Тақырыбы: Ш.Құдайбердіұлы шығармаларындағы имандылық тақырыбы

Мазмұны

1. Кіріспе----------------------------------------------------------------- 1- бет

2. Ақын өлеңдерінің тақырыптары---------------------------------- 4-бет.

3. Имандылық тақырыбы-------------------------------------------- 13-бет

4. Қорытынды----------------------------------------------------------- 34-бет

5. Пайдаланылған әдебиеттер.-------------------------------------38-бет

Кіріспе

Әдебиет қашанда адам өмірінің, адамды қоршаған орта мен қоғам тіршілігінің айнасы іспетті. Кез-келген әдеби шығармада белгілі-бір өмірдің суреттері мен ой-толғамы, адамзат қоғамы тіршілігінің материалдық немесе рухани бейнесі көрініс бермек. Заман мен қоғам өзгерген сайын әдебиет алдында түрған міндеттер де түрленіп, ол жаңа тақырыптармен, жаңаша ой, идеялармен байып толыға түсері заңды. Қазақ жұртының өміріне енген XIX ғасырдың соңғы ширегі мен XX ғасыр басындағы өзгерістер әдебиеттің дамуына да осы тәрізді өзіндік өрнектер ала келді. Осынау тарихи кезеңнің сыр-сипатына лайық, оның өзіндік -ерекшеліктерін айқындай алатын, өз дәуірінің үнін жеткізіп, сөзін сөйлей білетін жаңа сипатты әдебиет туды. Тарихи кезеңнің күрделі табиғаты Абай бастаған жаңа әдебиеттің қаз тұрып, тәй-тәй жүруіне, нық орнығуына, ілгері жылжуына ықпалын тигізді. Бұл дәуірде әлі де болса лирикалық поэзияның ролі күшті еді. Рас, бұл кезең ұлтгық әдебиетгің тақырыптық, идеялық жағынан ғана емес, жанрлық жағынан да даму, өркендеу кезеңі болды. Осы дәуірде дәстүрлі поэзиямен қатар проза жанры жандана бастады, алғашқы романдар дүниеге келді. Драматургия, әдеби сын, публицистика жанрларында сөтті қадамдар жасалды. Әйтсе де дүние есігін өлеңмен ашып, бар емірін өлеңмен өрнектеген қазақ жұртының ұлттык, әдебиетінің негізгі жүгі әлі де болса лирика жанрының үлесінде қала берді. Соған сәйкес ақындар алдындағы азаматгық міндетің ауқымы да бұл тұста асқар таудай еді.

XX ғасырдың басындағы қазақ лирикасының осынау міндетіне сай оның тақырыптық аясы кең болды. Барша адамзат баласының басындағы проблемалардан бастап жеке адам бойындағы мінез-қүлықтың әралуан сипатгарына, күнделікті қалыптағы тіршіліктің ұсақ-түйек түйткілдеріне дейінгі мәселелердің бәрі қазақ өлеңінің көкейкесті тақырыбына, арналы арқауына айналды. Ең алдымен лирика өз заманын жырлады, ақынның жүрегі замандастарының мүң-сырын жеткізуді мұрат тұтты. Әлеумет дегеніміз халық, қоғам, адам. Лирикалық поэзияньщ негізгі объектісі де осы үғымдардың төңірегінен табылмақ. Ақынды өсіретін жағдай - қоғам тіршілігі. Оның ой-пікірінің қазығы - сол тіршілік. Қоғамдық ойдың өресі мен екпіні қаншалықты күшті болса, ақын ойы биік деңгейден табылмақ.

Міне, осынау күрделі кезеңнің күрмеуі көп мәселелерін анықтауға үлес қосқан өршіл лириканың көрнекті бір өкілі Шәкәрім Қүдайбердіұлы болды. Оның поэтикалық мұрасын тереңдей шолып қарағанда одан өмір мен поэзияны жалғастырып жатқан ерекше күш-құдірет пен көркемдік элементтердің тұтас бір әлемін көргендей боламыз. Осынау ақындық қуаттың, поэтикалық рухтың аясына бәрі де сыйып кеткендей. Ақын бәрін көреді, бәрін сезеді, бәрін жүрек әлемінен өткізеді, бәріне ез үнін қосады. "Лирика -шындықты адамның ішкі көңіл күйіне бөлісіп, ойы мен сезіміне астастыра суреттейтін терең психологиялық шығармалардың бірі", - дейді академик 3,Қабдолов.

Жиырмасыншы ғасырдың басында қазақ топырағында болған шытырман саяси-әлеуметтік оқиғалар мен жаңғырулар Шәкәрімді де айрықша толғантты. Ол өз жұртының, қазақ қоғамының басындағы жағдайды өте жақсы түсінді. Ғасырлар бойы тарих сахнасында талай-талай аласапыран кезеңдерді басынан кешіріп келе жатқан қазақ елінің таным-түсінігінің дәрежесі, әлеуметгік психологиясы, экономикалық және мәдени тұрмысының деңгейі, саяси, әлеуметтік және рухани бостандығы, әлемдік кеңістік пен уақыт ауқымында алып отырған орны қаншалықты екеніне қанық болды. Сол себепті де заман шыңдығын, әлеуметгік мәселелерді тануда жөне қозғауда ол соншалықты білімпаздықпен қатар, ерекше көрегендік пен ұстамдылық танытты. Ол бәріне де терең толғана, ойлана қарады. Жалт еткен бір сәттік қуанышқа бой алдырмады. Жырларында да осы сабырлылықтың салмағы сезіліп тұрды. Болып жатқан оқиғалардың барлығының түп-төркінін тарихтьң даму заңдылықтарынан іздеді. Қоғам мүшелерінің, яғни ақын замандастарының, жалпы адам баласының міндеті осы заңдылықты түсініп, содан туатын өзгерістердің шынайы мәнін ой таразысынан еткізіп барып қабылдау. Бұл, әрине, әрбір адамның қолынан келе бермейді.

Шәкәрім өмір сүрген заман саяси-әлеуметтік төңкерістерге бай болды. Патша тақтан құлады. Айналадағы адамдар "ақ" пен "қызылға" бөлінді. "Жаңа заман" үғымы пайда болды. Дегенмен бұл тұста да Шәкәрім өзіне тән ерекше сабырын сақтады. Жаңалыққа елеңдеп, заманға үн қосу ниетінде бірнеше өлеңдер жазғанмен, ол қуаныштан бөркін аспанға атпайды. Ақын жүрегі қаншалықты сергек, әсершіл болса да, әліптің артын бағады. Әлденеге күдікті екенін сездіреді. Кейінірек сол күдігінің ақиқатқа айнала бастағанын түсінген ақын саяси тақырыптарға онша жиі бара бермейді. Шынында да, қарап отырсақ, ақын шығармаларында сол кезең әдебиетінде бірінші қатарға шыққан ауылды советтендіру, колхоздастыру, азамат соғысы, төңкеріс тақырыптары мүлде көтерілмейді. Сол себепті де ақын жырларында төңкерістер тынысы мен 1916 жылғы дүрбелең тәрізді дәуір оқиғаларының дүмпуі айқын сезіле бермейді. Бұл, сөз жоқ, даурықпа ұраннан бойын аулақ үстауға, қандай нәрсеге де ой жіберіп қарауға үмтылған ақын Шәкәрімнің айрықша қолтаңбасын танытса керек.

Шәкәрім - өзінің айналасында болып жатқан өмір қүбылыстарын, заман өзгерістерін осылайша кеңіл сүзгісінен өткізіп, өз түйгендерін қашанда көркем өлең жолдарымеи кестелеген суреткер. Ақынның лирикалық туындыларында өз заманының сыр-сипаты, қоғамның өткені мен бүгіні, туған халқының арман-мүраты, ішкі жан дүниесі, ойы мен мүңы зерделенген. Заман тақырыбын тебірене түрып толғайтын рухани күш-қуат, ширақ сезім, қуаныш пен мүң, күлкі мен күрсініс, жан ләззаты мен ырқына көндірмей қоймас көңіл серпілісі, таңғы шықтай, тау бұлағының суындай мөлдір сезім мен сергек те сенгіш жүрек, өз заман-ының кеселдері мен барша адамзат басындағы проблемаларка деген күйзеліс, сәбиге тән пәк кеңіл мен көпті көрген қарияға лайық ақыл толкындары - бәрі-бәрі Шәкәрім лирикасыньң бойынан табылатын тамаша қасиеттер. Түйіп айтқанда, Шәкәрімнің лирикасы сол заманның айнасы болды. Оның өлендерінен нағыз таза поэзияға, қуат-күші толысқан кемел талантқа тән қасиет ретінде қабылданатын көркемдік-эстетикалық, философиялық ой-пайымдар жүйесінің карапайымдылығы мен баршаға соншалықты үғынықтылығы айқын аңғарылады.

Шәкәрімнің лирикалық өлендерінің табиғатына тән бұл қасиеттер Абай бастаған сыншыл реализм әдісімен, осынау тарихи кезендегі өміршең де өнегелі әдеби дәстүрмен сабақтасып жатыр. Шәкәрімнің ақындық қуаты туралы айтқанда әрдайым Абайдың шығармашылық қолтаңбасына, көркемдік өрнегі мен машығына қайырылып отыруымыз да сондықтан Жалғыз Шәкәрімге ғана емес, Абай дәстүрі тұтастай одан кейінгі қазақ әдебиетінің өркендеуіне ықпал етті, оның күн сайын тарихи сахнаға шығып жатқан өмір шындығын тез арада игеріп кетуіне көмектесті. Іргетасын Абай қалаған жаңа үрдістегі қазақ поэзиясы өз дәуірінің өзекті мәселелеріне тереңдеп ой жіберуімен, шынайы керкем шындыққа қүрылуымен, өзі емір сүрген тарихи кезеңнің әлеуметтік-саяси, тарихи және психологиялық сипатгарын айна-қатесіз әрі нанымды етіп бейнелеуге ұмтылуымен көзге түсті, өзінен кейінгі ақындар шығармашылығында өміршең үлгілердің тууына жол ашты. Осыдан келіп "Шын мәнісіндегі халықтық бағыттағы, таланты сау, ниеті таза, мақсаты айқын қаламгерлердің қай-қайсысы да дөуір талабын батыл сезіну мен сол жайында терең толғануды, алға және алысқа көз тігуді, тарих дамуының жанды соғысын суреткерлік жөне азаматтық жүрекпен үғынуды Абайдан үйренеді. Сөйтіп олар Абай дәстүрін дамыта отырып, оның поэзиясының халықтығын, өзекті принциптерін дәуір талабына сай өрбіте, терендете түсті. Шәкәрім - міне осы үлгідегі лирик. Ол өзінен бүрынғы қазақ өлеңін жаңа сапамен, соны идеялармен, тың тақырыптармен байыта түсті. Өзінің ақындық жолға түсуіне Абайдың үстаз болғанын, ақын ретінде де, азамат ретінде де қалыптасуында үлы ақынның аса мол роль атқарғанын Шекөрімнің езі өрдайым айтып отырған. Жеті жасында жазған түңғыш балаң өлеңін үлкендерге корсеткенде олардың қарсы болғанын айта келіп кезінде Шәкәрім былай дейді: "Абайға өз шешем: -"Мына Шәкәрімнің өлеңін көр,- деп,- өлеңді сен өзің ал, Шәкәрімге өлең жазба де, - дегенде Абай: "Жоқ, жеңеше, Шәкәрімге өлең жазба демеңіз. Өлең жазсын, өзім үйретіп тәрбиелеймін, - деді. Мені тербиеледі. Абай болмағанда менің мүндай болуым неғайбыл еді. Абайдың тікелей шығармашылық төлім-тәрбиесін керіп, ұлы ақынның сез өнеріне деген айрықша сүйіспеншілігі мен ықыласын жүрегімсн сезіне жүріп қалыптасқан Шөкөрім о бастан-ақ ақындық өнердегі өзінің биік нысанасын дүрыс таңдай білді, басты мүратын жете түсінді. Ол лирикалық поэ-зияны айрықша бір қастерлі дүние деп есептеді. Оның аса бай шығармашылык жолына өнегелі озек болып тартылған идея да осы сезімнен туды. Заманның сан тарау сауалдарына жауап іздеу, халқының мүңы мен арманын жырлау, айн-аласындағы әлеуметгің мүратгарын көксеу, замандастарының бойындағы жақсылы-жаманды қасиетгерді объективті түрғыда бағалау оның лирикалық шығармаларының тақырыптық аясын айқындады. Лирик Шәкәрімнің заман талабынан туындайтын өлеуметтік тақырыптарды жан-жақты әрі жоғары деңгейде кетере білуі оның бүкіл қазақ лирикасының өркендеуіне қосқан үлесін қомақтыландыра түсті.

Шәкөрім елеңдерінің тақырыптық аясы аса ауқымды. Ақынның лирикалық шығармаларының қатарынан өзі өмір сүрген заманының ой-пиғылына сай уақыт ағымын, қоғам тынысын, әлеуметгің түрмысын және жеке адамның мінез-қүлқы мен іс-әрекетгерін бейнелеген азаматтық мүратқа толы әлеуметтік, саяси лириканы да, адамның асқақ сезімін, жастық шақтың шырынды сәттерін, ғашықтық сырларын таңғы шықтай мөлдірете мүсіндеген махаббат, кеңіл күйі лирикасын да, қазақтың сары дала, сайран елкесін суре-ттеген, жаратылыс қүбылыстарын тамаша орнектеген табиғат лирикасын да, өмірдегі шындық, ақиқат мүраттарын толғаған, тіршілік негіздерінің түйіндерін шешуге үмтылған терең ойлы философиялық лириканы да молынан үшыратамыз. Бүл занды да. Себебі қандай ақын болсын, ол -өз заманының перзенті, өз дәуірінің жыршысы. Ақын поэзиясында езі ғүмыр кешкен тарихи кезеңнің ақыл-ойы мен бітім-болмысы керініс табуы тиіс. Қоғам проблемаларынан тыс түрған, оларға ат басын бүрмайтын ақын болмақ емес.Десек те, Шәкәрім өзінің айналасындағы оқиғалар мен күбылыстарды жөңді-жөнсіз, ретсіз-талғаусыз тақырып ете берген жоқ. Қандай мөселеге назар аударса да, ол соның астарына, оның өз халқы үшін қаншалықты маңызды екеніне алдымен көңіл жүгіртгі. Ақын қүбылысты сыртгай ғана бақылап, қүр сыдырта жырлап беруден аулақ болды. Ақынның жүрегі жақсылыққа қуавды, кемшілікке күйзелді. Осы негізде Шәкәрімнің азаматтық позициясы, ақывдық үні қалыптасты. Ал азаматтық позиция үғымы ең алдымен ақынның биік адамгершілік болмысымен, иманды гуманистік көзқарасымен, суреткерлік күш-қуатымен, ішкі ойлйу мәдениетінің жоғарылығымен, қоғамдағы белсенді іс-әрекетімен, дуниетанымының кеңдігімен өрі тереңдігімен, жан-жақты парасатгылығымен, білім-білігінің молдығымен, тазалыққа, әділдік пен адалдыққа қүштарлығымен, халық мүддесіне етене жақындығымен, әлеуметгік мүрат-мақсаттарының биік өресімен, ақиқатқа, шындыққа ұмтылуымен, жақсы мен жаман, ақ пен қара үғымдарына байланысты көзқарастарының айқындығымен елшенсе керек. Түптеп келгенде, ақынның азаматтық позициясы жоғарыда аталған қасиетгердің ішкі бірлігінен, өзара тығыз сабақтастығынан көрінбек. Мүндай қасиеттердің шын мәніндегі бірлігі жоқ жерде ақын қаламынан шынайы

шығарма тууы мүмкін емес.

Мүнда ақынның жалын атқан жан дүниесі, кіршіксіз аппақ көнілі мен мүнтаздай таза адами сезімі көрінеді. Мен жетелеп өлемін, Өрге қарай қазақты, - дейді Шәкәрім өзінің бүкіл өмірлік мүрат-мақсатын, мандай алдындағы темірқазықтай түпкі нысанасын екі жол елеңге сыйдырып. Қазақ поэзиясына, тіпті түтас үлттық өдебиетімізге осы төрізді азаматгық, халықтық, өлеуметтік мазмүн беру қүбылысы Абайдан бастау алды. Абай лирикасында өз заман-ының өуеніне сөйкес азаматтық, өлеуметтік такырыптар жаңаша қырынан жырланды, өзгеше шешім, түйіндерге ие бодды. Ақын өмір сүріп отырған қоғамдық ортаның ерекше ой-түсініктері мен өлеуметгік ахуалы Абайдың табиғи дарын-ымен және туа біткен даналығымен сабақтасқан сәтте аталған қүбылыстар мен тақырыптарға жаңаша түрғыдан қарау, баға беру мүмкіндігі өз-өзінен ашыла кеткендей болды.

Абайдан кейінгі қазақ лирикасының кернекті өкілі Шәкөрімнің шығармашылығының негізгі тақырыптық жөне идеялық бағыт-бағдары осы дөстүрдегі азаматтық әуенге қүрылды. Ақын өлендерінің түп негізінде азаматтық пафос, поэтикалық қуатгы үн жатты. Өз дәуірінің көкірегі ояу, көзі ашық азаматы ретінде Шәкәрім туған халқының, түтас қоғамның басындағы нақты өлеуметтік жағдайды көре білді. Ол жағдайлардың әрқайсысы ақын жырларына тақырып болды, өлендерінің идеялық өзегіне айналды. Ақын езінің айналасындағы жақсылық-жетістіктермен қатар кемшілік-кеселдерді де айқын аңғарды. Жай ғана бақылаушы болған жоқ, оларды жоюдың жолдарын іздеді. Осы бағыттағы бүкіл ой-пайымдарын өз лирикасына нәр қылып құйды.

1-тарау

Ақын өлеңдерінің тақырыптары

Шәкәрім ақынның шығармашылығындағы ең басты тақырып заман, оның шындығы, ой-арманы, жүрек лүпілі болды. Өзінің азаматтық, өлеуметтік сарындағы лирикасында ол заманның образын жасады, жетістігі де, кемістігі де бар шынайы реалистік кейіптегі уақыттың бейнесін сомдады. Дәуір сипатын ашатын тақырыптардың бір де бірі Шәкәрімнің назарынан тыс қалған жоқ. Нені жырласа да ол халық, қоғам, адам деген үш ұлы ұғым төңірегінде ой толғады. Заманның шындығын ашып беруге ұмтылды. Осыларды нысана ете отырып, Шәкәрім қоғамдағы үздіксіз жалғасып жатқан қүбылыстардан туындайтын тарам-тарам тақырыптардьщ әрқайсысына тиянақты зер салды. Сол арқылы ол әдебиетті әлеуметтік ойды жеткізудің құралы, құдіретті эстетикалық күш дөрежесіне көтерді.

Заман және оның шындығының тұңғиығына үңілетін ақынның азаматгық лирикасының негізгі ұсынар идеясы заманды түзеу болды. Ол өз дәуірінің қандай шындығын айтса да, ол мейлі ащы, мейлі жақсы болсын, оны біржақты сынаумен немесе жалаң мақтаумен шектелмеді. Сол шындықтың халық бұқарасының өмірімен сабақтастығын, әлеуметке тигізер пайдасын, қоғамның экономикалық және рухани жағынан өркендеуіне, халықтың тұрмысын, ел-ауқатын кетеруге қаншалықты қатысты екенін назарда ұстайды. Өмір шындығын бейнелеу арқылы заманын түзеуді, өмірді жақсартуды ойлайды.

Білгенімді жазушы ем,

Бекем буып белімді.

Мінін айтып қазушы ем

Түзетпек боп елімді.

Бұлдарлық ой менде жоқ

Буған шыққан терімді.

Ұқтырарлық пенде жоқ,

Қате басқан жерімді, - деп Шәкәрім ақын өз жүрегінде тұнған осы сырды аңғартқандай болады, бүкіл ғұмырын өз заманын, туған елін түзеуге бағыттағанын айтады. Заманды түзеу ең алдымен адамды түзеуден басталмақ. Кереген ақынның сыншыл назары айналасындағы адамдардан, олардың мінез-құлық, іс-әрекеттеріндегі жаман әдеттерден басталатын барша өлеуметгік мәселелерге түседі. Өз дәрежесінде шамасы жеткенше күреседі.

Бір өкініштісі - бұл тұста Шәкәрім езінің ұлы ұстазы Абай секілді жалғыздығын сезінеді. Сезін ұғар қауым жоқ, қол ұшын ұсынар жан табылмайды. Ақынның жан күйзелісін түсінудің орнына оның өзін келеке, күлкі етуге әзір. Осыны керген Шәкәрімнің жүрегі сыздайды.

Кім жалғыз, бұл жалғанда - есті жалғыз,

Мұңдасар болмаған соң бір сыңары.

Жалтаңдап жалғыз Абай өткен жоқ па,

Қазақтан табылды ма соның пары ?

Өлеңімен жұбатты өзін-өзі

Еңбегі еш, иі беріш, жүзі сары.

Сөзін ұғып, ақылын алмаған соң,

Патша қойса не керек қазақ, шары. Бұл Шәкәрімнің қиналған сәттегі Абай ағасын еске алуы емес, елін, заманын түзеу жолындағы жауапты міндетінің батпандай салмағын сездіруі, айналасынан сүйеніш, тірек іздеген ниет-арманы. Қазақты түзеу ісін барша пара- сатты қауым болып қолға алсақ деген ой. Сол қауымның ішінен заман сөзін айтарлық, айтқан сезді ұғарлық сәулелі жан іздейді. Сол арқылы заман бойына ізгілік, имандылық нәрін дарытсам деп армандайды. Замандастарының бойынан мысқалдай болса да жақсылық нышанын көрсем дейді.

Жүрегі таза адамдар,

Зұлымдықтан амандар,

Қиянатсыз надандар,

Әулиеден кем емес,-деп түйеді "Ескіден қалған сөз теріп"атты өлеңінде. Қараңызшы! Өлеңде канша астар жатыр!? Шәкәрім жүрегі таза, жаны адал жандарды ғана емес, біреуге қиянат, зұлымдық жасамаған надандардың өзін әулие қатарына қосады. Надан болса да өзгеге зиянын тигізбегеніне шүкіршілік еткендей тосын тұжырымға келеді.

Заманды түзеу идеясын жүзеге асырудың жолдары әр алуан. Бірақ еркін ойға тұсау салынған әлеуметтік ортада өмір сүріп отырған ақын үшін ол мүмкіндіктердің ауқымы тарыла түсетіні, тығырықтан шығар жолдың азая беретіні ақиқат. Шәкәрімнен бұрын да солай болған. Ондайда тарихтан белгілі ақын-жыраулар заманның азғанын айтып, өткен уақыттың жақсылығын көбірек жырлауды дәстүрге ай-налдырса, олардан кейінгі ағартушылық бағыт өкілдері, Ыбырай, Абайлар өзгешелеу жолды лайық көрді. Олар өткенді айтып, өкіне бермей, алға ұмтылудың жолын нұсқады. Шәкәрім болса, заманды түзеу мақсатындағы ойларын жүзеге асыру үшін соңғы дәстүрді оңтайлы көрді. Ақынның алдында ағартушы ақындарға ортақ екі бағыт, екі жол тұрды. Оның бірі - қоғамдағы, айналадағы адамдардың мінез-құлқы мен дағды-әдеттеріндегі, іс-әрекеттеріндегі кемшілік атаулыны әшкерелеп, қоғамдық өмірдің көлеңкелі жағын сынау болса, екінші жолы - қараңғылықтан құтылудың, рухани тығырықтан шығудың жолын іздеу еді.

Шәкәрімнің реалистік лирикасына тән сыншылдық қасиет ең алдымен осындай заман кемшіліктерін әшкерелеп сынаудан көрінді. Ақынның сыны ұр да жық, дөрекі, нәтижесіз сын емес, тереңнен шыққан жан айқайы, перзенттік жүректі сыздатқан уытты ыза мен өзекті ертеген өкініштің өткір де ащы қамшысы.

Өзімді ұрған мінезді сөгемін деп,

Тілім тисе сіздерге, кеш, достарым,-деп өзінің түпкі адал ниетінің төркінін сездірген ақын: Ащы сөзім - достығым, маған нансаң,

Кемдігім - келістіріп айта алмасам,-деген жолдармен ойын одан ары өрбіте түседі. Ақыр аяғында өз дауысының дәрменін түсінгендей күйге түсіп:

Адастың деп отырмын айғай салып,

Бар тапқаным сол болды, амал бар ма,- деп туған жұртының басындағы хал-ахуалды бейнелейді, өзінің "жартасқа барып, күнде айқай салған" Абай ұстазы тәрізді амалсыздығын, шарасыздығын жеткізеді. Әйтсе де Шәкәрімнің үнінде жасығандық, жасықтық жоқ, қайта бұл тұстағы ақынның үні қүдіретті.

Заманды түзеудің ең бірінші шарты - адамды түзеу. Осы қағиданы терең зерттелеген Шәкәрім заманға сын болып қадалар садағының жебесін ә дегеннен-ақ замандастарына бағыттайды. Жеке адамның бойындағы қисық-қыңыр мінездер, салақтық, жалқаулық, сауатсыздық, боскеуделік, мақтаншақтық, араздық пен арамдық, алтыбақан алауыздық, көрсеқызарлық пен күншілдік сияқты толып жатқан келеңсіз әдет-қылықтар ақынға надандықтың басы ғана емес, қоғамның артта қалушылығының себепкері, заманның кеселі тәрізді көрінеді. Сондықтан да замандастарының мінез-құлқындағы кемшіліктерді санамалап, сынауға келгенде Шәкәрімнің ақындық қаламының өткірлігі улы жебемен пара-пар. Ол қазақ арасындағы экономикалық артта қалушылықтың, рухани қараңғылықтың түп төркінін де толып жатқан осындай ірілі-ұсақты мінез көріністерінен іздейді. Ақын алдымен адамда бар еріншектікті, жалқаулықты, сәнқойлықты, салақтықты, жеңілтектікті, ынсапсыздықты, мақтаншақтықты сынайды. Өзінің "Құмарлық", "Еріншек", "Өкінішті өмір", "Сәнқойлар", "Қалжыңшыл қылжақпас", "Бір салмойын сал келер", "Ызақорлар", "Бай мен қонақ", "Шаруа мен ысырап", "Ашу мен ынсап", т.б. сияқты көптеген елендерінде Шәкәрім аталған қасиеттерді санамалай келіп, олардың бірімен-бірінің төркіндес екенін, сабақтасып жататынын әшкерелейді.

Еріншектен салақтық,

Салақтықтан надандық,

Бірінен бірі туады

Жоғалар сөйтіп адамдық.

Ақын аталған қасиеттер түптің түбінде адамдықты жойып, надандыққа жол ашатынын айтады. "Ызақорлар" атты шығармасында ақын осы ойын орнықтыра түседі:

Еріншек, ашу, құмарлық -

Бұларды істен шығардык,.

Жамандықтың басы осы,

Кісі болса ұғарлық. Жалқаулық пен еріншектікке бой ұруды бұлайша өлтіре сынау қазақ әдебиетінің тарихында Шәкәрімнен өзге ақын-жазушылардың аузынан шығуы кемде-кем. Шындығында ілгерідегі өлеңдерінің қай-қайсысында да Шәкәрімнің реалистік қолтаңбасына тән шыншылдық та, сыншылдық та бар. Қандай қасиетті, қандай мінез-құлық көрінісін сөз етсе де, ақын оны жекелеген адамдарға ғана тән жалқы мін деп топшыламайды. Оларға типтік сипат беруге тырысады. Бір адамды, яғни жекені мысал ете отырып, жалпы қорытынды жасайды. Сол арқылы өз заманының шындығын берер ойының салмағын еселей түседі.

Өзін қоршаған әлеуметтік ортадағы адамдардың бойында, жүріс-тұрысында, өзгелермен қарым-қатынасында кездесетін қилы-қилы кемшіліктер қай заманда да прогресшіл ой-түсінігі бар парасатты азаматтарды толғандырмай қалмаған. Шәкәрім ақын солардың бірі еді. Ол айналасындағы кемшіліктерді көрумен ғана шектелген жоқ. Өз халқының мүддесін көздеген ақын оның бойындағы кеселдерін жұртқа жариялаушы ғана емес, солардың үкімін айтушы да бола білді. Аталған кемшіліктер шын мәнінде адамның ой-санасын топастандырып, рухани дамуға тұсау боларлық қасиеттер еді. Соны айқын сезінген ақын "шедірейіп шекиіп, қасын керіп кекиіп" жүрген сәнқойлар мен ақылын ашуға билеткен ызақорларды, еріншектер мен салақтарды ақылсыз мақұлыққа теңейді. Сынға алады. "Ақымақ пен хайуанның қайсысы артық?" деп өзіне сұрақ қойған ақын адам баласын ақымақтыққа апаратын қасиеттерді былайша сипаттайды: Еріншектің несі артық өліктен де, Өзің сына оларды көріп кел де. Байқарсың еріншектің төмендігін, Көп мініп шабан тартқан көліктен де.

Хайуаннан несі артық қудың-дағы, Бір антұрган залалкес тудыңдағы. Қораға үрмес бір төбет тышқан аңдып,, Адамдықты сонымен жудың-дағы.

Мақтаншақтың бұқадан артық жері - Бұқа қойса қоймайды біздің сері. Жуан мойын, ала көз, мүйізі алай, Менен артық, кім бар деп жүргендері.

Көрсеқызар маймылдан ілгері ме, Түбін көрмей қызықпақ білгені ме? Адам қайтсе, сүйтемін дейді маймыл, Мен де маймыл болам деп жүргені ме?

Ызақорды байқалық енді мақтап, Қабатұгын төбетпен бір салмақтап: Кей төбеттен жеңіліп, кейде жеңіп, Әбден көзі қызарсын арсалақтап.

Бет түзетіп сәндегіш әтеш болсын,

Қоқиып, қодырайып, ұшып-қонсын.

Іш туземей, сыланып, сыртын түзеп,

Тауықтың айғыры бол, бейне солсың. "Хайуан мен ақымақтар" деп аталатын бұл өлеңінен ұзақтау үзінді алудағы ойымыз - ақынның талантына тән сыншылдық пен көркем бейнелеу төсілдерінің өзара ғажап үндесіп, үйлесім тауып жататынына назар аудару. Әлбетте сынаудың жолдары сан алуан. Шәкәрімнің дәл осы шығармасындағы сынның мазмұны да, пішіні де бөлек. Біріншіден, адамның әрбір мінез-қылығына тұп-тура сәйкес келетін хайуанаттар мен жануарларды өте тапқырлықпен таңдап, екеуінің арасын тамаша шендестіре білген. Екіншіден, ақын өлеңіндегі көркем бейнелілік, образдылық қандай десеңізші! Тіпті кейде адамның хайуаннан да төмен тұратын ("Бұқа қойса қоймайды біздің сері") кездері де болады екен. Шәкәрім айналасындағы әлеуметті осыдан сақтандырады. Қылығына қара да сөзімді ойла, Бұларға бір жолығар кезің бар ғой,- деп ескертеді, айналасына астарлы да салмақты ой тастайды.

Мұндай сипаттар ақынның "Ашу мен ынсап", "Шаруа мен ысырап", "Анық пен танық", "Ер қоспақ пен сөз сөйлемек", "Дүние мен өмір", "Мақтау мен сөгіс", "Міндеу мен күндеу" сияқты бірқатар лирикалық туындыларына тән. Мұнда да ақын өз заманының шынайы суреттерін береді. Басты мақсаты - қоғам мүшесі, әлеуметтік тұлға ретіндегі адамның мінез-құлқындағы, психологиясындағы, таным-түсінігіндегі, іс-дағдыларындағы кемшіліктерді сынау арқылы заманның шындығын айту, қоғамдық кереғарлықтарды түсіндіріп беру. Осы мақсатты жүзеге асыру жолында сын садағын тартқан ақын жебесінің уы барған сайын күшейе түседі.

Ілгеріректе айтқанымыздай, Шәкәрімнің дәуір шындығын өрнектеген, заман кеселдерін сынаған лирикалық өлеңдері ақын талантының мөлдір бастауынан қайнап шығатын ішкі мазмұнға эстетикалық күш берер көркем құралдармен, тапқыр теңеулермен, сәтті салыстырулармен көмкеріледі. Оған дәлел ақынның "Ер қоспақ, пен сөз сөйлемек" атты өлеңінде мол-ақ. Мұнда ақын табиғаттағы жанды мен жансызды салыстыру арқылы әлеуметтік шындықтың бетін ашады. Біріне-бірі қарама-қарсы немесе өзара қатыссыз екІ түрлІ үғымды параллель түрінде қатарластыра алып отырып, соларды салыстыру арқылы ол өзіндік тағлымға бай ойлар түйеді. Мәселен, атқа салынатын кәдімгі ертоқым мен адам мінезінің арасынан ұқсастық іздейді:

Кей ер бар жанға жайлы, үсті жалпак,,

Жатып алар жалпайып, атқа салсак,,

Желдік салмай мінуге жарамайды,

Тегіс тиер оқпаны сонша талтақ,.

Кейбір сөз аласалау, көзге сынық,

Көрінер, байқамасаң, мөлдір, тұнық.

Желдік. салып, сақтанбай, міне көрме,

Асты арам, үсті жатык,, ол бір қылық.

Кей ер бар тар қосылған, тоқым қаппас,

Шаптай тартып қойсаң да атқа жатпас.

Ілгерінді-кейінді қоқаң қағып,

Ат арқасын ыспалап тыным таппас.

Мұны айтпай-ак, білерсің өздерің де,

Ондайларды көріп жүр көздерің де.

Қоқаң қаққан қолайсыз бір адам бар,

Байлау, матау болмайды сөздерінде. Қандай мәселені қозғаса да осылайша бейнелеп айту, оқырманның қабылдауына неғұрлым жақындата суреттеу қасиеті Шәкәрімнің шығармашылық қолтаңбасына тән сапалық қырлардың бірі. Тіпті ащы сынның өзін ақын соншалықты образдылықпен жеткізуге ұмтылады. "Ашу мен ынсап" өлеңінде осы ерекшелік әсіресе айқын аңғарылады. Өлең ақынның адамды түзесем, елімді алға шығарсам, заманның сәнін арттырсам деген ұлы мақсатына үн қосады. Замандастарының қараңғылығы мен надандығы әшкереленеді. Надандықтың тамырын індетеді ақын. Әртүрлі ойларын пайымдай келе осы жолда Шәкәрім Еріншек атты "келіншекке" кез болады.

Жалт қарасам бетіне -

Баяғы құрғыр Еріншек.

Көзім түсті етіне,

Бір уыздай келіншек.

Бұдан соң ақын надандық таратушы "келіншекпен" сөз қағыстырады. Қорыта келгенде, Шәкәрім ел қараңғылығының ең түпкі тамырларын еріншектіктен, жалқаулықтан, адамдардың әрекет-сіздігінен табады.

"Ей, Еріншек, қара жүз,

Не қылмадың сен маған?

Енді менен күдер үз,

Жақындама бері таман.

Сенің қылған ісің ғой

Харекетсіз көп надан... "

Жас күнінде жалқаулыққа салынып, оқу оқымаған, ғылым таппаған адамның өз қоғамына, туған еліне елеулі пайдасын тигізуі неғайбыл. Адам баласының барлық жақсылығы мен қуанышы еңбекпен келеді. Ал еңбекқорлық пен еріншектіктің біріне бірі қарама-қарсы қасиеттер екені дәлелдеуді қажет етпейтін қағида. Шәкәрімнің еріншектіктің образды бейнесі ретінде алынған "келіншекпен" тірі адамша тілдескен диалогына да осы қағида арқау болып тұр. Ақыр аяғында ақынның ойлы пайымдауларымен үйлесімділік таба алмаған "келіншек" "өкпелеп" кетеді. Образды суреттеу арқылы ақын өз замандастарын, ұрпақтарын әлгіндей сырты ғана сұлу көрінер "уыздай келіншектерден" сақтандырады.

Ойшыл суреткер Шәкәрімнің реалистік лирикасындағы шығармашылық жаңашылдығы оның күнделікті өмірде ұсақ-түйек тәрізді көрініп, қалың нөпірдің арасында өтіп жататын нәрсенің езіне ақындық зердемен осылайша ойлы да терең мән беруінен аңғарылады. Атап айтқанда, ақынның пікірінше, қазақ қауымын жайлап алған сауатсыздық, әртүрлі керітартпа мінездер қоғамның экономикалық, әлеуметтік және рухани өркен жаюына қолайлы жағдай туғыза бермейді, қайта зиянды сипатта көрінеді. Бұл - Шәкәрім лирикасында кездесетін идеялық-көркемдік ерекшеліктердің бірі. Өлеңдерінде осы сияқты ұлттық дамудың керісуінен кері тартар құбылыстарды байыппен саралау, нақты әрі әділ бағалау арқылы Шәкәрім өзінің алдындағы Абай тәрізді халықтың арман-тілегін білдіріп отырады.

Шәкәрім заманды түзеуді ең алдымен адамды, замандастарын түзеуден бастады. Бұл мақсатына жету жолында ол тек қана жамандықты әшкерелеуші болған жоқ, айналасындағыларға Абай тәрізді бағыт-бағдар сілтеуші, болашаққа жол көрсетуші де бола білді. Шәкәрімнің ащы да уытты сыны туған халқын, елін шексіз сүюден туған сезім еді. Сондықтан да оның арманы сол сынның нәтижелерін көру болды. Өзі қараңғы халықтың кеселді кемшіліктерін бетіне басып, тұқырта беруден келер пайда жоқ. Түнектен шығар жол керек. Оны көрсететін парасатты ой керек. Ол қайдан табылмақ? Абайдан табылмақ! Шәкәрімнің түпкі байламы осы. "Жалыналық Абайға, жүр, баралық" дейтіні сондықтан.

Шәкәрімнің осы орайда тереңірек тоқталып өтуге лайық шығармасы - "Жастарға" атты үзақ өлеңі. Шәкәрімнің жігіт шағында жазылған бұл өлең шын мәнінде болашақ ақынның алға ұстаған нысанасын, реалистік қасиетін, сыншылдығы мен гуманизмін, ағартушылық мақсат-мұраттарын жеткізуде болсын, ақындық қуатын айқындауда болсын, имандылык, адамгершілік идеясын көтеруде болсын, ерекше азаматтық үн таныта білгенін байқататын туынды. Өлеңде Шәкәрімнің жүрегіндегі ақындық талантын адамға тән сезімталдық пен көрегендік қасиеттерімен айрықша астасып жатқаны сезіледі. Жас ақынның поэтикалық ой-тұжырымдарында өзгеше салмақты да салиқалы тиянақ бар.

Заманды түзеу ең алдымен жастардың үлесіндегі міндет екенін айта келіп, өзінің ғибратты сөздерін де ақын бірінші кезекте сол жастарға арнайды, жасөспірім көкөрім замандастарын ескіден арылып, жаңамен жылдам жалғасуға үндейді. Ізгіліктің жолына бас тігудің қажеттігін, арамдық пен алдаудың, қулық пен сұмдықтың, есерлік пен әпербақандықтың зиянды екенін, білім мен ғылым үйренудің шексіз пайдасын түсіндіреді. Түсіндіре отырып өз заманының шынайы бейнесін сомдайды. Кемшілігін сынайды, адамдардың мінез-құлқындағы, психологиясындағы, әдет-дағдыларындағы келеңсіз құбылыстарды әшкерелейді. Шәкәрімнің сыншыл реализмінің барлық сипаты осы тұста мол қырынан жарқырап көрінеді. Ақын жай ғана әшкерелеуші емес, түнектен шығудың жолын іздеуші де. Ол өзіне де, өзгеге де Абайды жолбасшы, ақылшы, дана көсем етіп ұсынады.

Жалыналық Абайга, жүр, баралық!

Білімді сол кісіден ізденелік!

"Әдейі іздеп біз келдік сізге " делік.

"Өмір зая болмастық, өнер үйрет,

Ақылыңды аяма бізге " делік.

Абайдың кемеңгер даналығын, ел бастауға лайық парасатын Шәкәрім осылай бағалайды. Ақынның көңіл зердесінің сезімталдығы, көрегендігі, кереметі ойлап қарасақ, болашақтағы ұлы ойшыл Абай Шәкәрімнің осы өлеңі өмірге келген кезде небары отыз жастың айналасындағы, кемеңгерлік жолы әлі алда жатқан жігіт екен. Шәкәрімнің көрегендігі сонда, ол осы қалыптағы Абайдың биік парасатын, болашақтағы ұстаздық ұлы жолын, қазақ халқы үшін қандай тұлға болатынын дәл болжайды. Осынау парасатты ақын тұлғасынан үлгі алудың, оның айтқан ақыл-кеңесін тыңдап, ғылым мен өнер үйренудің, мәдениетті елдер үлгісіне көз тігудің қажеттігін алға тартады. Ақыр аяғында:

Қой, жігіттер, күн болды ойланарлық

Білім, әдеп, ақылды ойға аларлық.

Надандықтан еліріп босқа жүрсек,

Мына заман көрсетер бізге тарлық, - деп тұжырым жасайды, жастар тарапынан болашақта атқарылар істің бағытын айқындап береді.

Аталмыш өлеңде ақын езінен кейінгі жастарға насихат айтумен ғана шектелмейді. Енді бір тұста Шәкәрімнің сыншыл жанары қайтадан ел жағдайына қадалады. Айтылған ақылды қабылдап, түзелуге ниетті жастарға үлгілі нысана болатын қара бар ма? "Мынау" деп керсетер үлгі қайсы? Ал елдің жайы ақынға мәлім: Бұл елде түк ақыл жок, жарасарлық, Рахым қып бір-біріне қарасарлық. Өз Абайын өздері ұнатпайды, Шын надан осылар ғой біз қашарлық.

Ақыл жоқ бул қазақта ойга унарлық,

Өзін-өзі тексеріп, бой сынарлық.

Білім іздеп білуге кесел болар,

Көрсеқызар, көзі ашық бос қумарлық. (5, 33) Қандай ауыр, қандай өділ, қандай өткір сын?! Асылы мен жасығын ажырата алмай отырған елдің сиқы қаншалықты дөл берілген десеңізші?! Шәкәрімнің тілінде удай ащы мысқыл жатыр. Әйтсе де, қанша ауыр сынаса да, "шын надан осылар ғой біз қашарлық" дегенде жастарды өз халқынан бе-здіруді, әлдеқайда бөліп әкетуді айтып отырған жоқ.

Ел мен халық бейнесі - Шөкөрімнің лирикасындағы түлғалы бейне. Бүл орайда да ол үлы Абай дөстүрімен сабақтас, үндес. "Абай өлеңдерінен халық өмірінің кең көріністерін ғана байқап қоймаймыз, - дейді А.Нүрқатов, -сонымен қатар оның арманы мен үмітін танимыз, қайрат пен жігерге, ашу-ызаға, қасиетті мүңға толы үнін есітеміз."(4, 40) Бүл пікірдің Шәкәрім лирикасына да тікелей қатысы бар секілді. Өйткені Шөкөрімнің қай өлеңінде болсын туған елінің күнделікті түрмыс-тіршілігі, ертеңгі болашағы жайлы сан алуан сырлар, азамаггық, перзенттік үн естіліп жатады. Ең алдымен ақын өзінің халық өмірінің арашашысы болуға тиіс екенін жете түсінсді. Халқына жалаң ақыл үйрете бермей, оның емірден жол таба білуіне кемектесу, еңбекке үмтылған қауымға қол үшын беру қажеттігін сезінеді. Абай төрізді қарапайым халық арасында өмір сүрген Шәкөрім де көпшілікті қараңғылық бүғауын бүзуға шақырып, тікелей төңкеріс жасауға талпынбаса да, езінің ақыл-кеңесі мен жеке өнегесі арқылы жүртшылық санасына сіресе сіңіп қалған қасаң түсініктердің тамырын шірітіп, бүқараның бойындағы адамдық ар-намысты оятуға күш садцы.

Қалалық жері жоқ,

Еңбектің тері жоқ.

Пайдасыз шыгыншыл,

Қазақтан сері жоқ.-дейді ақын "Тағы сорлы қазақ" атгы өлеңінде. Парасатты азамат бойындағы күйзеліс пен ащы өкінішті бідціретін бүл жолдардан ақын Шөкөрімнің туған халқының тағдырына деген алаңдаушылығы, перзенттік үміті, сергек сенімі мен биік оптимизмі байқалады. Өмірі өкінішпен өтіп келе жатқан қалың жүртын оянуға, қазақты ілгері ұмтылуға шақыратын азаматгық үн бар.

Шөкәрімнің азаматгық лирикасындағы езекті тақырыптардың бір саласы да халық тағдырын арқау етеді. Шығармашылық жолының қай белесіяде болсын ақын халықтан қол үзбейді. Оның жүрегін сыздататын нәрсе ел басындағы әлеуметтік кеселдер, мақтан түтатыны халықтық қазына. Өлендерінде ол әрдайым сүйікті халқының басындағы жағдайды баяндап отырады. Айта кететін бір жайт, осы түста Шәкәрім реализмінің ажырамас қыры болып табылатын ерекше сипат, ақын лирикасының халықтық қыры айқын көрінеді.

Қай заманда да, қандай қаламгер болсын езі өмір сүрген тарихи деуірмен ажырамас бірлікге болатыны ақиқат. Кезінде үлы жазушы М.Әуезов Абай шығармаларының халықтығы түралы айта келіп, оның екі қырынан көрінетінін айтқан болатынОл сипаттар мыналар еді: Біріншіден, ақын қарапайым еңбек адамының атынан сөйлей отырып, қанаушы таптың зүлымдық әрекетгерін әшкерелейді. Ол ауыл кедейінің ауыр халіне жаны ашып, араша түседі, қазақ әйелінің теңцікке жетуіне тілеулес болады, жастардың жарқын болашаққа аяқ басуын арман етеді. Ал екінші жағынан, ақын осы төрізді шынайы халықтық мүддені жырларына өзек ете отырып, халықтың сөз енерін барынша мол пайдаланумен қатар, оны жаңа қырлармен, әрлі де нақышты бояулармен байыта түседі. Осыдан келіп Абай шығармаларыңдағы халықтық қасиеттің екінші қыры көрінеді.

Осы түрғыдан қарағанда, Шәкәрім де қазақ қоғамындағы көлеңкелі жайларды, адамдар психологиясындағы, рухани-әлеуметгік өміріадегі кемшіліктерді халықтық түрғыдан зерделеп, кепшілік бүқараның жоғын жоқтап, мүңын мүндайды, жастардың қамын жейді. Барлық үміт келешек үрпақтарда деген сенімге суарылған идея үсынады. Сонымен бірге ол халықтың санасына үя салар ой түйіндерін де тап басып, көрегендік танытады. Сол көрегендігінің арқасында болашақты болжап, ез заманының өкінішті оқиғаларына жаны ауыра түрып, объективті бағасын береді. Мүндай қасиеттер лирик ақынның көптеген өлендерінің төніне сіңірілген. Атап айтқанда, "Ашу мен ынсап", "Бай мен қонақ", "Партия адамы", "Қазақтың жаманы болмас", "Өкінішті өмір", "Ей, кеп халық, көп халық", "Ескіден қалған сөз теріп", "Қазақ", "Насихат", "Тағы сорлы қазақ", "Қош!", "Қош, жүртым!" төрізді шығармаларында ол халықтың басывдағы хал-ахуадцы реалистікпен бейнелеп береді. Ақынның өмірден алынған мысалдары, сынының най-засын қадаған кемшіліктері деректі өрі нанымды. Аталған өлендерде ақын өмір сүрген кезеңнің тарихи-әлеуметтік дамуындағы бүкіл ерекшеліктер мен сыр-сипаттар мейлінше ашық керінеді. Мәселен, "Қош, жүртым!" атты өлеңінде(5, 269) ол халқымен бірге жасаған өз өміріне көріліктің, ақсақалдықтың биігінен көз жібереді. Бүл кезенде үзақ уақыт қазақ даласын қан қақсатып келген патша тақтан қүлады, тәуелсіз күн кешер заманның нүры енді-енді сеулесін шаШа бастағандай болды. Ақынның жүрегі соған қуанады. Асарын асып, жасарын жасаған қария ақын бір сәт өзіне "Ендігі мақсатың не?" деп сауал қояды да, соған жауап іздейді. Әрине, бүл түстағы ақынның арманы шуақты, бірқатар өлеңдеріндегідей мүңнан тазарған. Ақын патшаның тақтан қүлаған заманын көрді, қазақ азаматгарының "ел боламыз" деп қозғалған шабытгы шағына куә болды, оған өзі де қолынан келгенше үлес қосқандай күй кешті. Өзінің сезімен айтқанда, енді елсе де армансыз. Ақын ретінде, халықтың адал перзенті ретіңце өмір бойы армандағаны туған елінің жаңа өзгерістерге аяқ басуы, мәдениетті, білімді, ғылымды, еңбекшіл болашаққа қадам жасауы болса, осындай күндердің туып келе жатқанын сезінгендей болған ақын жүрегі неге толқымасын? Әйтсе де ақынның жүрегін алавдатарлық жайлар әлі де бар. Өзінің шын арманына толық жете қоймағанын, мына заманның сырында көп түйткілдің жатқанын, сол түйткілдерді келмеске жіберудің сырын айтып, елге бағыт берудегі езінің ролін айқын сезінген ол: Қазақтың жайнар даласы Жетілер оқып баласы.

Ел бастайтын жастарым,

Жөн емес жай жатқаның, - дейді.(5, 269) Заман шындығын бірінші кезекке қойған ақын Шөкәрімнің реализміндегі ерекше кезге түсер тағы бір арна -адам мен қоғам арасындағы бірлік пен байланыс. Ілгеріректе де айтқанымыздай, ақынның лирикасында сол кездегі қазақ қоғамының шыншыл да шынайы образы сомдалған. Әдетте қоғам емірі қандай ақынды болсын ұдайы толғандыратын, оның шығармашылық табиғатын айқындайтын мөңгілік маңызы бар тақырып.

2 – тарау

Имандылық тақырыбы.

Сыршыл ақын өлендерінің басым бөлігі он тоғызыншы ғасырдың екінші жартысы мен жиырмасыншы ғасырдың бас кезіндегі қазақ қоғамындағы рухани-әлеуметгік жөне экономикалық жағдайды шыншылдықпен суреттеуге арналған. Алайда ақын оны өзге озық елдердің өміріндегі жақсы нышандармен салыстыра, сабақтастыра суреттейді, болашақтың мүдделерімен астастыра жырлайды. Мүнда реалист ақынның көрегендігі де, арман-тілегі де тоғысып жатады. Шәкәрімнің лирикасында қоғам үғымы жекелеген адамдар басындағы қасиеттермен органикалық байланыста ашылады. Шәкәрім ақын үшін "жеке", "жалпы" деген категориялар, яки "адам", "қоғам" үғымдары бірін-бірі алмастырып, бірінің мәнін екіншісі толықтырып айқындап жатады. Бұл ақын лирикасындағы типтік образдардың мол болуына ықпал еткен көркемдік-эстетикалық қасиет еді.

Адам мен қоғам арасындағы қарым-қатынас жайындағы жаңа концепцияны қазақ топырағына ең алғаш сіңірген Абай еді. Абай адамды белгілі қоғамдық омірдің жемісі, нәтижесі ретінде қарады, оның қимыл-өрекетін, психологиясын, моральдық келбетін өмірге, әлеуметтік түрмысқа байланысты керіп, бағалап бейнеледі.

Ал Абайдан кейінгі ұлттық әдебиет дамуының көшін бастаған Шәкәрім бүл концепцияны өзіндік ерекшеліктермен байытып, нәтижелі жалғастырып әкетті. Ол қандай кейіпкерінің азаматтық бейнесін сомдаса да, оның сыртқы жүріс-түрысынан, іс-әрекетінен, ішкі табиғатынан, мінезінен, әдет-дағдыларынан байқалатын қасиеттердің, мейлі ол жақсы қасиет болсын, мейлі жаман болсын, қай-қайсысының да тамырының қоғам емірінде жатқанын үнемі сездіріл отырады. Қандай әлеуметтік кеселді болсын ол уақыт ағымының барысынан туған, бірақ міндетті түрде түзетуге болатын кемшілік деп білді. Билік пен байлыққа жету мақсатындағы әлеуметгік психология, адамдар бойындағы қараңғылық пен надандық, шарасыздық пен жалқаулық түптің түбінде қоғамның өміріне де кері әсер етпей қоймайтынын жақсы түсінді. Ал оған қол жеткізудің бірден-бір жолы халықтың санасын ояту, ел ішіндегі қолында байлығымен қоса билігі бар әлеуметтік топтардың, бай-манаптардың, залым әкімдердің шынайы, боямасыз бет пердесін ашу деп есептеді. Сыншыл реалистік, әшкерелеушілік идеядағы өлеңдер жазды. Бүл шығармаларында Шәкөрім елдің үстінен күн керіп жүргендердің, қарнының тойғанын ғана қанағат түтқан топастардың, ойын-сауықпен өмірін өткізіп жүрген сайқымазақ боскеуделердің типтік образдарын жасады.

Сыншыл Шәкәрімнің реалистік шеберлігі ең алдымен өз қоғамындағы осындай кеселдерді өткір сынаған елендерінен көрінеді. Ол қазақ қоғамының мешеулігін жай ғана сынаумен қанағаттанған жоқ. Қайта сол мешеуліктің әлеуметтік тамырын, объективті, субъективті себептерін саралауға, сол арқылы патша үкіметінің мүддесін қызғыштай қорғаған жергілікті әкімшіліктің, шолақ белсенділердің, ел билеген атқамінерсымақтардың бедел-бейнесіне әділ баға беруге ұмтылды. Бүл бағытта да оның шығармашылық жолынан Абайдың реалистік дәстүрінің ізі айқын аңғарылады. Шәкөрім де Абай тәрізді өз дәуірінің бүкіл кесел-дертгеріне жанын ауыртты, содан арылудың емін іздеді. "Ашу мен ынсап", "Бай мен қонақ", "Партия адамдары", "Өкінішті емір" сияқты бірқатар өлендерінде ақын залым өкімдер мен өңгүрт билерді, топас байларды әшкереледі. Билікке таласып елдің ішін бүзған, жік-жікке бөлініп, езара қырықпышақ болған партияшыл надандарға жиіркене қарады. Әсіресе Шәкөрімнің "Партия адамдары» сияқты бірқатар өлеңдерінде сол кездегі қазақ қоғамының шынайы портреті бар. Аталған өлеңінде былай дейді:

Қай қазақ ойдан орып, қырдан қырды,

Білмейді деп жур ме екен ішкі сырды.

Қазақтың қайратының түбі мәлім,

Алты бақан алауыз иттей үрді...

...Тек отырмай атыңды алысқа айда,

Партия жагаласқан жарысқа айда.

Жердің жүзін жеңіп ал, жанды салып,

Дос қайда, құда қайда, таныс қайда?..

...Япыр-ау, бул не деген наданшылык,,

Осынша жайылар ма жаманшылык,.

Есі шығып елерген бәрі де мас,

Ар қайда, ақыл қайда, адамшылык,?..

...Адал десе тік тұрар төбе шашы,

Жиған малы бәрі арам, ішкен асы.

Қылып журген ісі анау, күші мынау,

Ағайынға ұқсайды қай арасы?

Қарап отырсақ, бүл өленде қоғамдық өмірдің барлық сипаты ақынның назарына ілінген. Қазақ ішіндегі ең басты індет - алты бақан алауыздық, ағайын арасының берекесіздігі. Татулық пен бірлік жоқ жерде берске қайдан болсын?! Қазақ қоғамы бірігудің орнына партия-партияға бөлініп, жік-жікке жарылып, әркім өз жыртысын жыртуда. Патшалық Рес-ейдің әкімшілік реформасынан кейін қазақ арасында сайлауға түсіп, шарға ие болу, үлық болуға ұмтылу әрекеті тіпті күшейіп кетті. Ағайын іші ырың-жырың. Өзінің мінін сезінудің орнына "есі шығып елерген" қоғамның ессіз бейнесі ақынның жүрегін қатгы сыздатады. Осыдан келіл Шәкәрім ел ішіндегі атқамінерлердің, белсенділердің образдарын жасайды. Ел басқарушы өкімдерді сынайды.

Осы кунде қазақтың бәрі де мас,

Жақсылардың біріне біреуі қас.

Атқа мінген жігіттен умітім жок,,

Сөзімді уқса, ойланар кейінгі жас, - дегендегі(5, 96) "атқа мінген жігіті" еліне, қоғамға қызмет етіп жүрген азаматтар сапынан емес, солардың санын ғана көбейтіп, сергелдеңмен жүрген боскеуде пенде. Осындайларды көргенде ақын уыты ащы өлең жолдарын емірге әкеледі. Өлеңдерінде кездесетін осывдай атқамінерлердің, әкімдер мен билердің жиынтық образы арқылы ақын өз заманының шындышн ашып береді, өлеуметтік, психологиялық образын сомдайды.

Бір ерекшелігі - ақын ел билеуші өкімдерді, әділетсіз жандарды сынай отырып, өткен заманның өділ билері мен ақылды патшасын армандамайды. Ақынның көздегені - өз дәуірінің шын суретін мейлінше нанымды етіп көрсету, сол арқылы қоғамды түзеу, имандылыққа тарту.

Шәкәрім өмір сүрген қоғамның әлеуметтік шындығын бейнелейтін адамдар галереясынан ол сомдаған окімдермен, билермен қатар, басқа да әртүрлі олеуметтік топтардың өкілдері, бай мен кедей, әрқилы психологиялық өлшемдегі жандар - қулар, сәнқойлар, тағы басқалар да елеулі орын алады. Солар арқылы ақын қоғамның тіршілік салтын, моральдық-психологиялық күйін, өмір сүру дағдыларын көрсетуге тырысады.

Құдайга пара бересің,

Лақ пен қотыр тайыңды.

Жоғалтқандай көресің

Ел жылатқан жайыңды...

...Елден кешу алмасаң

Жалмауыздай жалмасаң.

Тәңіріні малмен алдасаң

Алдыңда орын дайын-ды! (5, 254)

Бүл - "Зүлымдық қылып елді жеп" деген өлеңіндегі парақор байдың бейнесі. Оның реалистік бояуын Шәкәрім өзінің "Бай мен кедей", "Бай мен қонақ" деген сияқты бірқатар шығармаларында одан сайын қалындата түседі. Үйіне келіп түскен мейманын қазақи қонақжайлылықпен жылы қарсы алған бай оның бұымтаймен келгенін естігенде аяқ астынан өзгере қалады "Бай мен қонақ" өлеңінде.(5, 69) Ақыр аяғында үй иесі мен қонағы қырынқабақ болып тарасады. Бүл жерде қазак, ауылындағы адамдардың психол-огиялық портреті көрінеді. Байдың ішкі жан дүниесі, яғни сырттай қонақжай болып, сарандығын жасырған екіжүзділігі, сонымен қатар, қарапайым адамдардың көсіпсіз уақыт өлтіріп, біреуден қарыз алып, сұрамшақтықпен күн көрген жаман дағдылары әшкере болады.

"Бай мен кедей" өлеңінің(5, 77-78) философиялық астары бұдан да терең. Мүндағы сөз кедейдің аузымен байға қарата айтылады. Сол арқылы қоғамдағы өлеуметтік теңсіздіктің табиғаты ашылады.

Байлықты алып, муратқа өзің жеттің,

Кемдікті маган беріп тентіреттің.

Қымыз ішсең көже ішіп мен де жүрмін,

Бәрі бір, бай болғанмен қайтіп өттің ? Қоғам өмірінің, әлеуметтік еділетсіздіктің айна-қатесіз суреті, міне, осындай. Теңсіздікті дәл мүндай бейнелеп айту әркімнің қолынан келе бермесе керек. Осы арада Сұлтанмахмүттың белгілі "Қымыз" атгы өлеңі ойға еріксіз оралады.

Мейілі доңыз болсын, қоңыз болсын,

Иеңнің түкірігін ем еткен қымыз, - дейді ақын Сүлтанмахмүт. Мұнда айтылатын қымыз қоғамдағы таптық айырмашылықтың, әлеуметтік өділетсіздіктің символы, қоғамды бай мен кедейге, бар мен жоққа жіктеп отырған заман кеселінің белгісі. Шәкәрімнің жоғарыдағы өлеңіндегі қымыз бен көже де осы мәндес. Бай мен кедейдің түрмысындағы алшақтықтың айғағы.

Әйтсе де Шәкәрім осы айырманы өткір мысқылмен ашып айта отырып, қайшылығы мол қысқа өмірдің қисынды нәтижесін де еске салып кетеді. Кедейдің аузына "Сүйткенмен сен де өлесің, мен де өлемін, тәңір алдында кімнің озарын қайдан білесің" деген ойлы сөз салу арқылы мағыналы түйін жасайды.

Лирик Шәкәрім өзінін жүрек қылын шерткен кез-келген қүбылысты жырлай отырып, одан философиялық түйін жасауға аса шебер. Мәселсн, "Қулар" деген өлеңінде(5,78-79) .де осындай жинақтаушылык, сипат танытады. Қоғамдағы сан алуан керітартпа мінез-құлықтарды, әдет-дағдыларды жинақтап, бір ғана "қулық" үғымының аясына сыйдыра отырып сынайды ақын. Тіпті ел бастаған байлардың ауылын да қулармен қоныстас етеді:

Байлардың қу білмеген сыры қалмас,

Тамам кудың бірімен бірі жалгас.

Араз болып жүрсе де пайдасы бір,

Орны дайын ол иттің, қуры қалмас.

Көріп отырғанымыздай, ақын сол кезеңцегі қоғамдық психологияны, әлеуметтік жағдайды дәлме-дәл бере білген. Мүндағы қоғам ақынның қабылдауында жылт еткен жаңалық атаулының қандайын болса да қанды қақпанына түншықтыратын, зүлымдық пен сүрқиялық, адамның қанауы мен алдауы жазылмайтын қылқүрт кеселге айналған қоғам. Ондағы өмірдің бар ауыртпалығын момындар мен аңқаулар, кедсйлер арқаласа, қоғам қасіретін, ел қайғысын Шэкорім сияқты көзі ашық парасатты адамдар тартады.

Жігіттер, қор да емеспін, кедей де емен,

Кемдік көрген жерім жок, ешгпемеден.

Қудай жолын біле алмай, қу билеген

Елден басқа қайгым жок,, мұныма сен, - деп(5, 78) толғанған Шәкәрімнің сырын осы тұрғыдан ұққан жөн. Қоғам алдындағы адамгершілік, ақындық жауапкершілігін терең сезінген ақын үнсіз қала алмайды, халықтың сөзін сөйлейді, өз сөзін түсінетін сәулесі бар жан іздейді.

Көрмесе де көзімді,

Білмесе де өзімді.

Кейінеі жандар қабылдар

Айтылеан тузу сөзімді, - деп үміттенеді. Бүл жерде Шәкәрім лирикасының тағы бір ерекшелігі, яғни тақырып жүгінің ауырлығы көзге түседі. Сол ауыр міндетті атқаруда ақын шынайы реалист тұлғасында да көрінеді. Абай негізін қалаған сыншыл реализмнің мәртебелі міндетінің езі осында, салмақты әлеуметтік ой айтуында, өмір қүбылыстарын, заман мек қоғам сипатын шынайы бейн-слеуіндс жатса керек. Шәкәрім өлеңдерінің көпшілігінде осы қасиет бірінші планда көрінеді. Мысалға ілгеріде аталғар "Бай мен қонақ" өлеңінің сюжстіне қазақ түрмысындағы шағын бір эпизод негіз болған. Бай үйіне келген конақ пен үй иесІ арасындағы диалог сол кезеңдегі қазақ қоғамының бүкіл әлеуметгік психологиясын, этикасы мен эстетикасын, түрмыстық срекшелікгерін, рухани санасьшың шама-деңгейін жан-жақты әрі дәлме-дәл сипатгап береді.

ШәкәрІмнің айналасындағы адамдар да алдында асы бар, екі қолыңда істер ісі жоқ, ел қыдырып, әсек соз теруді, бірін-бірі қажап кемсітуді ғана білетін, мейірім мсн адамшылықтан жүрдай рухани мүгедек жандар.

Бул елде басты жумыс - ел қыдырмақ,

Бай ауылға тустеніп пайда қылмақ.

Онан өзге зияны тимей кетсе,

Сонымен-ак, сыпайы кетсін бірақ, - деп(5, 69) Шәкәрім осынау қоғамдық мерездің шексіз зияндылығын меңзейді. Көпке зияны тарамасын деген тілекпен шүкіршілік етеді. Осының бәрін ақындық зердесімен саралай келіп ол Абай пікірімсн үндесе:

Көрінгенге көз сүзбей күнін көріп,

Қазақ кашан ел болар құдайым~ай! — деп (5, 70) түйіндейді.

Кезінде Абай да өзінің "Адасқанның алды жон, арты соқпақ" деген(35, 61) өлеңінде қазақ арасындағы бейнетсіз, еңбексіз тамақ асырап, жалқаулық пен тоғышарлықтың жолына түскендерді сынға алғаны белгілі. Абайдың да, Шәкәрімнің дс ақындық жебесі соларға қадалады. Олардың пайымдауынша, арамтамақтық пен кісінің қолындагыға көз сүзушілік - азғындықтың барып тұрған сорақы түрі.

Шәкәрімнің лирикалық шығармаларында осы кемшіліктердің бәріне карсы тұратын қуатты идея бар. Ол -адамгершілік идеясы, гуманизм. Өз заманының озық ойлы азаматы, парасатты перзенті ретінде ой толғай отырып, ол адамгершіліктін туын барынша биік ұстайды, адалдық пен әділдікті, ар тазалығын бірінші қояды.

Мақтан ушін мал жима, жан үшін жи,

Қазаққа көз сузбеестің қамы үшін жи.

Арың сатпа, терің сат, алалды ізде,

Ғибадат пен адалдық, ар ушін жи, - дейді(5, 94) ақын "Мал жимақ" атгы өлеңінде. Осынау терт тармақтың ауқымына ақынның бүкіл адамгершілік идеясы, азаматтық нысанасы сыйып туғандай. Адам болу ушін арынды сатпай, еңбек етуді, адал болуды қажет дсл санайды. "Ақын - ең алдымен адам, содан кейін оз елінін азаматы, өз заманының үлы. Халықтың рухы, заманның рухы оған басқа адамнан кем әсер етуі мүмкін емес," – деп В.Г.Белинский айтқандай, Шәкәрім бұл мәселелердің бәрінс өз дәуірінің азаматы, халқының псрзенті түрғысынан қарады. Адамгершіліктің асқақ идеясына жетудің жолын іздеді. Ойға батты, толғанысқа түсті. Бүл бағыт Шәкорімнің бүкіл шығармашылык сапарының оне бойында ақынның жан серігі болды.

Шындықтың көркем бейнесін жасау - Шәкәрім реализмінің негізгі белгілерінің бірі. Ал бүл екінің бірінің қолынан келетін міндет емес еді. "Развитие искусства, особенности реалистического, неотделимо от яркого про-явления творческих индивидуальностей", - деп (21, 66) орыс ғалымы М.Б. Храпченко айтқандай, үлы Абай дәстүрінің занды жалғастырушысы әрі дамытушысы Шәкәрім де қазақ әдебиетіндегі сыншыл реализмнің оркен жаюымс« ажырағысыз бірліктегі қаламгер болды. Абай тәрізді ол да омір шындығын, олеуметгік әділетсіздіктІ жырлады. Абай бастаған сыншыл реализмнің қүдіреттілігі ақындардың жаңашыл таным-түсінігінен туындайтын ерекше көзқарасында, яғни қазақ қоғамындағы әлеумстгік қайшылықтарды көре білуінде еді. Үлы үстазының ізін қуған Шәкәрім де бай мсн кедейдің арасындағы теңсіздікті, үстем таптың озбырлығы мен кедей' табы өкілдерінің ауыр түрмысын сенімдІ қалыпта шыншылдықпен бейнелеп берді. Езілуші таптың иығына түскен ауыртпалық ақынның жүрегін сыздатады. Қинала түрып ол одан қүтылудың жолын қарастырады. Түптеп келгенде, оның смін адам баласының рухани кемслденуінен, адамгершілік, гуманистік қасиеттерді игеруінен табады. Шәкорімнің сыншыл рсализмінің бір қыры қоғамдағы адамдардың осындай теңсіздігін көре білуінде, адамгершілікті басты қару етіп үсынуында жатыр. Алайда лирик Шәкөрім өзінің шығармашылық жолында қоғамның теңсіздіктің жігін барынша ажыратып, "Бай мен кедей", "Жуандар", "Зүлымдық қылып елді жеп", "Бай мен қонақ" сияқты қоғамдағы саяси-олсуметтік мәселелорді қозғайтын мәнді өлендер жазғанымен, оларда үстем тап пен кедей таптың арасындағы алшақтықтықты көрсетіп отырғанымен, байлар мен барлардын озбырлығы мен тоғышарлыгын, қарын тойдыруды ғана мақсат еткен марғау тіршілігін откір сынға алганымен, Шәкәрім осы тығырықтан шығудың жолын нүсқауға келгенде ағартушылық идеяда болды. Оның үсынған бағыты күрес жолы емес, оқу, білім алу, еңбек ету бағыты еді.

Шәкәрім айналасында болып жатқан қоғамдық-өлеуметтік өзгерістер мен жаңғыруларға өрдайьш ссргек көзбен қарады. Қарай отырып, жүрегінен жарып шыққан өділ пшрін топшылап, уақыт ағымына үн қосуға тырысты. Ақынның осыңдай азаматгык. үні өсіресе патша тақтан қүлап, большевик теңкерісі жеңген түста ерекше естілді. Бірақ тәңкерістер заманы, одан кейінгі саяси әмір Шокәрімнің шығармашылығына терендеп ене алмады. Онын бүл тақырыпты ортүрлі дәрежеде қозгайтын торт-бес қана олеңі бар. "Бостандық таңы атгы", "Бостандық туы жарқырап" деген қуаныш пен үмітке толы өлеңцері осының айғағы. Бүл ғасыр басындағы қазақ қаламгерлерінің бәріно ортақ тақырып еді. Олардың барлығы да патшаның тақтан қүлағанына қуанды. Күні кеше қазақты жайлы қоныс, жасыл жайлауынан, мөлдір бұлағынан айырған, азаматтарын майданның қара жүмысына айдаған ақ патшаға халықтың өкпесі қара қазандай еді. Міне, сол зүлмат бір-ақ күндс жоқ болды. Ендігі жерде бостандық туып, тәуелсіздіктің мезгілі жеткендей болды. Қазақ ақындары осыған шаттанды.

Бостандық таңы атты,

Қазағым, көріңдер.

Арға ие басшының

Соңынан еріңдер, - деп "Бостандық таңы атты" өлеңінде халқына жаңаша заманның таңы атып келе жатқанын хабарлап, үндеу тастады, лир-икалық қаһарманының үмітке толы қуанышын жария етті. Бір қарағанда, үран іспеггі көрінетін бүл өленде жалаң қуаныш, көтеріңкі сезім ғана емес, Шөкәрімнің реалистік лирикасына тән терең философиялық ой, үлкен үміт пен сенім бар. Рас, кезінде "...ұран үлгісінде жазылған елендерді, риторика мен жалаң социологиялық үгітке толы жырларды ғана азаматтықтың үлгісі есебінде қараған кездеріміз де болған. Бүгін соның бәріне қарсы күресе отырып, қоғамдық қүбылысқа, адамның жан дүниесіне тән сипатгарға терең талдау бере білетін жырлардың берінен де азаматтық үн табамыз. Шын ақын өз дәуірінің, өз замандасының сырына үңілмей түра алмайды. Содан тапқаны мен кергенін айтады, сол негізде халық өмірі, оны толғантқан мәселелер жайында ойланады, соның бөрін оқушысымен бөліседі. Өзінің төңкерістен кейінгі алғашқы әсерлерін айналасына қуана хабарлай отырып, ақын ә дегеннен-ақ бүл жаңалықтан салмақты ой түюге тырысады. Соның нәтижесінде өлеңнің философиялық салмағы арта түскен. Тендіктің, азаттықтың үранын көтерген большевиктер жеңіске жетті, ақ патша тақтан тайдырылды, еңбекші қауымның күні туды. Сонда да болса Шөкәрімді қазақ даласының бүдан былайғы өмірі көбірек мазалайды. Ақынның пайымдауынша, ендігі жерде адамдар еріншектік пен жалқаулықтан, арамдық пен өсекқумарлық кеселдерінен арылып, бірлесе, талаптана алға үмтылуы керек. Туып келе жатқан мына заман адал мен әділдікі, еңбек етіп, тер теккен жандардікі болуға тиіс. Шәкәрімдердің армандағаны да осы еді гой.

Арамдық, аразды тубімен жойыңдар.

Өтірік, өсекті біржола қойыңдар.

Намыс, жігер бойыңа жиып қайрат,

Қажымай адалдык, жагында болыңдар.

Бірлік пен талапты еқбекке салықдар.

Өнерлі елдерден өнеге алыңдар.

Кундестіктің өзімшіл көзін құртып,

Ұмтылып ерікті ел болып қалыңдар, - дейді Шәкәрім аласапыран шақтың аптығын баса тұрып.Ақын айналасындағы елеулі саяси оқиғаларға, төңкерістер дүмпуіне, одан кейінгі социалистік өмір кәріністеріне айрықша сабырлылықпен қарады. Ал Шәкөрім болса, осы идеяларды естіп, біліп қана қойған жоқ, оның жүзеге асу барысын көзімен көрді, оған араласып та байқады. Бірақ ол Абай үстазының тәлімімен жүрді, аталған идеяларды, өзгерістерді өзінің шығармаларында насихаттап, саяси өлендер жазған жоқ. Ақынның насихатгайтыны - адамның да, қоғамның да адамгершілік мүратгары. Қоғамда болып жатқан қүбылыстарға қуанса да, күйзелсе де, ең алдымен халқының тағдырын ойлады, олардың қазақ жүртына не беретінін, елдің түрмысына қаншалықты пайдалы болатынын ойлады. Осынау езгерістерді қабылдауға қазақ қоғамы дайын ба? Міне, осы сауал мазалайды ақывды. Сондықтан да болар, жоғарыдағы елеңінде Шәкәрім төнкерістің хабарын жеткізе отырып, халқына насихат айтады, ескерту жасайды, сақтандырады. Әлеңінің оне бойында ақын елдің бірлігіне, ар мәселесіне, ардың тазалығына мөн береді, гуманизмін танытады. Шәкәрімнің ақындық позициясы мен азаматтық үнін танытатын өрі большевиктер төңкерісінің жеңісінен кейінгі қазақ арасындағы қоғамдық-әлсуметгік жағдай мен халықтық психологияны суретгеуде маңызы бар шығармаларының бірі "Бостандық туы жарқырап" өлеңі(5, 183-185). Мүнда ақынның реализмі айрықша көрінеді. Заман шындығын, нақты болмысты Шәкөрім бүкпесіз бейнелейді. Айналасында болып жатқан революциялық езгерістер туған халқына түптің түбінде жақсылық әкеледі-ау деген үмітте болғанмен бастапқы кезде ақын көңілі күдіктен де арылмады.

Енді өмір не болар,

Кун туа ма оңалар, - деген толғаныс осынау күдікті сезімнің жемісі еді. Дөл осындай жағдай жиырма-сыншы ғасырдың басындағы күрделі саяси-әлеуметтік оқиғалар түсында өмір сүрген қазақ ақындарының қай-қайсысының да басында болды. Ақындар қауымында бүл кезенде абдырау да, адасу да болмай қалған жоқ. Бірақ Шәкерімнің бүл түстағы сезімінің сипаты езгешелеу. Оның күдігі, айналасындағы өзгерістерге деген сенімсіздігі үстірт сезімнің көрінісі емес. Ақын оқырманын терең ойлантады, өрбір қүбылысты жақсы сараптай біледі. Өзінің саяси емірден сауатгылығын, болып жатқан оқиғалар мен қүбылыстарға көзінің ашық екенін сездіреді:

Еркін тиіп қонысы,

Кеңір ме екен өрісі,

Не болады орысы,

Соны ойлайық багалап.

Патсалык, енді тірілмес,

Булайша билеп журілмес,

Николай ісі білінбес,

Айтқаным емес табалап.

Орыс әзір тына алмас,

Орныгып жүмыс қыла алмас,

Болмас па екен тайталас,

Бірін-бірі сабалап...

...Бола берсе таласы,

Екі нардың арасы,-

Шыбындай гой шамасы,

Өлмей ме қазақ алдалап.

Өлең жолдарынан ақынның саяси-элеуметтік езгерістерді жетік түсінгенін аңғарамыз. Патшалық биліктің қайтып оралмайтынын, Ресейде жақын уақытгарда тыныштық орнай қоймайтынын, овдағы арпалыс аласапыранының қазаққа да зияны тиетінін сезеді. Еркіндікке жету үшін қазақтың өзін түзеу керектігін, билікқүмарлық, күншілдік қасиетгер қазақтың аяғына түсау болатынын айтады.•

Шәкәрімнің бір ерекшелігі - қай кезеңце де болашаққа үмітпен, сеніммен қарады. Оның осы тақырыптас елендеріндегі лирикалық қаһарманның бойында беймаза абдыраушьшықтан гөрі сабырлы оптимизм басым. Шәкәрімнің 1917 жылғы оқиғалар мен одан кейінгі уақыт женіндегі ойларында өзіне ғана тән ерекшелік бар. Бір қарағанда, ақын езін осы жағдайлардан аулақ үстаған тәрізді көрінеді. Бәлкім, солай да шығар? Кенеттен келген өзгерістің түбі күмәнді екенін сезгендіктен болар? Әйтсе де Шәкөрім өлендерінде сол кезендегі тарихи шындыққа, қоғамдық өмірге бага беретін ой үшқындары біршама көрініп жатады. Заманға, қоғамды билеген партияға, адамдарға беретін ақынның өз бағасы бар. "Мүтылғанның өмірі" атты(5, 334-346) шығармасында ол сол кезеңдегі қазақ елінің, өзі емір сүрген аймақтың саяси-әлеуметтік тыныс-тіршілігін айқын бейнелеп береді. Ақтар мен қызылдардың алма-кезек жеңісі, Алаш қозғалысының алғашқы қадамдары, тағы басқа оқиғалардың қай-қайсысы да ақын жүрегінің сүзгісінен өтеді. Ол бәріне әділ бағасын айтады. Мәселен, өлеңінің бір түсында ақын:

Алашорда бір бөлек,

Қауымның ойы өзгерек, - десе(5, 343), ондағысы Алаш үранының жалпы қазаққа жақпағанын емес (тәуелсіз сл болып өмір сүруді кім жек көрсін?), оның большевиктер қауымына үнамағанын түспалдағаны. Әрине, бүл жерде біз Шәкөрімді сол кезендегі екі түрлі саяси кезқарастың, екіүдай топтың біріне басыбайлы қосудан аулақпыз. Бүл арадағы әңгіме Шекәрім ақынның керегендігін, көзқарастарының айқындығы мен азаматтық позициясының салмақтьшығын дәлелдеуде болып отыр.

Ақын айналадағы жағдайды сынаудан да қүр емес: Партия - соры көп елдің,

Айта алмай соны бөгелдім, - деп (5, 342) сол кезеңце өмір сүрген ақындардың ешқайсысы да айта алмаған. Шәкәрім біраз "бөгелсе" де, міне, осындай батыдцыққа барады. Ақынның қаламынан туған бул жолдар оның бір сәтгік көңіл күйінің үшқынынан түтанған көрініс емес. Ақын шығармаларының бүгінгі күнге соншалықты үлкен трагедиялық жолдың ауыр азабын көріп барып жеткенін, қаншама сұрыптауды басынан өткергенін жөне осы жолда жоғалтқан бізге белгісіз мүраларының әлі де болуы мүмкін

Шәкәрім өз дәуірінін барлық рухани болмысын, бүкіл қазақ қоғамының әлеуметгік-экономикалық дамуыиың деңгсй-дөрежесін, ксмшілігІ мен керсғар қасиетгерін жан-жақты түсінді. Оның қараңғы халық бүқарасының болашағы үшін жаны ауырып, қанатымен су сспкен қарлығаштай болса да игілікті іс тындыруға, елі мен жүртына жақсылық пен жаңалыктың не екенін түсіндіріп, соган жетудің жолын көрсетуге үмтылған лирикалық шығармалары осы пікІрдІ дәлелдейді. Акынның адамгершілік нысанасы болған, омірлік мүратының іргетасын қүрайтын осы идеяны жүзеге асыруға бағытталган еңбегі "Жастарға" атты өлеңінен басталған деуге болады.

Нені айтса да ойларын көмкеріп, мейлінше анық жеткізуге үмтылатын Шоқ-^р^ңің кәркемдік шеберлігін айғақтайтын қасисггер онын _Осы бағыттағы өлеңцеріне де тән. Ағартушылык сарыңцағы щыгармаларында ол қүрғақ дидактиканың, жалаң үранның жетегінде кетпейді, жылтырақ уағыз айтпайды. Әр сөзді тие_р нысанасына дәддеп тереді. Мәселен, ақынның "Насихат" _аггы(5, 168-170) елеңі таза ағартушылық мазмүндагы шығ_арма Халқын ғылымға, онер үйренуге шақырады.. Қазақ ө^_{ірінің сол ке3}еңдегі рухани-психологиялық портретін жасадд^ д^ _насихат айтар түста ақын сл ішіндегі әртүрлі топтар _өкілд_ерін атап-атап көрсетеді, олардың әрқайсысына арнаган _СӨЗд_ерінщ ара жігін ажырата айтады. Ақын халық бүқарась*_{н бай) кедей> жаС) кәрі Д6П} болмейді. Өмірді, қоғамды тү_{зе7у жол}ындағы азамаггық істерден ешкім де шет қалмауғ^ _{ТИІС) ОЛ}ардың әрқайсысына жүктелер жауапты мівдетгер _бар_ Шокәрім осы жайды былайша саралап береді:

Шәкәрімнің ағартушылық сезі, туған халқын оқу-білімгс шақырған ғибратты үраны осылайша бүкіл қазақ қауымына бағыт алады. Бүл түста ол Абайдың идеясын, үлы ақынның нүсқап кеткен жолын одан орі жалғастырады, шығармашылық қуатпен дамыта түссді. Түптеп келгенде, Абай мен Шәкөрім өмір сүрген замандардың уақыт жагынан азын-аулақ айырмашылығы болғанымсн, сол қоғамның психологиясында, этикасы мен эстетикалық түсінігінде мөдени, рухани және экономикалық болмысында бірін-бірі қайталайтын мәселелер аз емес еді. Абай мен Шәкөрім шығармаларының табиғатынан осы сипатгар нышаны үнемі байкалып отырады.

Ғылымды іздеп,

Дүниені көздеп,

Екі жаққа үңілдім.

Құлағын салмас,

Тіліңді алмас,

Көп наданнан түңілдім, - деп жырлаған Абайдың басындағы жағдай Шөкәрімде де болды. Абайша ойланып, Абайша шарқ үрған сәттердсгі аласапыран көңіл күйін Шәкөрім былайша жеткізеді:

Жас өтті тынымсыз,Өнерсіз, гылымсыз,Надандык, жолымен Кеттім-ау білімсіз.

Оқытпай баламды, О да өсті тиюсыз. Ойламай шамамды Алды-артым жиюсыз.

Бақ қайда қиынсыз, Бос тілек сыйымсыз. Қазақ та қажытты, Кунім жоқ жиынсыз

Ұлы үстазының көніл күйі, алаңцаушылығы өлгіндей болғанда өз заманындағы Шәкэрімді қоршаған елсуметтік жағдайдың ахуалы да соған үндес болатын. Бүл үқсастық Абай мен Шәкәрімнің лирикаларындағы ой мен идеяның тамырлас болуына сөз жоқ, бірден-бір ықпал етгі.

Шәкәрімнің ағартушылық бағыттағы идеялары әсіресе "Насихат", "Үш-ақ түрлі өмір бар", "Сен ғылымға...", "Сынатарсың езівді", "Ғылымсыз адам айуан", "Жасымнан жетік білдім түрік тілін" сияқты өлендерінде жарқырап көрінді. Ақын бүларда бүқараны оятуға әрекет етеді, ғылымға жетелейді. Қазақ қоғамындағы жоғарыдағыдай жағдайды әділ сынай отырып, ол адамдарды еңбек етуге, ғылым мен мөдениетке шақырады. Бүл арада Шокәрім лирикасындағы өнер мен ғылым, еңбек тақырыбы бірінші қатарға шығады.

Шәкөрім үшін байлықтың ең үлкені - ғылым. Ол озінің алдындағы ІІІоқан, Ыбырай, Абайлардың ағартушылық бағытын одан әрі жалғастырды.

Үш-ақ турлі өмір бар: бәрі де мас, Бір роуішті болады шал менен жас. Ең керекті дегенің - ортаншы өмір, Тугел қолың жетпейтін бір жанталас.

Қапы өткізбе сол кездіц бір сагатын,

Өкініші қалмайды кетсе агатың.

Куні-туні дей көрме, гылъш ізде,

Қалсын десең артықда адам атың, - дейді(5, 93) ол "Үш-ақ түрлі өмір бар" атты әлеңінде. Мүндағы "Ортаншы өмір" деп отырғаны - адамның жастық шақтан былайғы ең белсенді еңбек ететін жылдары. Осы кезенде бір сағатынды босқа өткізбей, ағаттық жібермей, ғылым мүхитына үңілсең, содан езіңе керекгі қазынаны тауып ала білсең - емірлік мүратыңның орындалғаны, адам деген ардақты атқа лайық болғаның. Бас-аяғы үш-ақ шумақтан түратын бүл өленде айқын ағартушылық идеямен қатар, терең философиялық түжырым да жатыр.

Халықты ғылым теңізінен сусындауға шақырған идеядағы Шәкәрім өлеңцерінің ішіндегі шоқтықтысы - "Сен ғылымға..." атты өлеңі. Бүл елең ақынның жинақтарында әртүрлі атпен беріліп жүр. 1988 жылы "Жазушы" баспасынан шыққан кітапта осы атаумен (5, 115-118) берілсе, "Жалын" баспасынан жарық көрген "Жолсыз жаза" жинағында "Насихат"(П, 87-88) аталған. Екеуінің атауында ғана емес, берілуінде де айырмашылық бар. Өлеңдік формасы, текстол-огиялық қисындылығы жағынан дұрыс нүсқасы дел қабылдағандықтан біз соңғысын басшылыққа алдық. Мұнда ақынның халық даналығына, өзінің алдындагы фольклорлық мүралар мен ақын-жыраулар шығармаларына тән эст-етикалық, көркемдік орнектерге үқсас терең ойы мен ксстелі сөзі, парасат дәрежесі мен шығармашылық өресі мейлінше айқын корінеді. "Ғылымға үмтыл, білмегенінді үйрен, білгенінді өзгеге үйрет. Қандай ғылымды меңгерсең де оны елге тарат, көптің игілігіне айналдыр,"-дейді Шекәрім. Оның пікірінше, шын наданға ғылым үйретудің пайдасы жоқ, ол тақырға сіңірілген дән тэрізді өнбей қалады. Дәл сол сияқты арам ниетті адамдардың қолына түскен ғылым да пайдасыз орі қауіпті.

Шын залымга берме әылым, ол алар да ок, қылар.

Қаруым дер, кісі атып жер, ол гылымды айла етер.

Дуниені тузетуші, һом бузушы - бір гылым. Әрі залым, әрі галым, ел тубіне сол жетер, - деген жолдарда ақынның түпсіз терең ойы мен дана философиясы жатыр. Ол ғылымның адамзат баласына қажетгі көкжиегін осылай шамалайды. Бүл шумақтардан ақын Шәкәрімнің лирикасыңдаш шыншылдықтың, реалистік ой салмақтылығының айғагын тапқандай боламыз. Ақынның түжырымдары дәл, бүлтартпастай нақты. Шынында бейбіт емірдің шырқын бүзатын да, оны апаттан аман алып қалатын да адамзатгың ақыл-ойы, дәлірек айтқанда, ғылым. Адам баласын қырып-жоятын жойқын қару да осы ғылымның жемісі.

Білімдіден шыққан сөз

Талаптыга болсын кез.

Нурын, сырын көруге,

Көкірегінде болсын көз, - деп(35, 109) үлы Абай ақылды созді үғарлық ақылды жанды керек етсе, Шәкәрім ғылымды тек қана жақсы ниеттегі жандардың қолына беру керек деген ойын үсынады. Сонда ғана ғылым шын мәніндегі пайдалы қазынаға, көптің игілігіне айналады, Бүл Шәкәрімнің лирикасы арқылы қазақ әдебиетіне енген жаңаша ой, тың толғам деуге де болар. Осындай филос-офиялық толғам үстінде отырған Шәкәрім ғылымды игеретін

адамның бойында қандай қасиетгердің болуы қажет деген сауалға жауап іздейді. Шөкәрімнің пайымдауынша, ғалымның екі түрі бар. Оның бірі шын ғалым да, екіншісі - залым ғалым. Бір қызығы, "залым галым" үғымын ертедегі Қожа Ахмет Иассауиден де кездестіреміз.

Ақырзаман еалымы залым болды, Ізгі тілегін узбеген галым болды, - демей ме(33, 62) Иассауи бабамыз. Қарап отырсақ, мүнда да ғалымдарды "ізгі ғалым", "залым ғалым" деп скіге бөлушілік бар. Бұл жай ғана кездейсоқ ұқсастық болмаса керек. Шәкәрімнің ез халқының тереңде жатқан асыл қазыналарымен тығыз там-ырластығын тағы да бір рет айғақтайтын дерек деп ойлаймыз. Шәкәрімнің пікірінше, ғылым үйренемін деп талпынып келген адамнан үйреткен еңбегің үшін ақы сүрап, меселін қайтаруға болмайды. Ғылым үйреткеніңе ақы алу, біліміңді сату - арыңды саудаға салумен тең, күнәнің үлкені. Өз халқьщның аспанындағы күні сияқты жарық, айы тәрізді

Сусаеанныц сусыны бол, су сықыяды суп-суық. Бірақ ондай болма салқын, ел көцілін қалдырып.

От сықшды жылы болсын, жузіңіз бен сөзіңіз. Бірақ ондай мархаматсыз болма өртеп жаңдырып.

Жер сықылды пайдалы бол, пайдалансын ел сенен. Тасты жердей болма қатты, тілме журттық табанын.

Шынайы адамгершілікке шақыратын гуманистік ой арқалаған Шокәрімнін лирикалық идеалы(11, 88) осындай. Және оны ақын қаншалықты бейнелі көркем қүралдармен, реалистік шеберлікпен өрнектеген десеңізші! Бүл шумақтардағы образды теңсулер мен сеніңді салыстырулар, ажарлау қүралдары мен ішкі үйқас, дыбыстар үндестігі ақынның шынайы коркемдік шеберлігін танытады. Әсіресе алғашқы шумақтағы аллитерациялық үндестік, яғни "с" дыбысының бірнсше рет қайталануы өлсннің экспрессивтік мәнін, көркемдік бояуын қоюлатып түр.

Әдетге жер, су, от үғымдары қай заманда да қасиетгі саналган. Өзге елдер мен бөтен діндердің мысалдарына жүгірмей-ақ, өзіміздің тарихымыздан, әдеби мүраларымыздан мүның небір айшықты мысалдарын таба аламыз.

жауһар ойлардың мөлдір тамшылары Шокорімнің жоғарыдағы өлеңі арқылы қайта түрленіп, жаңа мағынаға ие болып, тікелей насихат қүралына айналып түрғандай.

Елдің, халықтың болашақ дамуы жолындағы гылым мен білімнің орны мен маңызын түсіндіруде және жастарды ғылымға шақыруда Шәкәрім үнемі Абайды үлгі түтып, өнегс етіп отырады. Қазақ қоғамы үшін Абайдың атқарған еңбегін оз олсндерівде қайталап айтып, қастерлеп жеткізугс тырысады. Шәкөрімнің түсінігіндегі Абай ой-санасын оятамын жеген жастарға темірқазык жүлдыздай жол сілтейтін жарық нысана.

Мынау Абай - бір еалым жол табарлык,,

Замандасы болмады сөзді үеарлық.

Амалы жоқ, аиналды енді бізге,

Кун туды етегіне жабысарлық, - дейді(5, 33) Шәкәрім жогарыда аталаған "Жастарға" атты елсңінде. Заман шындығы, өмірлік ақиқат суреті бсйнеленген бүл шумақ Шәкәрімнің жастарға айтар үгіт-насихатының коркеМ образы секілді. "Нені үйренсең де алдыңца үлгі түтар нысана болсын, содан үйрен, соған қарап өркен жай. Ондай нысана біз үшін, бізден ксйінгі жас үрпақ үшін Абай болмақ." Шәкәрімнің бүл елеңде айтар ойының алтын діңгегі осындай. Ол мақсатсыз өмір өткізген, ғылым мен өнер үйренуді ескермеген адамды мақүлыққа теңейді, "Ғылымсыз адам айуан" дсп(5, 251-252) олең жазады. Соған жол беріп отырған қоғамның мешеулігін сыншылдықпен әшксрслейді.

Кей түста ақынның түсінігіндегі "шын ғалым" үғымы адамға тән "ақыл" үғымымсн теңесіп те кетеді. Шын ғалым адамның бойында ақылдьщ да мол дариясы тасып жатпақ,

гылымсыз адам айуанмен пара~пар. Шәкәрімнің үсынатын жаңаша ойы осындай.

Ғылымсыз адам - айуан,

Не қылсаң да гылым біл.

Ғылымга да керек жан,

Ақылсыз болса галым тул.(5, 251)

Яғни ғылым жоқ жерде ақыл жоқ, ақыл болмаған жерде ғылымның болуы мүмкін емес.

Шөкорім өзінің лирикалық туындыларында халықты, жастар бүқарасын гылым мен онер үйренуге шақырумен шектелмейді. Не айтса де сендіре, сезіндіре айтады, жалаң үранға үрынбайды. Пікірлерін дәлелді мысалдармен тиянақтап отырады.

Ғылым тап жас кунінде буын қатпай,

Басында байқамассық домін татпай.

Меніц кәрген жайымды сендер білсец,

Ғылым ушін журер ең тыным тшшай,-деп(5, 169) "Насихат" атгы өлеңінде ол өзінің басындағы жағдайдан туған тәжірибелерін түжырымдап, ақыл таразысына салып екшей отырып, жастарға ғылым жолын өнсге етіп үсынады, өзінің азаматгық мақсат-мүратын сездіреді.

Орыстың революцияшыл демократтарынан бастап қазақ қоғамындағы Шоқан, Ыбырай, Абай сынды ойшылдар да бұл мәселеге айрықша мән бергені баршаға белгілі. "Еңбек туралы Абай көп жазды", - дейді профессор Қ.Жүмалиев, -Жастардың адам болуы үшін ең аддымен еңбек етуі керек. Ғылымга қолы жету де, әлеумет оміріне пайдалы жүмыс істсу де еңбекпен байланысты деген қорытынды шығарды."(55, 265). Ал Абайды өзінің дана үстазы деп білген Шәкәрім болса, бүл идеяны одан өрі дамытты. Шокәрімнің айтуынша, енбек - жақсылық атаулының себепкері.

Шәкөрім де "Адамдық борышың - халқына еңбек қыл",-деп еңбек етуді адам баласының ең асыл міндетінс, қасиетгі парызына балайды. Қазақ ағартушыларының прогрссшіл идеясының, оның арғы жағындағы бүкіл ағартушылық философия қағидаларының заңцы жалғасы еді бүл. Н.А.Добролюбов: "Біз, мәселен, игіліктің бәрі еңбекте деп ссептейміз, сондықтан да еңбекті адамға тән нәрсе деп санаймыз" десе(56, 287), қазақ ақыны ол адамға жай ғана тәң нәрсе емес, міндсттІ нәрсе екенін шегелей түсіндіреді.

Шәкөрім әлеумеггік прогреске жетудІң үш жолы бар деп есептеді. Оның бірі қазақ қоғамының бойындагы сауатсы-здықты жойып, адамдардың оқып, білім алуы, екінші жол адал да пайдалы еңбек ету жолы еді, ал үшіншісі озық ойлы слдердің мөдениетінен сусындау болатын. Еңбек мәселесіне қатысты пайымдауларында ақын еңбектің жекелеген адамдардың еміріндегі ғана емес, бүкіл адамзат баласының дамуындағы биік ролі мен тарихи маңызына зер салады. "Анық бақ деп айтарлық үш нәрсе бар", - дейді Шәкәрім. Олары - кірсіз ақыл, мінсіз сөз және адал еңбек. Бул ушеуі біріксе, сорды жоймақ, Шын бақ осы деп буган ақыл тоймақ. Бір адамга мундай бақ біте қалса, Өзімшіл көп куншілдік көзін оймақ.(5, 166) Адамға қажет қасиеттердің борі біріккснде, бір кеудеде тоғысқанда ғана өркім өзінің шын бақытын табады. Олай болса, сол асыл қасисттердің ішіндегі сң қьшбаггысы - еңбек. Осындай баққа жету жолында өзі де өмір бойы адал еңбек етуге бел байлаган ақын:

Адамдық борыш ар ушін, Барша адамзат к,амы ушін. Серпг бергем еңбек етем деп Алдагы атар тац ушін.

Сертіме жету - арманым, Кетерем таедыр салеанын. Өлгенімше ізденем,

Толтырар кемін қалғаным, - деп(5, 176-177) ақыңдық позициясын алға тартады, азаматгық сертін айтадьз. Әмірінің бүкіл мөнінің еңбекге жатқанын, сол жодца ауыртп-алық атаулының кандайына болса да төтеп бсретінін бая-ндайды. Өзі серт етумен тоқталмайды, айналасындағыларды да, озінен кейінгілерді де соған үндейді. Халқынын игілігі үшін қастерлі іс тындырған жанның ғана соңында шамшырақтай жарқыраған ізі қалмак.

Шокәрім лирикасының бүкіл өне бойында озек болып тартылған еңбек тақырыбы ақынның пайымдауынша барлық жаман өдетгерден арылудың бірден-бір кілті, адамзат баласының алға дамуының кепілі.

Ақ журек пен Таза ақыл,

Қылсаң адал еқбек,-Бәрінен де сол макул -

Артқыга жол бермек. Арсыздардың тукке турмай Арам ойы жойылып, Аяеында хақиқатты

Бул ушеуі жецбек. Сен бола гөр аққа хақ,

Болам десең адам, Адал ецбек берер бақ,

Бассац соган қадам. Айнымайтын ак, журек пен

Таза ақылды адамныц Таппасы жоқ бул өмірде,

Осынымды уқ, балам! (5, 270)

Шәкәрімнін "Мен кетемін..." деп басталатын өлеңінен алынған бүл жолдар ақынның еңбек тақырыбына, жалпы еңбек мәселесінің адам оміріндегі маңызына қаншалықты ден қойғанын, қандай мүрат үстанғанын айқын аңғартады.

Мунда да "үш" үғымы бар. Үш асыл қасиеттің қатарында таза ақыл мен еңбек үғьшдары мүнда да қайталанады. Ал үшіншісі - ақ журек. Осы үшеуі біріксе оларды жеңетін күш жоқ дүниедс. Адаңцы шындыкка жеткізетін де осы қасиеттердің бірлігі.

Айналасында алыс-жақын жатқан әлеуметгің өмірімсн, тіршілік-тынысымен жан-жақты таныс болу, рухани-мәдсни байланы-стар орнату, оларда бардың озығы мен үздігін үйрену, өзіңдегіні өзгеге үғындыра білу қай халықтың болсын рухани кемелденуіндегі маңызды факторлардың бірі болып табылатынын Шәкөрім көрегендікпен зерделедІ, Әлбетте тарих көшінің ешқашан толас таппайтын тізбекті шежіресіндс өзгедсн оқшау өмір сүріп, соншалықты биікке көтерілген ел-жүрт жоқ. Алға жылжудың кілті өзара астасып жататын там-ырлы байланысты болган.

Шәкәрім өзінің лирикалық шығармаларында үнемі дүние жүзілік ғылым мен білімнін, әдебиеттІң үздік окілдершің есі-мдерін атап, оз халқына осынау қайраткерлердің сыны мен бағасын жеткізіп отырады. Оларды өзі де үлгі түтып, бұқараны да соған шақырады. Шөкөрім қазақ даласындағы орныққан кемшіліктер мен рулық-патриархалдық сананы европалық, тІІгті өлемдік ғыдым-білімнен осылайша швт қалудың салдары ретінде қарады.

Жер жүзі жабылганда еылым жаққа Қазақ жур қумарланып қур шатаққа. Анау - қу, мынау - пысық, мен - батыр "-деп, Айналды бірін-бірі қурытпаққа.

Ойда жоқ: "өнер біпіп, жол табайын ", Жалмауга жалықпайды өз мақайын. Мүның тубі не болар деген жан жоқ, Үрлық, урыс, араздық күнде дайын.(5, 168) Шәкәрімнің заманындағы қазақ ортасын жайлаған тарихи дәуірдің шындығы "Қазақ" олеңінде осылай бейнеленеді. Көргені мен түйгенін жай ғана сезімсіз баяндау Шәкәрімнің лирикасына жат. НенІ айтса да ақын анығына көз жеткізе, ашына айтады. Аталған өлевде дс ақынның жүрек қыжылы, тіліп түсер өткір мысқылы бар. Ақын ашына түрып тығырықтан шығудың жолын қарастырады, қазағының қамын жеп шарк үрады. Европа халықтарының, Шыгыс жүртгарының онер-ғылымына көз жібереді, мәдсни өресі биік елдерден не үйренуге болатынын саралайды.

Бүл ддеялар ақынның "Жасымнан жетік білдім түрік тілін", "Молдалар өзгелерді кәпір дейді", "Бостандық таңы атты", "Мүтылғанньщ өмірі" сияқты әр сипаттағы өлендерінде айқын керінеді. Әсіресе "Молдалар өзгелерді кәпір дейді" деп (5, 210-211) аталатын жеті шумақтан түратын өлеңі Шәкөрімнің лирикасындаш осы ңцеяны, ақынның бүкіл арманы мен мақсатын оқырман алдына жайып салады. Орыстың жақсыларын білмес қазақ, Болып жур сондыеынан көпке мазақ. Өнерлі, білімді елден тәлім алмай, Кулареа еріп, момындар тартар азап.Үйренсе гылым менен сан өнерін, Білер еді-ау өнердіц не берерін.

Танысса ақын, ойшыл адамымен Табар еді-ау адамдык, ар көмегін.

Білсе егер Салпгыков пен Толстойын, Сезсе олардың айтшган терең ойын. Гоголь мен Пушкиндерден гибрат алса, Қазақтың бөлер еді-ау нурга бойын.

Лермонтов, Некрасовтай ақындарын, Өнеге етсе солардың мақүлдарын. Өзімшіл, надандықтан көзі ашылып, Аңеарар адал жолга жақындарын, - деп(5, 211) туған халқын өзге жүрттың осындай озық ойлы азаматтарын білсе, сол арқылы өздерінің ой-санасын оятса, бұлардың шығармаларын зерделей оқып, өздерінің эстетикалық, көрксмдік түсінік-топшылауларын толықтырып шыңцай түссе, менің халқымнан да осындай түлғалар шықса деген ұлы арманын паш етеді. Ақынның өз басы олардың шығармаларындағы қүнарлы нәрді жете сезінеді. Оған Шәкәрімнің орыс ақыны А.С.Пушкиннің поэзиясына берген білгір бағасы куә. А.Пушкин сөзін ол қазақтың көзін қарықтырар жарық күнге теңейді. Әзге әдебиеттердегі жақсылық нышавдарын осыншалық түсініп, өз жүртына асыл күйінде жеткізуге үмтылуы Шөкөрімнін шын мәнінде озық ойлы, көреген ақын болғанын дәлелдейді.Ақын шығармашылығындағы мүндай қасиеттерді оның орыстың үлы жазушысы Л.Толстой есіміне қатысты өлендері одан өрі айқындай түседі. Табиғатынан талантты Шөкәрім осынау үлы жазушының халық алдындағы шынайы бағасы мен рухани салмағын айқын түсінді.

Адаспайсың ақылды, арлыга ерсеқ,

Жолай көрме жылмайы сопы көрсең.

Тапқыр, адал, ақ ниепг адамдардың

Алданбайсың артынан ере берсец, - деп(5, 144) өзгелерге де өнеге үсынды. Бүл Шөкәрімнің ой түйіндерінің батылдығы мен салмақтылығын көрсетеді. Осы өлеңінде айтылған Шәкәрімнің түжырымы тек кана орыс әдебиетіне, оның көрнекті екіліне қатысты гана айтылған сөз емес, сон-ымен бірге адалдық пен әділеттілікке, еркін ойға жаны қас көзқарасты айыптайтын парасат ұраны да еді.

Қорытынды

Шәкәрімнің лирикалық шығармаларындағы ағартушылық, имандылық сипаттардың төркініне тереңірек үңілер болсақ, оның негізі ақынның реалистік ой-түсінігінде, ағартушылық, демократтық санасында жатқанын аңғару қиын емес. Өмірден жинаған төжірибесі мен көл-кесір білімінің аркдсывда оның бойында орныққан гуманистік идеялар оның жеке адамның қалыптасуы жолындағы ғылым мен білімнің, мөдениеттің бағасын артық сезінген ағартушы болғанын дөлелдейді. Ақыл мен білім, рухани фактор Шөкәрімнің лирикалык шығармаларында адамның, қала берді, түтас халықтың жақсы қасиеттерінің өлшемі ретінде керінеді. Әр адамның бойында адамгершілік қасиеттердің, білім мен мөдениеттің тамыр жаюы - Шәкөрімнің өмірлік арманы.

Заманды түзесем, қазақ қоғамын алға сүйресем деген ағартушылық көзқарас Шәкәрімнің адамгершілік, имандылық үғымдарына қатысты ой-түжырымдарымен сабақтасып жатыр. Ақын адамгершілік туралы ойларының қайсысын болса да есиет, үлгі ретінде үсынады, жамандықтан қашып, жақсылыққа үмтылуды уағыздайды.

Шәкәрімнін лирикалық туындыларында адамның ішкі өлемі, жан дүниесі үнемі назарда ұсталады. Адамның мінезіндегі, әдет-дағдыларындағы, іс-өрекеттеріндегі кемшіліктердің қайсысын сынаса да, ақын оған адамның ішкі сүлулығын қарсы қояды. Ақынның жүгінері ақыл, талап, ынсап, сабыр тәрізді үлы қасиеттер. Адамгершіліктің түпнүсқа тамырлары осылар. Тіпті жоғарыда аталған "Ашу мен ынсап" өлеңінде адамның бойындағы әртүрлі қасиеттерді бір ғана ынсапқа сынатады.

і. "Талап пен ақыл" атты өлеңінде ақын: Тапқыш ой гой ақылдыц магынасы, Тубі - журек, болады мида басы. Орынсызга умтылтпай тоқтатуга Талаптың алты турлі бар ноқтасы, - дей келіп, талаптың жүйрік түлпарына мінген жанға ынсап, рахым, ар, үят, сабыр, сақтық сияқты алты түрлі қасиеттің қажеттігін, соларды бойына жия білген адам ғана мүратына жете алатынын айтады. Сондай-ақ бүл қасиеттердің әрқайсысыгіа жеке-жеке таддау жасап, мөнін түсіндіреді. Шәкәрімнің бүл өлеңіндегі басты идея Абайдың "Ғылым таппай мақтанба" деп аталатын әйгілі туындысындағы даналық ойлардың занды жалғасы іспетті.

Бес нәрседен қашық бол, Бес нөрсеге асық бол,

Адам болам десеціз, - деп Абай адамның өсек, өтірік, мақтаншықтық, еріншектік пен дарақылық сияқты бес дүшпанын, талап, еңбек, терең ой, қанағат, рахым атгы бес асылын атап-атап береді. Шәкәрімнің мүраты -адамның бойына ең алдымен талаптың нәрін сіңіру. Өйткені талапты адам бөріне де қол жеткізе алады.

Бүл жоддардың төрбиелік маңызы айрықша. Тіпті қандай тарихи дәуірде де өз мәнін жоймайтын үлы ғибрат. Кемеңгер ақындарды келешек ғасырлармен жалгастырып жататын да осы қасиетгер.

Шәкәрімнің гуманистік сипаттағы өлендерінің тәрбиелік мәні мұнымен шектелмейді. Оның бірқатар өлендерінде адам бойындағы жағымсыз мінез-қүлық, іс-әрекет сыналса, енді біразында жоғарыдағыдай өлмейтін ақыл-кеңес айтылады.

Шәкәрімнің лирикасында ақыл мен талап категорияларына айрықша мән беріледі. Адамға тән жақсы қасиеттердің бәрін де Шәкәрім осы екі үғымның аясына сыйғызуға тырысады. Бүл екеуі бас қосқан жерде адам баласынан қашып қүтылатын ешнәрсе болмайтынын айтады. Талап шапса ақылга мініп алып,

Жақсы, жаман бәріне бірдей салып.

Анық ақыл адымын аштырмайды,

Ешнәрсе одан қутылмас жетпей қалып, - деп дәлелдейді ол өз пікірін.

Реалист Шәкәрім осылайша, өзінің лирикалық шеберлігі, сыршыл ақындығы арқылы өз дөуіріндегі әділеттілік пен адамгершіліктің, ғылым мен өнердің туын биікке көтереді. Оның үндеуі жай ғана "ғылым үйрен" деуді мақсат түтқан жоқ. Шәкәрімнің үндеуі ез заманының талабына сөйкес, туған халқының болашағын көздеген, жақсылықты аңсаған ақын жүрегінің, ойлы да парасатгы жанның азаматтық үні еді.

Шәкәрімнің "Адам немене?" атты өлеңінен сондай бір қоғамның рухани сыр-сипатын, портретін көреміз.

Европа білімді журт осы кунде,

Шыққан жок, айуандықтан о да мулде, - дей келіп, ақын ондағы әртүрлі мінез-қүлықты, көзге оғаш көрінер киім кию, жүріп-түру дағдыларын сынайды:

Шебелет қалпақ, тар шалбар, қысқа сертек,

Киіп алып, қылтиып қагар селтек.

Үнай ма ыстық, суық, қозгалысқа

Ойланбай, болганы несі мунша тентек ?

Әйелдері - куыршак, улбіреген,

Жалбыр шашак, сәкәкул талай неген.

Кеңірдегін сорайтып, кеудесі ашық,

Осы емес пе орынсыз сәнқой деген Шәкәрімнің бул жердегі сыны ақын Әбубәкір КердерІнің: Тар шалбар, бешпент шыкты қынамалы, Жігітке шапан киген үнамады, - деген өлең жолдарындағы ой агымына сырттай үқсас корінгенімен оның ішкі табиғаты мүлде озгеше. ӘбубәкІр Кердері қазақ ішіне келгсн жаңалыққа талғаммен қарауды, біреудің жыл-тырағына қызығып, өз асылдарымызды бағалай алмай қалмауды туспалдаса, Шокәрімнің ойы одан әлдеқайда теренге тартады. Оның айтпағы европалықтардың өзгеше киімі де, жүріс-түрысы да емес.

Ақылды киім бермес, еылым берер, Ршымын ал, өнерін ал, мүны таста Ойшыл Шәкәрімнің ортаға тастар түйіні осы. Шәкәрім өзінің дариядай мол білімінің арқасында осылайша алыс қиырларға, қарапайым адамдардың қиялы жете бермейтін мәселелерге қүлаш үрады, солар туралы өзінің ақындық, азаматгық, философиялық ойларын түйіндейді. Өзгснікінін бәрін талғамсыз үйрене беру Шәкәрімнің түсінігіне жат. Жақсыньщ да жақсысы бар. Соны тауып, үйрене білу қажет. Бүл қағиданың сол кездегі казақ бүқарасы үшін қаншалықты маңызды екснін Шәкэрім жақсы түсінді.

Бұл - Шәкорімнің Абай дестүрін жалғастыра отырып оз жанынан қосқан тақырыптык-идеялық жаңалығы еді. Олай дейтініміз, XIX ғасырдың скінші жартысындағы қазақ әдебиетінде өзге елдердің ақиқат сынын, жақсысы мен жаманын дәл Шәкәрімдей реалистік шыншылдықпсн сурё-тгеген ақын жоқ.

Аталған өлеңде Шәкәрімнің ақындық зердесінің аса кеңдігі көзге түседі. Болмыстың реалистік бейнссін сомдау ушін оның қыр-сырына жетік болу қажет. Жоғарыдағыдай ой айтуға, алуан түрлі елдердің даму ерекшеліктері мен омір си-патгары туралы пікір түюге Шәкәрім негізсіз тәуекел етпесе керек,

Ақынның сөзі дәлөлді. Ойы терең. Тіпті Шәкәрімнің сол кездегі философиялық ойларын бүгінгі күннің де түйінді пікірі ретінде қабылдауға боларлықтай. Мәселен,

"Мен - ақ журек " деген сөз босқа шыгын, Қару, кушпен көрсетіп каскырлыгын,-

Мылтык, билеп туреанда әділет жоқ, Алдамай-ак, аулак, өл, жарықтығым.

Қару, өскер тастаудың жөні келмес,

Неге десец біріне бірі сенбес.

Тамам адам періште болмай турып,

"Ал, тузелші "-дегенге ешкім кенбес, - тәрізді (5, 180) жоддардағы азаматгық үн, бейбітшілік идеясы, гумани-стік сарын аса қуатты. Ақын бэрінен адалдыкты, достықты, барша адамның тазаруын жогары қояды. Бүкіл адамзат оркениетінін басындағы моселелерді ақындык болмысымен саралап, екшей келе, өз жүртына озге елдердің ең озық деген өнер-білімін, үздік енегесін үсынады. Ол бүл арада үлкен дәнекерлік қасиетін танытады. Оның дәнекер гуманизмі негі-зінен туған халқының тағдырына деген аландаушылықтан, болашағына алаңдаған перзенттік үмітінен, сергек сенімі мен биік оптимизмінен, бір сөзбен айтқанда, лирикасының халықтық астарынан бастау алады. Содан да болар, Шэкәрімнің өлеңцерінде "қазақ" сезі жиі үшырасады. Алайда бүл тек қана өз үлтының мүдцесін ойлаудан туған нәрсе емес.

Мен үлтшыл емеспін,

Жақыным мынау демеспін, - дейді(5, 342) ақынның өзі де "Мутылғанның өмірі" атгы үзақ олеңінде. Жекенің бойынан жалпыға тән қасиетгерді саралай білетін сарабдал суреткер адам мен қоғам, халық үғымдарын бірлікте ала отырып ой толғағанда, бір халықтың не бір үлтгың шеңберіне сыймай кетеді. Сөйтіп бүкіл адамзат тағдырына кез жібереді. Европа халықтарының өміріндегі жоғарыдагыдай кемшіліктерді білу, бүкіл адамзат үшін "мылтық билеп түрғанда әділет жоқ"(5, 180) екенін сезіну осы тустағы ақынның айрықша бір толғамдары болатын. Абай тәрізді ол да Шығыс пен Батыс елдерінің түрмыс-тіршілігінен, өмірлік мақсат-мүраттарынан өз халқының арман-тілегін бөліп қарамады. Халықтар арасындағы достықтың мәнін, адамдардың қашанда өзара ізгі ниеттс болуын жырлады, әділет идеясын көтерді. "Ойласаң, барша адамзат - туған бауыр"(5, 179) деп жүрегімен үққан ақьщ езінің "Анадан алғаш туғанымда" атты елеңінде бұл идеяны одан әрі тиянақтай түседі:

Өзімшіл болма, көпті ардақта,

Адамның бәрін - өз халқың, - деп жүртына достық ізгілігінің дэнін сіңіреді. Шәкерімнің пікірінше, адамға адам ешқашан жау емес, қандай үлтгың адамы болсын бірімен бірі туған бауырдай болуға тиіс. Барша адамзат баласы өзара ынтымақта өмір сүруі керек. Шекөрім үсынған үлы идеяның мән-маңызы да осында жатыр. Бүл түста ол Абай-мен ой жарыстырады.

Адамның маган бәрі бір,

Не мусылман, не кәпір,

Тамам адам бір бауыр

Бөлінбесе өлген соң, - деген сияқты аса қуатты ойы бар өлең жолдарында Шәкәрімнің бүкіл реалистік лир-икасына тән азаматтық пафос, ақындық позиция жатыр. "Бүл оның шын ниетімен, адал жүрек, ақ көңілмен айтқан адамгершілік қағидасы,-дейді Шәкөрім шығармашылығының білгірі, белгілі ғалым Қ.Мұхаметханов. - Жай қызыл сөз, жалған үран, даурықпа шақыру емес! Бүл Абайдың адамгершілік асыл идеясы, Абай гуманизмі.

Өзінің үзақ та жемісті шығармашылық жолында Шәкәрім осы идеядан айнымады, қайта ақындық қуаты толысқан сайын ширыға, шабытгана түсті, өзінің патриоттық рухын, азаматтық үнін, сыншыл реалистік қасиетін асқақтата берді.

Ғалымның орыстың үлы ақыны жайында айтқан сөздерінің Шөкәрімге қатысты пікірімізді де тиянақтай түсетінін аңғару оңай. Шынында да Шөкәрімнің лирикалық шығармаларында болашақты меңзеген ойлар аз емес, ақынның лирикалық қаһарманы бүгінгі мен ертеңгіні жалғастырар қуатгы идея көтеріп жүреді. Ол занды да. Өйткені сыншы В.Г.Белинскийдің тілімен айтқанда: "Үлы ақын өзі туралы, езінің жеке мені туралы айтса, - жалпы жүрт туралы, бүкіл адам баласы туралы айтқаны; өйткені оның түлғасында жалпы адам баласына тән күллі қасиеттің бәрі бар

Яғни ақынның жаратылысында адам баласына тән нөрсенің бәрі бар. Оның қайғы-шерінен өркім өз қайғы-шерін үғынады, оның жанынан ез жанын таниды. Өзінің реалистік лирикасынан халық өмірінің сырлы шежіресін, жүрек лүпілін, жан күйзелісі мен көңіл қуанышын мол сездіретін Шәкәрімнің мүраларынан да ол өмір сүрген екі дүниенің сыр-сипатын табамыз. "Бір ғасырды Абаймен бірге аяқтап, екінші ғасырды совет ақындарымен бірге бастаған Шөкәрім Қүдайбердиевтің өмірі халқымыздың тарихымен біте қайнасып жатыр. Қандай тақырыпты қозғамасын, қавдай қөңіл күймен жырламасын, өз заманының үнін, мүны мен мүддесін тілге тиек етеді. Болашақты да меңзеп отырады.