушыларының жас және психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып іске асырылады.

Оқушы белсенділігін арттыру

Сыни ойлау технологиясының басты педагогикалық мүмкіндіктерінің бірі – оқушы белсенділігін арттыру. Дәстүрлі оқытуда оқушы көбіне тыңдаушы, орындаушы рөлінде қалып қойса, сыни ойлау технологиясында ол ойлаушы, ізденуші, талдаушы ретінде әрекет етеді. Бұл технология оқушыны сабақтың пассивті қатысушысы емес, негізгі тұлғасына айналдырады.

Оқушы белсенділігі, ең алдымен, оның ойлау әрекетінің белсенділігімен өлшенеді. Сыни ойлау технологиясында әрбір кезең оқушыны әрекетке итермелейді:
– қызығушылықты ояту кезеңінде – ойлануға, болжауға;
– мағынаны тану кезеңінде – талдауға, салыстыруға;
– ой-толғаныс кезеңінде – қорытынды жасап, пікір айтуға.

Бұл үдеріс барысында оқушы:
– сұрақ қояды;
– өз болжамын ұсынады;
– пікірталасқа қатысады;
– өз ойын дәлелдеуге тырысады.

1-кесте. Сыни ойлау технологиясы арқылы оқушы белсенділігінің артуы

Дәстүрлі оқыту	Сыни ойлау технологиясы
Тыңдайды	Ойланады
Дайын жауапты қабылдайды	Жауапты өзі іздейді
Орындайды	Талдайды, салыстырады
Сирек сөйлейді	Белсенді пікір білдіреді

Осылайша, сыни ойлау технологиясы оқушыны әрекетке тарту арқылы оның оқу мотивациясын арттырады және сабаққа деген қызығушылығын тұрақтандырады.

Өз ойын еркін жеткізу дағдысын қалыптастыру

Сыни ойлау технологиясының тағы бір маңызды педагогикалық мүмкіндігі – оқушының өз ойын еркін жеткізу дағдысын қалыптастыру. Бастауыш сыныпта көптеген балалар ойы болғанымен, оны айтуға қымсынады немесе қателесуден қорқады. Ал сыни ойлау технологиясында әр пікір құнды, әр ой тыңдалады деген ұстаным басым.

Бұл технологияда оқушының ойын еркін айтуына мүмкіндік беретін келесі жағдайлар жасалады:
– бір ғана дұрыс жауаптың болмауы;
– пікір білдіруге еркін орта қалыптастыру;
– қателікті жазалау емес, дамыту құралы ретінде қабылдау;
– оқушы пікірін құрметтеу.

Оқушы өз ойын еркін жеткізе отырып, біртіндеп:
– сөздік қорын байытады;
– логикалық байланыс орнатуға үйренеді;
– дәлелдеп сөйлеу дағдысын қалыптастырады;
– коммуникативтік қабілеттерін дамытады.

2-кесте. Өз ойын еркін жеткізу дағдысының қалыптасу сатылары

Саты	Көрінісі
Бастапқы	Қысқа жауап, бір сөз
Орта	Ойын қарапайым сөйлеммен жеткізу
Жоғары	Пікірін дәлелдеп, негіздеу

Сыни ойлау стратегиялары (эссе жазу, синквейн, пікір айту, сұрақ қою) оқушының ойын жазбаша және ауызша түрде еркін жеткізуіне жағдай жасайды. Бұл бастауыш жаста тілдік және ойлау дамуы үшін аса маңызды.

Шығармашылық дербестікті дамыту

Шығармашылық дербестік – оқушының өз бетінше ойлап, шешім қабылдай алу қабілеті. Сыни ойлау технологиясының ең құнды педагогикалық мүмкіндіктерінің бірі – дәл осы дербестікті дамытуында. Бұл технологияда оқушыға дайын үлгі берілмейді, керісінше ол өз шешімін өзі табуға үйренеді.

Шығармашылық дербестік келесі әрекеттер арқылы қалыптасады:
– балама жауаптар ұсыну;
– тапсырманы өз тәсілімен орындау;
– оқиғаға өзіндік көзқарас білдіру;
– шығармашылық тапсырмалар орындау.

3-кесте. Сыни ойлау технологиясы арқылы шығармашылық дербестіктің дамуы

Деңгей	Сипаттамасы
Төмен	Дайын үлгіге сүйену
Орта	Өз ойымен толықтыру
Жоғары	Түпнұсқалық шешім ұсыну

Шығармашылық дербестік қалыптасқан оқушы қорықпай ойлайды, өз пікірін қорғауға ұмтылады, стандартты емес шешімдер қабылдай алады. Бұл қасиеттер болашақта баланың тек оқу үдерісінде ғана емес, өмірлік жағдаяттарда да табысты болуына негіз қалайды.

Осылайша, «Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясының педагогикалық мүмкіндіктері бастауыш сынып оқушыларының тұлғалық дамуына тікелей ықпал етеді. Бұл технология оқушы белсенділігін арттырып, өз ойын еркін жеткізу дағдысын қалыптастырып, шығармашылық дербестігін дамыту арқылы бастауыш білім берудің сапасын жаңа деңгейге көтереді. Сыни ойлау технологиясы – бастауыш сыныптағы оқу үдерісін баланың ішкі әлеуетін ашуға бағыттайтын тиімді педагогикалық құрал.

II БӨЛІМ. БАСТАУЫШ СЫНЫПТА ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚАБІЛЕТТІ ДАМЫТУДЫҢ ӘДІСТЕМЕЛІК ЖҮЙЕСІ

2.1. Шығармашылық қабілет ұғымы және оның құрылымы

Қазіргі педагогикалық ғылымда шығармашылық қабілет ұғымы білім алушы тұлғасын жан-жақты дамытудағы негізгі категориялардың бірі ретінде қарастырылады. Әсіресе бастауыш сынып кезеңінде шығармашылық қабілетті дамыту оқушының кейінгі оқу жетістіктеріне, ойлау мәдениетіне және тұлғалық қалыптасуына тікелей ықпал етеді. Сондықтан шығармашылық қабілет ұғымының мәнін, құрылымын және негізгі компоненттерін ғылыми-әдістемелік тұрғыдан айқындау – бастауыш білім беру жүйесі үшін аса маңызды.

Шығармашылық қабілет дегеніміз – білім алушының стандартты емес ойлау, жаңа идеялар ұсыну, мәселені бірнеше қырынан қарастыру, өз бетінше шешім қабылдау және алынған білімді жаңа жағдаяттарда қолдана алу қабілеті. Бұл қабілет туа біткен қасиет ретінде емес, оқыту мен тәрбиенің нәтижесінде қалыптасатын және дамитын күрделі психикалық жүйе ретінде қарастырылады.

Бастауыш сынып оқушылары үшін шығармашылық қабілет ең алдымен олардың қиялымен, ойлау икемділігімен, ассоциациялық байланыстарды құруымен және өз пікірін еркін білдіруімен көрінеді. Осы кезеңде қалыптасқан шығармашылық дағдылар баланың әрі қарайғы оқу әрекетінің сапасын анықтайды.

Шығармашылық ойлау компоненттері

Шығармашылық ойлау – шығармашылық қабілеттің негізгі өзегі. Ол бірнеше өзара байланысты компоненттерден тұрады және олардың әрқайсысы бастауыш сыныпта біртіндеп дамиды. Шығармашылық ойлау компоненттері оқушының танымдық әрекетінде қатар іске қосылып, бірін-бірі толықтырады.

Шығармашылық ойлаудың негізгі компоненттеріне мыналар жатады:
– ойлау икемділігі;
– түпнұсқалық;
– дербестік;
– ассоциациялық ойлау;
– қиял және елестету.

Бұл компоненттер бір-бірінен бөлек дамымайды, олар тұтас жүйе ретінде қалыптасады.

Қиял → Ассоциация → Икемді ойлау → Түпнұсқалық → Дербес шешім

Бастауыш сыныпта шығармашылық ойлау компоненттерін дамыту үшін оқушыға ойлануға, таңдауға, салыстыруға және өз көзқарасын білдіруге мүмкіндік беретін оқу ортасы қажет.

Икемділік, түпнұсқалық, дербестік – шығармашылық қабілеттің негізгі тіректері

Шығармашылық қабілеттің құрылымында икемділік, түпнұсқалық және дербестік ерекше орын алады. Бұл үш компонент шығармашылық ойлаудың практикалық көрінісі болып табылады және бастауыш сыныпта анық байқалады.

Икемділік

Икемділік – оқушының ойлау бағытын өзгерте алу, бір тапсырманы бірнеше тәсілмен орындау, әртүрлі көзқарасты қабылдай алу қабілеті. Бастауыш сынып оқушылары үшін икемділік көбіне олардың балама жауап ұсынуынан, бір сұраққа бірнеше ой айтуынан көрінеді.

Икемді ойлайтын оқушы:
– бір ғана дұрыс жауаппен шектелмейді;
– тапсырманы орындауда түрлі жолдарды қарастырады;
– жаңа жағдайға тез бейімделеді.

Түпнұсқалық

Түпнұсқалық – шығармашылық қабілеттің ең айқын көрсеткіші. Ол оқушының стандартты емес, өзгеше ой айтуымен, тосын шешім ұсынуымен сипатталады. Бастауыш сыныпта түпнұсқалық көбіне баланың қиялына, ассоциациялық ойлауына және еркін пікір айтуына байланысты.

Түпнұсқалық қабілеті дамыған оқушы:
– ерекше идеялар ұсынады;
– тапсырманы өз стилімен орындайды;
– дайын үлгіні қайталамай, өз нұсқасын ұсынады.

Дербестік

Дербестік – оқушының өз бетінше ойлау, шешім қабылдау және жауапкершілік алу қабілеті. Бұл компонент шығармашылық қабілеттің тұлғалық қыры болып табылады. Бастауыш сыныпта дербестік баланың тапсырманы оқытушының көмегінсіз орындауға ұмтылуынан, өз пікірін қорғауынан көрінеді.

Дербестік қалыптасқан оқушы:
– өз ойын ашық айтады;
– шешім қабылдаудан қорықпайды;
– қателікті даму мүмкіндігі ретінде қабылдайды.

1-кесте. Шығармашылық қабілеттің құрылымдық компоненттері

Компонент	Сипаттамасы	Бастауыш сыныптағы көрінісі
Икемділік	Ойлау бағытын өзгерту	Бір сұраққа бірнеше жауап
Түпнұсқалық	Ерекше, тосын ой	Стандартты емес шешім
Дербестік	Өз бетінше әрекет ету	Өз пікірін қорғау
Қиял	Жаңа бейне жасау	Оқиғаны өзше дамыту
Ассоциация	Байланыс орнату	Ұғымдарды байланыстыру

Шығармашылық қабілеттің бастауыш сыныпта қалыптасу ерекшелігі

Бастауыш сынып кезеңінде шығармашылық қабілет табиғи түрде дамуға бейім болады. Бұл жаста бала:
– ойлауға қорықпайды;
– қиялға еркін беріледі;
– сұрақ қоюдан тартынбайды.

Алайда бұл қабілеттерді дамыту үшін арнайы ұйымдастырылған әдістемелік жүйе қажет. Егер оқу үдерісі тек дайын білімді меңгеруге бағытталса, шығармашылық қабілет біртіндеп бәсеңдейді. Ал сыни тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясы шығармашылық қабілетті жүйелі, мақсатты түрде дамытуға мүмкіндік береді.

Шығармашылық қабілет – бастауыш сынып оқушысының тұлғалық дамуының негізгі көрсеткіштерінің бірі. Оның құрылымына кіретін икемділік, түпнұсқалық және дербестік оқушының шығармашылық ойлауын қалыптастырып, оқу әрекетінде белсенді болуына жағдай жасайды. Осы компоненттерді дамыту бастауыш сыныпта оқытуды ұйымдастырудың басты міндеттерінің бірі болып табылады. Ал сыни тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясы шығармашылық қабілетті дамытудың ғылыми-әдістемелік тұрғыдан негізделген тиімді құралы ретінде қарастырылады.

2.2. Сыни ойлау технологиясы арқылы шығармашылық қабілетті дамытудың шарттары

Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін сыни тұрғысынан ойлау технологиясы арқылы дамыту кездейсоқ немесе өздігінен жүзеге аспайды. Бұл үдеріс белгілі бір педагогикалық және психологиялық шарттардың сақталуын талап етеді. Егер осы шарттар жүйелі түрде ұйымдастырылмаса, тіпті ең тиімді технологияның өзі күтілген нәтижені бере алмайды.

Сыни ойлау технологиясы баланың ішкі ойлау әлеуетін, қиялын, дербестігін дамытуға бағытталғандықтан, оқу үдерісінде қауіпсіз психологиялық орта, диалогтік оқыту және еркін пікір айтуға мүмкіндік басты шарттар ретінде қарастырылады. Аталған шарттар бір-бірімен тығыз байланысты және тұтас әдістемелік жүйе құрайды.

Қауіпсіз орта → Диалог → Еркін пікір → Шығармашылық ойлау

Қауіпсіз психологиялық орта

Қауіпсіз психологиялық орта – шығармашылық қабілетті дамытудың ең негізгі және бастапқы шарты. Бастауыш сынып оқушысы үшін өзін қауіпсіз сезіну – ойлау еркіндігінің басты алғышарты. Егер бала қателесуден, күлкіге қалудан немесе жазалудан қорықса, ол өз ойын ашық айтуға, шығармашылық бастама көрсетуге ұмтылмайды.

Сыни ойлау технологиясында қателік кемшілік емес, керісінше ойлау үдерісінің табиғи бөлігі ретінде қарастырылады. Мұндай көзқарас баланың бойындағы ішкі сенімділікті қалыптастырады.

Қауіпсіз психологиялық ортаның негізгі белгілері:
– оқушы пікірінің бағалануы;
– қателікті сынамау, қолдау көрсету;
– оқушыны басқалармен салыстырмау;
– ынталандырушы кері байланыстың болуы;
– сенім мен құрметке негізделген қарым-қатынас.

1-кесте. Қауіпсіз психологиялық ортаның шығармашылыққа әсері

Психологиялық жағдай	Оқушы әрекеті
Қорқыныш, қысым	Үндемеу, шаблон ой
Қауіпсіз, қолдаушы орта	Еркін ой, белсенділік
Қателікке төзімділік	Шығармашылық бастама

Қауіпсіз орта қалыптасқан жағдайда бастауыш сынып оқушысы өз ойын батыл айтады, балама жауап ұсынады және шығармашылық тапсырмаларға белсенді қатысады.

Диалогтік оқыту

Сыни ойлау технологиясы диалогке негізделген оқыту моделін талап етеді. Диалогтік оқыту – оқушы мен оқытушы, сондай-ақ оқушылар арасындағы өзара пікір алмасуға, бірлескен ойлауға құрылған оқыту түрі. Бұл тәсіл шығармашылық қабілетті дамытудың маңызды шарты болып табылады.

Диалог барысында оқушы:
– өз ойын айтады;
– өзгенің пікірін тыңдайды;
– салыстырады;
– дәлелдейді;
– қорытынды жасайды.

Бастауыш сыныпта диалогтік оқыту қарапайым сұрақтар мен жауаптардан басталып, біртіндеп пікірталас элементтеріне ұласады. Сыни ойлау технологиясында диалог тек ауызша қарым-қатынас емес, ойлар диалогы ретінде қарастырылады.

Сұрақ → Жауап → Қарсы пікір → Талдау → Қорытынды

2-кесте. Диалогтік оқытудың шығармашылыққа ықпалы

Диалог түрі	Нәтижесі
Оқытушы – оқушы	Ойды бағыттау
Оқушы – оқушы	Бірлескен ойлау
Ішкі диалог	Өзіндік рефлексия

Диалогтік оқыту барысында оқушы өз ойын тек айтуға ғана емес, оны негіздеуге, қорғауға үйренеді. Бұл шығармашылық дербестіктің қалыптасуына тікелей ықпал етеді.

Еркін пікір айтуға мүмкіндік

Шығармашылық қабілетті дамытудың келесі маңызды шарты – еркін пікір айтуға мүмкіндік беру. Еркін пікір айту дегеніміз – оқушының ойын шектемей, оны белгілі бір үлгіге салмай, өз көзқарасын ашық білдіруіне жағдай жасау.

Бастауыш сынып оқушылары үшін еркін пікір айту:
– өз ойын қысылмай жеткізу;
– «қате айттым» деген қорқыныштан арылу;
– өзін тұлға ретінде сезіну.

Сыни ойлау технологиясында еркін пікір айтуға мүмкіндік келесі қағидалар арқылы жүзеге асады:
– бір ғана дұрыс жауаптың болмауы;
– әр пікірдің құндылығын мойындау;
– оқушы жауабын толықтыруға мүмкіндік беру;
– балама көзқарастарды қолдау.

3-кесте. Еркін пікір айту мен шығармашылық даму арасындағы байланыс

Мүмкіндік	Нәтиже
Еркін пікір айту	Түпнұсқалық ой
Пікірді дәлелдеу	Сыни ойлау
Өз көзқарасын қорғау	Дербестік

Еркін пікір айтуға мүмкіндік алған оқушы біртіндеп өз ойын жүйелеуге, оны логикалық тұрғыдан жеткізуге, шығармашылық идеяларын ұсынуға үйренеді.

Сыни тұрғысынан ойлау технологиясы арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін дамыту қауіпсіз психологиялық орта қалыптастыруды, диалогтік оқытуды ұйымдастыруды және еркін пікір айтуға мүмкіндік беруді талап етеді. Аталған шарттар өзара байланыста іске асқанда ғана оқушының шығармашылық әлеуеті толық ашылады. Бұл шарттар бастауыш білім беру үдерісінде баланың ойлау еркіндігін, дербестігін және шығармашылық белсенділігін дамытудың сенімді негізін қалайды.

2.3. Оқытушының рөлі және кәсіби ұстанымы

Бастауыш сыныпта шығармашылық қабілетті дамытуда қолданылатын кез келген педагогикалық технологияның нәтижелілігі ең алдымен оқытушының кәсіби ұстанымына, педагогикалық көзқарасына және оқытудағы рөліне байланысты. «Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясы оқытушыдан дәстүрлі «білім беруші» рөлінен шығып, оқушының ойлау үдерісін ұйымдастыратын, бағыттайтын, қолдайтын жаңа кәсіби позицияны талап етеді.

Бұл технология жағдайында оқытушы білімнің жалғыз көзі емес, оқушының ойлауын дамытатын серіктес, оқу әрекетін саналы түрде ұйымдастырушы тұлға ретінде көрінеді. Оқытушының рөлі өзгерген сайын оқушының да оқу әрекетіне қатысу сипаты өзгереді: ол тыңдаушыдан ойлаушыға, орындаушыдан ізденушіге айналады.

Бағыттаушы, ұйымдастырушы ретіндегі рөлі

Сыни ойлау технологиясында оқытушының негізгі рөлі – бағыттаушы және ұйымдастырушы. Бұл дегеніміз, оқытушы дайын жауапты ұсынбайды, керісінше оқушыны ойлануға, ізденуге, салыстыруға, қорытынды жасауға жетелейді. Мұндай жағдайда оқыту үдерісі сұрақтар жүйесі, проблемалық жағдаяттар және шығармашылық тапсырмалар арқылы жүзеге асады.

Бағыттаушы ретіндегі оқытушы:
– ойлануға жетелейтін сұрақтар қояды;
– оқушының жауабын бірден бағаламай, ойды тереңдетуге мүмкіндік береді;
– бірнеше көзқарастың қатар өмір сүруіне жағдай жасайды;
– оқушының өзіндік пікір қалыптастыруына ықпал етеді.

Ұйымдастырушы ретіндегі оқытушы оқу әрекетін тиімді жоспарлап, сыныпта белсенді диалогтік орта қалыптастырады. Ол оқу тапсырмаларын оқушының жас ерекшеліктеріне, қызығушылықтарына және танымдық мүмкіндіктеріне сәйкес ұйымдастырады.

1-кесте. Дәстүрлі оқытушы мен сыни ойлау технологиясындағы оқытушы рөлінің салыстырмасы

Дәстүрлі оқытудағы рөл	Сыни ойлау технологиясындағы рөл
Білімді түсіндіреді	Ойлауға бағыттайды
Дұрыс жауапты айтады	Сұрақ қою арқылы жетелейді
Орындауды талап етеді	Ізденуді ұйымдастырады
Бағалайды	Қолдайды, бағыттайды

Осылайша, оқытушының бағыттаушы рөлі оқушының шығармашылық дербестігін дамытуға тікелей әсер етеді.

Қателесуге мүмкіндік беру мәдениеті

Сыни ойлау технологиясының табысты жүзеге асуы оқытушының қателікке деген көзқарасына тікелей байланысты. Бастауыш сынып оқушылары үшін қателесу – ойлау үдерісінің табиғи бөлігі. Алайда дәстүрлі оқытуда қателік көбіне кемшілік ретінде қабылданып, баланың белсенділігін төмендетуі мүмкін.

Сыни ойлау технологиясында қателік:
– жазалаудың емес, үйренудің құралы;
– ойлау дамуының көрсеткіші;
– жаңа шешімге апаратын мүмкіндік ретінде қарастырылады.

Қателесуге мүмкіндік беру мәдениеті қалыптасқан сыныпта оқушы:
– қорықпай ой айтады;
– стандартты емес жауап ұсынуға батыл болады;
– өз ойын қорғауға ұмтылады;
– шығармашылық бастама көтереді.

2-кесте. Қателікке көзқарас пен оқушы белсенділігінің байланысы

Қателікке көзқарас	Оқушы мінез-құлқы
Қатал сын	Үндемеу, шаблон ой
Қолдау, түсіну	Еркін ойлау
Қателікті талдау	Шығармашылық даму

Оқытушының қателікке сабырлы, түсіністікпен қарауы бастауыш сыныпта қауіпсіз психологиялық орта қалыптастырып, шығармашылық ойлаудың дамуына жол ашады.

Баланың пікірін бағалау

Сыни ойлау технологиясында оқытушының тағы бір маңызды кәсіби ұстанымы – баланың пікірін бағалау. Бұл жерде бағалау дегеніміз тек дұрыс немесе бұрыс деп белгілеу емес, баланың ойлау әрекетін, логикасын, дәлелдеуін мойындау және қолдау болып табылады.

Баланың пікірін бағалай білетін оқытушы:
– оқушы жауабын мұқият тыңдайды;
– пікірдің мазмұнына назар аударады;
– ойды дамытуға бағытталған кері байланыс береді;
– оқушының өзіндік көзқарасын құрметтейді.

Мұндай бағалау тәсілі оқушыға өзінің ойы маңызды, пікірі құнды екенін сезіндіреді. Бұл өз кезегінде баланың өзін-өзі бағалауына, сенімділігіне және шығармашылық дербестігіне оң әсер етеді.

3-кесте. Пікірді бағалау түрлері

Бағалау тәсілі	Нәтиже
Тек дұрыс/бұрыс	Белсенділіктің төмендеуі
Дамытушы кері байланыс	Ойлаудың тереңдеуі
Пікірді құрметтеу	Шығармашылық еркіндік

Баланың пікірін бағалау арқылы оқытушы тек білімді емес, тұлғаны бағалайды. Бұл – бастауыш сыныптағы тәрбиелік және дамытушылық жұмыстың маңызды құрамдас бөлігі.

Осылайша, сыни тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясы жағдайында оқытушының рөлі түбегейлі өзгереді. Ол бағыттаушы, ұйымдастырушы, қолдаушы тұлға ретінде оқушының ойлау әрекетін дамытады. Қателесуге мүмкіндік беру мәдениеті мен баланың пікірін бағалау оқушының шығармашылық қабілетін, дербестігін және ойлау еркіндігін қалыптастырудың шешуші факторлары болып табылады. Мұндай кәсіби ұстаным бастауыш сыныпта шығармашылыққа бағытталған оқу ортасын қалыптастырудың берік негізін қалайды.

III БӨЛІМ. СЫНИ ОЙЛАУ СТРАТЕГИЯЛАРЫ АРҚЫЛЫ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚАБІЛЕТТІ ДАМЫТУ ӘДІСТЕРІ

3.1. Қызығушылықты ояту кезеңіндегі стратегиялар

Қызығушылықты ояту кезеңі – сыни тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясының бастапқы әрі шешуші кезеңі. Бұл кезеңнің негізгі мақсаты – бастауыш сынып оқушысын ойлау әрекетіне енгізу, оның бұрынғы білімін белсендіру, жаңа тақырыпқа деген ішкі қызығушылығын ояту. Дәл осы сәтте оқушының шығармашылық әлеуеті қозғалысқа түседі.

Қызығушылықты ояту кезеңінде қолданылатын стратегиялар баланың табиғи білуге құмарлығына, қиялына, ассоциациялық ойлауына сүйенеді. Бұл стратегиялар оқушыны дайын ақпаратты қабылдауға емес, ойлануға, болжауға, өз ойын айтуға жетелейді.

Қызығушылық → Ойлану → Болжам → Белсенді оқу

«Миға шабуыл» стратегиясы

«Миға шабуыл» стратегиясы – қызығушылықты ояту кезеңінде ең жиі қолданылатын әрі ең тиімді әдістердің бірі. Бұл стратегияның мәні – белгілі бір тақырып немесе мәселе бойынша оқушылардың ойына келген барлық идеяларды шектеусіз, сынсыз ортаға шығару.

Бастауыш сыныпта «миға шабуыл» стратегиясы баланың еркін ойлауына, қиялын іске қосуына және шығармашылық бастама көрсетуіне мүмкіндік береді. Мұнда жауаптың дұрыстығы емес, идеяның болуы маңызды.

«Миға шабуыл» стратегиясының педагогикалық мүмкіндіктері:
– оқушы белсенділігін арттыру;
– ойлау еркіндігін қалыптастыру;
– қорқынышсыз пікір айтуға үйрету;
– шығармашылық атмосфера құру.

1-кесте. «Миға шабуыл» стратегиясының бастауыш сыныптағы әсері

Көрсеткіш	Нәтиже
Сынға тыйым салу	Еркін ой
Көп идея ұсыну	Қиялдың дамуы
Барлық пікірді қабылдау	Сенімділік

Бұл стратегия бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық ойлауын дамытуда алғашқы қадам болып табылады.

«Түртіп алу» стратегиясы

«Түртіп алу» стратегиясы оқушыны ақпаратпен белсенді жұмыс істеуге үйретеді. Қызығушылықты ояту кезеңінде бұл стратегия баланың бұрынғы білімі мен жаңа тақырып арасындағы байланысты анықтауға бағытталады.

Бастауыш сыныпта «түртіп алу» стратегиясы қарапайым белгілер арқылы жүзеге асырылады. Оқушы өзіне таныс, түсініксіз немесе қызық ақпаратты белгілеу арқылы ойлану үдерісін бастайды.

«Түртіп алу» стратегиясының негізгі мақсаты – баланы тыңдаушыдан белсенді бақылаушыға айналдыру.

2-кесте. «Түртіп алу» стратегиясының мәні

Белгі	Мағынасы
✓	Бұны білемін
+	Жаңа ақпарат
?	Түсінбедім, сұрағым бар
!	Қызық, ойландырды

Бұл стратегия бастауыш сынып оқушысының сыни ойлауын біртіндеп қалыптастырып, ақпаратты саналы қабылдауына жағдай жасайды.

«Болжау» стратегиясы

«Болжау» стратегиясы – оқушының қиялы мен логикалық ойлауын қатар іске қосатын тиімді әдіс. Бұл стратегияда бала жаңа тақырыптың мазмұнын алдын ала болжайды, өз ойынша жауап нұсқаларын ұсынады.

Бастауыш сыныпта болжау стратегиясы:
– тақырып атауы бойынша;
– сурет, иллюстрация бойынша;
– кілт сөздер арқылы жүзеге асады.

Болжау барысында оқушы:
– бұрынғы біліміне сүйенеді;
– логикалық байланыс орнатады;
– өз ойын дәлелдеуге тырысады.

Алғашқы ой → Болжам → Тексеру → Қорытынды

3-кесте. «Болжау» стратегиясының шығармашылыққа ықпалы

Әрекет	Дамитын қабілет
Болжам жасау	Қиял
Негіздеу	Логика
Салыстыру	Сыни ойлау

«Болжау» стратегиясы бастауыш сыныпта шығармашылық ойлаудың табиғи дамуына жағдай жасайды.

«Ассоциация құру» стратегиясы

«Ассоциация құру» стратегиясы бастауыш сынып оқушыларының ойлау ерекшеліктеріне толық сәйкес келеді. Бұл әдісте бір ұғымға байланысты ойға келген барлық сөздер, бейнелер, сезімдер еркін түрде айтылады.

Ассоциация құру барысында оқушы:
– қиялын іске қосады;
– сөздік қорын дамытады;
– ұғымдар арасындағы байланысты түсінеді;
– шығармашылық ойлауға дағдыланады.

Ұғым → Бейне → Ассоциация → Жаңа ой

4-кесте. Ассоциация құрудың педагогикалық маңызы

Нәтиже		Әсері
Еркін ойлау		Шығармашылық
Ұғымды терең түсіну		Таным
Байланыс орнату		Сыни ойлау

Ассоциация стратегиясы қызығушылықты ояту кезеңінде сабаққа эмоционалдық серпін беріп, оқушының белсенді қатысуын қамтамасыз етеді.

Қызығушылықты ояту кезеңінде қолданылатын «миға шабуыл», «түртіп алу», «болжау», «ассоциация құру» стратегиялары бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін дамытудың тиімді әдістері болып табылады. Бұл стратегиялар оқушының ойлау әрекетін белсендіріп, қиялын оятып, еркін пікір айтуына мүмкіндік береді. Осы кезеңде қалыптасқан қызығушылық кейінгі оқу әрекетінің табысты болуына негіз қалайды.

3.2. Мағынаны тану кезеңіндегі стратегиялар

Мағынаны тану кезеңі – сыни тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясындағы негізгі танымдық кезең болып табылады. Бұл кезеңде бастауыш сынып оқушысы жаңа ақпаратпен тікелей жұмыс жасап, оны түсінеді, талдайды, салыстырады, жүйелейді және өз білімімен байланыстырады. Егер қызығушылықты ояту кезеңі ойлауға серпін берсе, мағынаны тану кезеңі сол ойды тереңдетіп, саналы білімге айналдырады.

Бастауыш сынып оқушылары үшін мағынаны тану кезеңі ерекше мәнге ие, себебі бұл жаста бала ақпаратты тек қабылдаушы емес, оны ой елегінен өткізіп, мәнін ашушы болуы тиіс. Осы кезеңде қолданылатын стратегиялар оқушының сыни және шығармашылық ойлауын қатар дамытады.

Ақпарат → Түсіну → Талдау → Жүйелеу → Саналы меңгеру

Мағынаны тану кезеңінде ең тиімді деп танылған стратегияларға «INSERT», «Кубизм», «ДЖИГСО» және «Сұрақ қою» әдісі жатады.

«INSERT» стратегиясы

«INSERT» стратегиясы (Interactive Noting System for Effective Reading and Thinking) – мәтінмен саналы жұмыс істеуге арналған тиімді әдіс. Бұл стратегия оқушыны оқыған ақпаратты жай ғана қабылдауға емес, оны сыни тұрғыдан талдауға, түсінуге және бағалауға үйретеді.

Бастауыш сыныпта «INSERT» стратегиясы қарапайым, түсінікті белгілер арқылы жүзеге асырылады. Оқушы мәтінді оқи отырып, өз түсінігіне сәйкес белгілер қояды. Осы арқылы бала ақпаратпен ішкі диалогқа түседі.

1-кесте. «INSERT» стратегиясындағы белгілер жүйесі

Белгі	Мағынасы
✓	Бұны бұрыннан білемін
+	Мен үшін жаңа ақпарат
–	Бұрын басқаша ойлағанмын
?	Түсінбедім, сұрағым бар

«INSERT» стратегиясының педагогикалық мүмкіндіктері:
– оқушының мәтінді саналы оқуына ықпал ету;
– ақпаратты талдау және сұрыптау дағдысын қалыптастыру;
– сыни ойлау мен рефлексияны дамыту;
– оқу белсенділігін арттыру.

Бұл стратегия бастауыш сыныпта мағыналық оқылымның негізін қалыптастырып, шығармашылық ойлауға қажетті білімдік база жасайды.

«Кубизм» стратегиясы

«Кубизм» стратегиясы – бір тақырыпты немесе ұғымды әртүрлі қырынан қарастыруға бағытталған әдіс. Бұл стратегияда тақырып алты түрлі әрекет арқылы талданады, яғни оқушы бір ғана көзқараспен шектелмей, мәселені жан-жақты пайымдайды.

Бастауыш сыныпта «Кубизм» стратегиясы ойын элементтерімен, көрнекілікпен ұштастырыла қолданылады. Кубтың әр қыры белгілі бір тапсырманы білдіреді.

2-кесте. «Кубизм» стратегиясының тапсырма бағыттары

Куб қыры	Тапсырма мазмұны
Суретте	Затты немесе құбылысты сипатта
Салыстыр	Ұқсастық пен айырмашылықты тап
Зертте	Қалай жұмыс істейді?
Қолдан	Қайда пайдалануға болады?
Талда	Неден тұрады?
Бағала	Пікіріңді айт

«Кубизм» стратегиясы оқушының:
– ойлау икемділігін;
– талдау және салыстыру дағдыларын;
– шығармашылық көзқарасын дамытуға мүмкіндік береді.

Бұл әдіс арқылы бастауыш сынып оқушысы ақпаратты тек қабылдап қоймай, оны әртүрлі логикалық және шығармашылық тұрғыдан қайта өңдейді.

«ДЖИГСО» стратегиясы

«ДЖИГСО» стратегиясы – бірлескен оқуға негізделген, әр оқушының жауапкершілігін арттыратын тиімді әдіс. Бұл стратегияда оқу материалы бөліктерге бөлініп, әр оқушы немесе топ белгілі бір бөлікті меңгеріп, кейін оны басқаларға түсіндіреді.

Бастауыш сыныпта «ДЖИГСО» стратегиясы қарапайым мәтіндермен, қысқа ақпараттармен жүргізіледі. Әр бала өзін маңызды ақпарат иесі ретінде сезінеді.

Ақпаратты бөлу → Талдау → Түсіндіру → Біріктіру → Қорытынды

3-кесте. «ДЖИГСО» стратегиясының педагогикалық әсері

Көрсеткіш	Нәтиже
Жауапкершілік	Белсенділік
Бірлескен жұмыс	Коммуникация
Өзгеге түсіндіру	Терең түсіну
Талқылау	Сыни ойлау

Бұл стратегия бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық дербестігін, өз ойын жеткізу дағдысын және ұжымда жұмыс істеу мәдениетін қалыптастырады.

«Сұрақ қою» әдісі

«Сұрақ қою» әдісі – мағынаны тану кезеңіндегі ең әмбебап әрі маңызды тәсілдердің бірі. Сыни ойлау технологиясында сұрақ қою – дайын білімді тексеру емес, ойлауды қозғау құралы ретінде қарастырылады.

Бастауыш сыныпта сұрақтар қарапайымнан күрделіге қарай қойылады:
– не?
– неге?
– қалай?
– егер… болса не болар еді?

4-кесте. Сұрақ түрлері және ойлауға әсері

Сұрақ түрі	Дамитын қабілет
Нақты сұрақ	Түсіну
Себеп-салдар сұрағы	Талдау
Болжам сұрағы	Қиял
Бағалау сұрағы	Сыни ойлау

Сұрақ қою әдісі арқылы оқушы:
– ақпаратты терең түсінеді;
– өз ойын дәлелдеуге үйренеді;
– шығармашылық тұрғыдан ойлайды.

Мағынаны тану кезеңінде қолданылатын «INSERT», «Кубизм», «ДЖИГСО» және «Сұрақ қою» стратегиялары бастауыш сынып оқушыларының сыни және шығармашылық ойлауын жүйелі түрде дамытуға мүмкіндік береді. Бұл стратегиялар оқушыны ақпаратпен белсенді жұмыс істеуге, оны талдауға, салыстыруға және саналы түрде меңгеруге үйретеді. Мағынаны тану кезеңі – шығармашылық қабілеттің терең әрі тұрақты қалыптасуының негізгі сатысы болып табылады.

3.3. Ой-толғаныс кезеңіндегі стратегиялар

Ой-толғаныс кезеңі – «Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясының ең маңызды, қорытынды әрі шығармашылық деңгейі жоғары кезеңі болып табылады. Бұл кезеңде бастауыш сынып оқушысы жаңа білімді жай ғана меңгеріп қоймай, оны жеке тәжірибесімен байланыстырып, өз көзқарасын қалыптастырады, бағалайды және шығармашылық тұрғыдан қорытады. Егер қызығушылықты ояту кезеңі ойды қозғап, мағынаны тану кезеңі ойды дамытса, ой-толғаныс кезеңі сол ойды тұлғалық деңгейге көтереді.

Бастауыш сыныпта ой-толғаныс кезеңі баланың шығармашылық қабілетін дамытудың шешуші сатысы болып саналады. Себебі дәл осы кезеңде оқушы:
– өз ойын еркін білдіреді;
– алған білімін қайта өңдейді;
– өзіндік пікір қалыптастырады;
– шығармашылық дербестікке қадам жасайды.

Түсінген білім → Ой елегінен өткізу → Жеке пікір → Шығармашылық нәтиже

Ой-толғаныс кезеңінде қолданылатын стратегиялар оқушының ойлауын жинақтап, оны шығармашылық өнімге айналдыруға бағытталады.

Эссе жазу стратегиясы

Эссе жазу стратегиясы – ой-толғаныс кезеңіндегі ең тиімді әрі әмбебап әдістердің бірі. Бұл стратегия оқушының белгілі бір тақырып бойынша өз көзқарасын, сезімін, ойын жүйелі түрде жеткізуіне мүмкіндік береді. Бастауыш сыныпта эссе көлемі шағын болғанымен, оның мазмұны баланың ойлау деңгейін анық көрсетеді.

Эссе жазу барысында оқушы:
– не үйренгенін ой елегінен өткізеді;
– өз пікірін қалыптастырады;
– ойды байланыстырып жазуға үйренеді;
– шығармашылық тұрғыдан пайымдайды.

1-кесте. Эссе жазу стратегиясының педагогикалық маңызы

Көрсеткіш	Дамитын қабілет
Еркін жазу	Шығармашылық
Пікір білдіру	Дербестік
Ойды жүйелеу	Логикалық ойлау
Сезімді жеткізу	Тілдік дағды

Бастауыш сыныпта эссе жазу «Менің ойымша…», «Маған ұнағаны…», «Егер мен … болсам…» сияқты қарапайым тіркестер арқылы ұйымдастырылады. Бұл тәсіл баланың ішкі ойын ашуға мүмкіндік береді.

«Синквейн» стратегиясы

«Синквейн» стратегиясы – ақпаратты қысқа, бірақ мағыналы түрде жинақтауға арналған шығармашылық әдіс. Бұл стратегия оқушының ойлауын нақты, ықшам әрі образды етуге үйретеді.

Синквейн бес жолдан тұрады:

1. тақырып (бір сөз);

2. екі сын есім;

3. үш етістік;

4. тақырыпқа қатысты сөйлем;

5. қорытынды сөз (ассоциация).

2-кесте. «Синквейн» стратегиясының шығармашылық мүмкіндігі

Элемент	Қалыптасатын дағды
Сөз таңдау	Тілдік икем
Қысқа ой	Жинақтау
Ассоциация	Қиял
Қорытынды	Сыни ойлау

Синквейн стратегиясы бастауыш сыныпта шығармашылық ойлауды дамытып қана қоймай, оқушының сөздік қорын байытып, ойды көркем жеткізуге үйретеді.

«Венн диаграммасы» стратегиясы

«Венн диаграммасы» стратегиясы – салыстыру мен талдауға негізделген ой-толғаныс әдісі. Бұл стратегия екі немесе бірнеше ұғымның ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтауға мүмкіндік береді.

Бастауыш сыныпта Венн диаграммасы қарапайым түрде қолданылады және көрнекілікке негізделеді. Бұл тәсіл оқушының логикалық және сыни ойлауын дамытады.

Ұғым А Ортақ белгі Ұғым Б

3-кесте. Венн диаграммасының ойлауға әсері

Әрекет	Дамитын қабілет
Салыстыру	Аналитикалық ойлау
Айырмашылық табу	Сыни ойлау
Ортақ белгі анықтау	Жинақтау

Бұл стратегия ой-толғаныс кезеңінде білімді жүйелеудің тиімді құралы болып табылады.

«RAFT» стратегиясы

«RAFT» стратегиясы – шығармашылық жазылымға негізделген күрделі, бірақ өте тиімді әдіс. Бұл стратегия оқушыны белгілі бір рөлге енгізіп, тақырыпты басқа көзқарас тұрғысынан пайымдауға үйретеді.

RAFT аббревиатурасы:
– R (Role) – рөл;
– A (Audience) – тыңдаушы;
– F (Format) – формат;
– T (Topic) – тақырып.

4-кесте. RAFT стратегиясының шығармашылық әлеуеті

Элемент	Нәтиже
Рөл	Қиялдың дамуы
Тыңдаушы	Коммуникация
Формат	Шығармашылық түр
Тақырып	Терең түсіну

RAFT стратегиясы бастауыш сынып оқушыларының қиялын, дербестігін және шығармашылық ойлауын жоғары деңгейде дамытады.

Ой-толғаныс кезеңінде қолданылатын эссе жазу, синквейн, Венн диаграммасы және RAFT стратегиялары бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін дамытудың ең нәтижелі әдістері болып табылады. Бұл стратегиялар оқушының алған білімін тұлғалық тәжірибесіне айналдырып, өз ойын еркін, саналы және шығармашылық тұрғыдан жеткізуіне мүмкіндік береді. Ой-толғаныс кезеңі – сыни ойлаудың шығармашылықпен ұштасатын ең жоғары сатысы.

ОҚУШЫЛАРДЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚАБІЛЕТІН БАҒАЛАУ ЖӘНЕ ДАМЫТУ

Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту үдерісі оны дұрыс және жүйелі бағалаумен тығыз байланысты. Бағалау тек оқушы жетістігін тіркеу құралы ғана емес, сонымен қатар шығармашылық қабілетті одан әрі дамытудың қуатты педагогикалық тетігі болып табылады. Сондықтан шығармашылық қабілетті бағалау дәстүрлі «дұрыс–бұрыс» қағидасынан гөрі дамытушы, қолдаушы сипатта ұйымдастырылуы тиіс.

Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясы жағдайында бағалау оқушының дайын нәтижесін емес, ойлау үдерісін, ізденісін, дербестігін, идея ұсыну қабілетін қамтиды. Мұндай бағалау бастауыш сынып оқушысының шығармашылық әлеуетін ашуға, оның өзіне деген сенімін арттыруға және оқу мотивациясын тұрақтандыруға мүмкіндік береді.

Бағалау → Қолдау → Сенім → Шығармашылық даму

Шығармашылық қабілетті бағалаудың негізгі қағидалары

Бастауыш сыныпта шығармашылық қабілетті бағалау келесі қағидаларға негізделуі тиіс:

– оқушы тұлғасын құрметтеу;
– қателікті дамудың табиғи бөлігі ретінде қабылдау;
– әр оқушының жеке мүмкіндігін ескеру;
– нәтижеден гөрі үдерісті бағалау;
– ынталандырушы кері байланысты қолдану.

Бұл қағидалар сақталған жағдайда бағалау оқушы үшін қысым емес, дамытушы құралға айналады.

Шығармашылық қабілетті бағалау өлшемдері

Шығармашылық қабілетті бағалау үшін нақты өлшемдер мен көрсеткіштер айқындалуы қажет. Бұл өлшемдер оқушының ойлау әрекетін, шығармашылық бастамасын және дербестігін қамтиды.

1-кесте. Шығармашылық қабілетті бағалау өлшемдері

Өлшем	Сипаттамасы
Икемділік	Бір тапсырмаға бірнеше шешім ұсыну
Түпнұсқалық	Ерекше, стандартты емес ой
Дербестік	Өз бетінше ойлау, шешім қабылдау
Белсенділік	Пікір айтуға ұмтылу
Ойды дәлелдеу	Өз көзқарасын негіздеу

Бұл өлшемдер бастауыш сынып оқушысының шығармашылық даму деңгейін кешенді түрде бағалауға мүмкіндік береді.

Қалыптастырушы бағалау – шығармашылықты дамытудың негізі

Сыни ойлау технологиясында шығармашылық қабілетті бағалаудың ең тиімді түрі – қалыптастырушы бағалау. Қалыптастырушы бағалау оқушының оқу барысында қай деңгейде тұрғанын көрсетіп қана қоймай, оны келесі даму сатысына жетелейді.

Қалыптастырушы бағалау барысында:
– оқушының жетістігі атап өтіледі;
– жақсартуға болатын тұстар көрсетіледі;
– нақты, түсінікті кері байланыс беріледі.

2-кесте. Қалыптастырушы бағалаудың шығармашылыққа әсері

Бағалау түрі	Оқушыға әсері
Қолдаушы пікір	Сенімділік
Дамытушы сұрақ	Терең ойлау
Кері байланыс	Өзін-өзі жетілдіру

Қалыптастырушы бағалау оқушының шығармашылық әрекетіне баға қою емес, бағыт беру қызметін атқарады.

Өзін-өзі бағалау және өзара бағалау

Шығармашылық қабілетті дамытуда өзін-өзі бағалау мен өзара бағалау ерекше рөл атқарады. Бұл тәсілдер оқушыны өз жұмысына сыни көзбен қарауға, өз жетістігі мен кемшілігін анықтауға үйретеді.

Өзін-өзі бағалау барысында оқушы:
– не істей алғанын саралайды;
– қай тұста қиналғанын түсінеді;
– келесі қадамын жоспарлайды.

Өзара бағалау оқушылардың бір-бірінің пікірін тыңдауына, құрметтеуіне және шығармашылық ой алмасуына мүмкіндік береді.

Өзін-өзі бағалау → Рефлексия → Даму

Өзара бағалау → Диалог → Бірлескен ойлау

Шығармашылық қабілетті дамытудың әдістемелік жолдары

Шығармашылық қабілетті бағалау оны дамытумен қатар жүруі тиіс. Бағалау нәтижелері оқушының шығармашылық дамуын жоспарлауға негіз болады.

Шығармашылық қабілетті дамытуға бағытталған әдістемелік жолдар:
– ашық сұрақтар қою;
– балама жауаптарды қолдау;
– шығармашылық тапсырмалар жүйесін қолдану;
– рефлексия жүргізу;
– жетістікті жария түрде мойындау.

3-кесте. Бағалау мен дамытудың өзара байланысы

Бағалау нәтижесі	Дамыту әрекеті
Белсенділік төмен	Қолдау, ынталандыру
Идея бар, дәлел жоқ	Сұрақ қою, бағыттау
Ерекше ой	Мадақтау, тереңдету

Оқушылардың шығармашылық қабілетін бағалау және дамыту – бастауыш білім берудегі өзара тығыз байланысты, бірін-бірі толықтыратын үдерістер. Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясы жағдайында бағалау оқушының ойлау әрекетін қолдайтын, шығармашылық бастамасын ынталандыратын құрал ретінде қарастырылады. Дамытушы бағалау, өзін-өзі және өзара бағалау тәсілдері бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық әлеуетін ашуға, олардың дербестігін, сенімділігін және ойлау еркіндігін қалыптастыруға берік негіз қалайды.

ҚОРЫТЫНДЫ

Ұсынылып отырған әдістемелік көмекші құралда бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін «Сыни тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясы арқылы арттыру мәселесі теориялық және практикалық тұрғыдан кешенді түрде қарастырылды. Құрал мазмұны қазіргі білім беру жүйесіндегі жаңартылған білім мазмұнының талаптарына, тұлғаға бағдарланған және құзыреттілікке негізделген оқыту қағидаттарына толық сәйкес келеді.

Зерттеу және талдау нәтижесінде сыни тұрғысынан ойлау технологиясының бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін дамытудағы педагогикалық әлеуеті айқындалды. Бұл технология оқушыны дайын білімді қабылдаушы ретінде емес, өз ойын еркін жеткізе алатын, талдайтын, салыстыратын, бағалайтын және шығармашылық тұрғыдан қорытынды жасай алатын тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталғаны дәлелденді. Сыни ойлау технологиясының кезеңдік құрылымы (қызығушылықты ояту – мағынаны тану – ой-толғаныс) оқушының ойлау әрекетін біртіндеп күрделендіре отырып дамытуға мүмкіндік беретіні анықталды.

Құралда бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктері, танымдық процестерінің даму заңдылықтары, қиял мен елестетудің, ассоциациялық ойлаудың шығармашылық қабілет қалыптастырудағы рөлі жан-жақты талданды. Бұл жас кезеңінде шығармашылық қабілет табиғи түрде дамуға бейім болатыны, алайда оны тиімді дамыту үшін арнайы ұйымдастырылған педагогикалық шарттар қажет екені негізделді. Осы тұрғыдан алғанда, қауіпсіз психологиялық орта қалыптастыру, диалогтік оқытуды ұйымдастыру және еркін пікір айтуға мүмкіндік беру шығармашылық дамудың шешуші факторлары ретінде айқындалды.

Әдістемелік көмекші құралда сыни ойлау технологиясының нақты стратегиялары (қызығушылықты ояту, мағынаны тану және ой-толғаныс кезеңдеріндегі әдістер) жүйеленіп, олардың әрқайсысының бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін дамытудағы мүмкіндіктері ашып көрсетілді. «Миға шабуыл», «INSERT», «Кубизм», «ДЖИГСО», эссе жазу, синквейн, Венн диаграммасы, RAFT сияқты стратегиялардың оқушы белсенділігін арттыруға, ойлау дербестігін қалыптастыруға және шығармашылық ойлауды дамытуға тиімді ықпал ететіні дәлелденді.

Құралдың маңызды нәтижелерінің бірі – оқытушының рөлін қайта қарастыру қажеттілігі айқындалды. Сыни тұрғысынан ойлау технологиясы жағдайында оқытушы бағыттаушы, ұйымдастырушы, қолдаушы тұлға ретінде оқушының ойлау үдерісін басқаруы тиіс екені көрсетілді. Қателесуге мүмкіндік беру мәдениеті мен баланың пікірін бағалау оқушының шығармашылық белсенділігін арттырудың негізгі педагогикалық шарттары ретінде анықталды.

Сонымен қатар құралда оқушылардың шығармашылық қабілетін бағалау мен дамыту мәселесіне ерекше назар аударылды. Шығармашылық қабілетті бағалау тек нәтиже емес, ойлау үдерісін қамтуы тиіс екені, қалыптастырушы бағалау, өзін-өзі және өзара бағалау тәсілдерінің шығармашылық дамуға оң ықпал ететіні тұжырымдалды. Бағалау оқушыны шектеу емес, керісінше оны ынталандыру, қолдау және әрі қарай дамыту құралы ретінде қарастырылды.

Қорытындылай келе, ұсынылып отырған әдістемелік көмекші құрал бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін дамытуға бағытталған ғылыми-әдістемелік тұрғыдан негізделген, тәжірибеде қолдануға дайын, мазмұны жүйелі педагогикалық еңбек болып табылады. Құрал материалдарын бастауыш сынып оқытушылары күнделікті сабақ барысында, оқу-тәрбие үдерісін ұйымдастыруда, шығармашылық тапсырмалар жүйесін құруда тиімді пайдалана алады. Бұл әдістемелік көмекші құрал бастауыш білім беру сапасын арттыруға, ойлай алатын, шығармашылықпен әрекет ететін, өз пікірін еркін жеткізе алатын тұлға тәрбиелеуге қызмет етеді.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Қазақстан Республикасының Білім туралы заңы. – Астана : ҚР БҒМ, 2023.

2. Қазақстан Республикасында орта білім беруді дамытудың тұжырымдамасы. – Астана : Ы. Алтынсарин атындағы ҰБА, 2022.

3. Жаңартылған білім мазмұны аясында бастауыш білім беру стандарты. – Астана : ҚР Оқу-ағарту министрлігі, 2021.

4. Выготский Л. С. Мышление и речь. – М. : Педагогика, 2019. – 352 с.

5. Давыдов В. В. Проблемы развивающего обучения. – М. : Академия, 2018. – 240 с.

6. Блум Б. Таксономия образовательных целей. – М. : Педагогика, 2017. – 256 с.

7. Полат Е. С. Современные педагогические технологии. – М. : Академия, 2020. – 272 с.

8. Кларин М. В. Инновационные модели обучения в школе. – М. : Просвещение, 2019. – 320 с.

9. Джонсон Д., Джонсон Р. Обучение в сотрудничестве. – СПб. : Питер, 2018. – 304 с.

10. Халперн Д. Психология критического мышления. – СПб. : Питер, 2020. – 384 с.

11. Селевко Г. К. Современные образовательные технологии. – М. : Народное образование, 2019. – 256 с.

12. Скаткин М. Н. Проблемы теории обучения. – М. : Педагогика, 2018. – 216 с.

13. Қалиев С. Қ. Педагогика негіздері. – Алматы : Рауан, 2020. – 312 б.

14. Әбиев Ж. Б., Бабаев С. Б. Педагогика. – Алматы : Қазақ университеті, 2019. – 304 б.

15. Ыбырайымжанов Қ. Бастауыш сыныпта оқыту әдістемесі. – Алматы : Мектеп, 2021. – 288 б.