АҚЫРТӨБЕ ОРТА МЕКТЕБІ БАСТАУЫШ СЫНЫП МҰҒАЛІМІ ЕСБЕРГЕНОВА ЛАЙЛА ДАЛИБАЕВНА

Мақала

Табиғат құбылыстарын зерттеу. Практикалық тапсырмалар.

«Жаратылыстану» пәні бастауыш мектеп оқушыларының дүниетанымын қалыптастыратын негізгі пәндердің бірі. Ол арқылы оқушылар қоршаған ортадағы құбылыстар мен тіршілік иелерінің өзара байланысын түсінеді, табиғаттың тұтастығын ұғынады және экологиялық сауаттылықтың алғашқы негіздерін меңгереді.

Бұл пәннің мазмұны баланың байқағыштығын, қызығушылығын, тәжірибелік ойлауын арттыруға бағытталған. Оқушыны табиғатқа деген сүйіспеншілікке, оны қорғауға және жауапкершілікпен қарауға тәрбиелейді. Сонымен қатар, «Жаратылыстану» пәні жаратылыстану-ғылыми бағыттағы пәндерге (физика, биология, география, химия) бастау болатын алғашқы баспалдақ қызметін атқарады.

Табиғат құбылыстарын зерттеу — оқушыны тек біліммен қаруландыру ғана емес, оның тұлғалық дамуына ықпал ететін маңызды құрал. Бұл үдеріс арқылы балалар:

• бақылау жүргізуді, мәлімет жинауды, талдауды және қорытынды жасауды үйренеді;

• логикалық және сыни ойлау қабілетін дамытады;

• еңбек сүйгіштікке, ұқыптылыққа және экологиялық мәдениетке тәрбиеленеді;

• қоршаған әлемге қызығушылықпен, зерттеушілік тұрғыда қарауды қалыптастырады.

Мұндай тәжірибелер мен практикалық тапсырмалар оқушылардың танымдық белсенділігін арттырып, оларды өмірлік дағдыларға баулиды. Сондықтан табиғат құбылыстарын зерттеу тек пәндік білім көзі емес, сонымен қатар тұлғаның жан-жақты дамуына ықпал ететін тәрбиелік процесс болып табылады.

Бұл әдістемелік құралдың басты мақсаты – бастауыш сынып мұғалімдеріне «Жаратылыстану» пәнін оқыту барысында табиғат құбылыстарын зерттеу тәсілдерін тиімді қолдануға, оқушылардың зерттеушілік қабілетін дамытуға және практикалық дағдыларын қалыптастыруға әдістемелік көмек көрсету.

Мақсатқа жету үшін келесі міндеттер айқындалды:

• табиғат құбылыстарын зерттеудің теориялық негіздерін көрсету;

• бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктеріне сай практикалық тапсырмалар мен тәжірибелер жүйесін ұсыну;

• зерттеу және бақылау жұмыстарын ұйымдастырудың тиімді жолдарын көрсету;

• оқушылардың ғылыми дүниетанымын, экологиялық мәдениетін және табиғатқа деген жауапкершілікті қарым-қатынасын қалыптастыру.

Қазіргі таңда бастауыш білім берудің басты бағыттарының бірі – оқушылардың зерттеушілік ойлау қабілетін дамыту және оларды табиғаттағы заңдылықтарды өз бетімен түсінуге үйрету. Бұл мақсатқа жету үшін мұғалім тек дайын ақпарат беруші емес, оқушыларды тәжірибе жасауға, бақылау жүргізуге, сұрақ қоюға және қорытынды жасауға жетелейтін ұйымдастырушы тұлға болуы тиіс.

Табиғат құбылыстарын зерттеу арқылы балалар өз ортадағы өзгерістерді байқауға, себеп-салдар байланыстарын анықтауға және өздігінен ой қорытуға үйренеді. Сондықтан бұл әдістемелік құралдың мазмұны оқушылардың зерттеушілік әрекетін дамыту мен пәндік білімін тереңдетуге бағытталған.

«Табиғат құбылыстарын зерттеу: практикалық тапсырмалар» атты әдістемелік құрал бастауыш сынып мұғалімдеріне арналған құнды ғылыми-әдістемелік еңбек болып табылады. Жұмыстың өзектілігі қазіргі білім беру жүйесіндегі оқушылардың зерттеушілік қабілеттерін дамыту, ғылыми дүниетанымын қалыптастыру және экологиялық мәдениетін арттыру мәселелерімен тікелей байланысты. Табиғат құбылыстарын тәжірибе мен бақылау арқылы меңгерту – бастауыш мектеп жасындағы балалардың танымдық қызығушылығын арттырып, олардың қоршаған орта туралы түсінігін тереңдетудің тиімді жолы ретінде қарастырылған.

Әдістемелік құралдың мазмұны ғылыми негізде жүйеленіп, логикалық бірізділікпен құрылған. Әр тарау нақты мақсатқа бағытталған, оқу процесінде қолдануға ыңғайлы практикалық материалдармен толықтырылған. Тәжірибелер мен бақылауларды ұйымдастыру жолдары, зерттеу күнделігі, бағалау критерийлері мен интерактивті әдістердің үлгілері мұғалімдерге тікелей тәжірибелік көмек көрсетеді. Автор сабақ барысында оқушының белсенді іс-әрекетіне, өз бетінше қорытынды жасауына және рефлексия жүргізуіне ерекше мән берген.

Жұмыстың ғылыми-әдістемелік деңгейі жоғары. Автор педагогикалық тәжірибені ғылыми тұжырымдармен ұштастырып, бастауыш мектеп жағдайында зерттеушілік дағдыларды қалыптастырудың нақты әдістемелік жүйесін ұсынады. Жаңашылдығы – табиғат құбылыстарын зерттеу процесін тәжірибе мен бақылауға негіздеп, оқушыны тек білім алушы емес, ізденуші және зерттеуші тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталғанында. Сонымен қатар «тәжірибе станциясы», «бақылау күнделігі», «екі жұлдыз, бір тілек» сияқты тиімді әдістердің енгізілуі бұл жұмыстың практикалық құндылығын арттыра түседі.

Құралдың рәсімделуі талаптарға сай, мазмұны түсінікті әрі ғылыми стильде жазылған. Қолданылған әдебиеттер қазіргі заманғы педагогикалық және ғылыми дереккөздерге сүйенеді. Әдістемелік құрал бастауыш сынып мұғалімдерінің кәсіби құзыреттілігін арттыруға, зерттеушілік мәдениетін қалыптастыруға және оқу процесінде тәжірибелік бағытты күшейтуге зор үлес қосады.

Жалпы алғанда, «Табиғат құбылыстарын зерттеу: практикалық тапсырмалар» атты әдістемелік құрал білім беру жүйесіне енгізуге, педагогикалық тәжірибеде пайдалануға және әдістемелік семинарлар мен курстарда талқылауға лайықты еңбек болып табылады.

Бұл әдістемелік еңбекті жазу мен үшін кәсіби және шығармашылық тұрғыдан үлкен сынақ әрі мүмкіндік болды. Әдістемелік құралды дайындау барысында мен өзімнің педагогикалық тәжірибемді терең талдап, оқыту үдерісіне жаңаша көзқараспен қарауға үйрендім. Әрбір бөлімді жазу кезінде мақсатым – оқушылардың қызығушылығын арттыру, танымдық белсенділігін ояту және мұғалімдерге нақты, қолдануға ыңғайлы материал ұсыну болды.

Жұмысты жазу барысында теория мен тәжірибені ұштастырудың қаншалықты маңызды екенін айқын сезіндім. Әрбір ұсынылған әдіс пен тапсырма мектеп жағдайында сыналып, нәтижелері талданды. Бұл процесс мені тек тәжірибелі педагог ретінде емес, зерттеуші ретінде де қалыптастырды. Оқушылармен жүргізілген тәжірибелер мен байқаулар арқылы олардың ойлау қабілеті мен тілдік белсенділігіне бағытталған әдістердің тиімділігін байқадым.

Сонымен қатар, мен осы еңбекті жазу барысында оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескерудің, олардың оқу қарқыны мен қызығушылық деңгейіне сай тапсырмалар дайындаудың маңызын түсіндім. Сабақта қолданылған әдістердің нәтижесін талдай отырып, оқыту үдерісін жетілдірудің жаңа жолдарын іздедім. Бұл ізденіс маған өз сабағымды бұрынғыдан да жан-жақты қарауға, әрбір баланың қабілетін ашуға мүмкіндік берді.

Жазу кезінде мен көптеген дереккөздермен, ғылыми еңбектермен жұмыс істедім. Сол арқылы білім беру саласындағы заманауи үрдістер мен инновациялық технологиялардың мүмкіндіктерін зерттедім. Бұл тәжірибе менің кәсіби көзқарасымды кеңейтіп, шығармашылық тұрғыда жаңа идеялар ұсынуыма ықпал етті.

Әсіресе, жұмысты жазу барысында мен мұғалім еңбегінің күрделілігі мен жауапкершілігін тағы бір мәрте терең сезіндім. Әрбір ұсынылған әдістемелік тәсілдің артында тек сабақ жүргізу техникасы емес, оқушының жан-жақты дамуы, оның тұлға ретінде қалыптасуы, шығармашылық қабілеттерінің ояна түсуі жатыр. Мен әр әдістің сабақта нақты нәтижеге жеткізетінін, оқушының қызығушылығын арттырып, белсенділігін ынталандыратынын түсіндім. Сол себепті менің басты мақсатым — бұл еңбекті жай теориялық нұсқаулық қана емес, мұғалімдердің күнделікті тәжірибесінде нақты қолданыс табатын, тиімді әрі ыңғайлы практикалық құралға айналдыру болды. Сонымен қатар, бұл еңбек арқылы мен педагогикалық әдістерді жүйелеп, өз тәжірибемді саралап, жаңашыл тәсілдер енгізуге мүмкіндік алдым. Оқушылардың әрбір жетістігі менің еңбегімнің мәнін арттырып, олармен бірге дамып, өсіп келе жатқанымды сезіну ерекше қанағаттандыру сезімін тудырды.

Қорытындылай келе, бұл әдістемелік еңбек мен үшін тек жазбаша жұмыс емес, нағыз тәжірибелік және рухани өсу кезеңі болды. Ол маған өз еңбегімді саралап, жүйелеуге, жаңашыл көзқарас қалыптастыруға және әріптестеріммен бөлісуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, бұл еңбек менің педагогикалық шеберлігімді шыңдауға, сабақ беру әдістерім мен оқыту тәсілдерімді тиімді пайдалануға ықпал етті. Мен бұл жұмысты әр баланың тұлғалық дамуына, шығармашылық ойлау қабілетін қалыптастыруға және өз білімін тереңдетуге ықпал ететін маңызды құрал деп есептеймін. Әдістемелік құралдың тәжірибелік апробациясы оның тиімділігін дәлелдеп, оқу процесінде нақты нәтиже беретінін көрсетті. Болашақта оны жетілдіріп, басқа сабақтар мен пәндерде қолдану арқылы оқушылардың білім сапасын арттыруға, олардың танымдық қызығушылығын оятуға мүмкіндік бар деп сенемін.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Әбдіғаппарова, Г. Бастауыш сыныпта зерттеу әрекетін ұйымдастыру әдістемесі. – Алматы: Рауан, 2021.

2. Әлібекова, С. Жаратылыстануды оқытуда зерттеушілік дағдыларды қалыптастыру. – Шымкент: Педагог, 2020.

3. Баймұратова, Б. Бастауыш сыныпта экологиялық тәрбие беру. – Алматы: Мектеп, 2018.

4. Бекмұханбетова, А. Табиғат құбылыстарын оқыту әдістері. – Қызылорда: Болашақ университеті баспасы, 2021.

5. Driver, R., & Bell, B. Students’ Thinking and the Learning of Science: A Constructivist View. – London: Routledge, 1999.

6. Gilbert, J. Science Education: A Constructivist Approach. – London: RoutledgeFalmer, 2002.

7. Harlen, W. Primary Science: Taking the Plunge. – Oxford University Press, 2017.