Тәрбиеленушілердің функционалдық сауаттылығын дамыту үшін цифрлық технологиялар мен ресурстарды қолдану.

Кіріспе

Қазіргі таңда цифрландыру үрдісі білім беру жүйесінің барлық деңгейіне қарқынды түрде еніп, педагогикалық тәжірибенің ажырамас бөлігіне айналды. Бұл өзгерістер мектепке дейінгі білім беру ұйымдарына да жаңа міндеттер жүктеді: баланы тек дайын білімнің қабылдаушысы ретінде емес, ақпаратты таба алатын, талдай алатын, өмірлік жағдаяттарда қолдана алатын дербес тұлға ретінде қалыптастыру қажеттілігі артты. Осындай мақсаттың орындалуы тәрбиеленушілердің функционалдық сауаттылығын дамыту мәселесімен тығыз байланысты.

Функционалдық сауаттылық — баланың алған білімін нақты өмірлік жағдайда қолдана білу қабілеті, ақпаратпен жұмыс істей алу дағдысы, түрлі ортаға бейімделу икемі, ойлау мен коммуникация мәдениетінің дамуы. Бұл қасиеттерді қалыптастыруда цифрлық технологиялар мен электрондық ресурстардың мүмкіндігі зор. Цифрлық орта баланың қызығушылығын арттырып қана қоймай, білімді ойын, тәжірибе, бақылау және интерактивті әрекет арқылы меңгеруге жағдай жасайды.

Дегенмен, цифрлық құралдарды тиімді пайдалану — тек техниканы қолдану ғана емес, педагогтың әдістемелік шеберлігіне, мазмұнды дұрыс таңдауға, баланың жас ерекшелігін ескеруге тікелей байланысты. Сондықтан цифрлық ресурстар мазмұны тәрбиелік, дамытушылық мақсатпен үйлесіп, баланың денсаулығына, психологиялық жай-күйіне зиян келтірмейтіндей педагогикалық тұрғыдан дұрыс ұйымдастырылуы тиіс.

Осы мақалада цифрлық технологиялардың функционалдық сауаттылықты дамытудағы орны талданып, балабақша тәжірибесіне енгізудің тиімді жолдары сипатталады.

Негізгі бөлім

1. Функционалдық сауаттылық және мектепке дейінгі білім берудегі оның мәні

Мектепке дейінгі жастағы баланың функционалдық сауаттылығы оның күнделікті өмірде кездесетін түрлі жағдаяттарды түсініп, шешім қабылдай алуымен, ақпаратты дұрыс пайдалануымен, қарым-қатынас жасау мәдениетімен өлшенеді. Бұл ұғым тек әріп тану немесе санауды меңгеру дағдыларымен шектелмейді; ол баланың ойлау операцияларының (салыстыру, қорытынды жасау, талдау, таңдау) дамуын, тілдік және коммуникативтік қабілеттерін, өзін-өзі реттеу мен жауапкершілігін қамтиды.

Функционалдық сауаттылықты дамыту үдерісі баланың шынайы өмірмен байланысты тапсырмаларды орындауына, түрлі ақпарат көздерімен әрекет етуіне, ойын барысында жаңа рөлдерді игеруіне, өз әрекетінің нәтижесін бағалай білуіне негізделеді. Цифрлық технологиялар осындай әрекеттерді модельдеп, интерактивті ортада жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Сондықтан цифрлық ресурстарды мақсатты түрде қолдану — балабақшадағы функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың маңызды тетігі.

2. Цифрлық технологиялардың функционалдық сауаттылықты дамытудағы мүмкіндіктері

Цифрлық технологиялар тәрбиеленушілердің танымдық белсенділігін арттыра отырып, ақпаратты қабылдау мен өңдеу тәсілдерін әртараптандырады. Интерактивті тақта, планшет, мультимедиялық презентациялар, оқу бағдарламалары, дамытушы ойындар баланың көру, есту, қимыл-қозғалыс арналарын қатар іске қосып, оқу процесін эмоционалды әрі есте қаларлық етеді.

Мұндай ортада бала сурет, дыбыс, анимация арқылы берілген ақпаратты салыстырып, сұрақтарға жауап беріп, тапсырмаларды орындау барысында логикалық ойлауды қолданады. Сонымен қатар цифрлық ресурстар проблемалық жағдаяттарды модельдеуге, «егер… болса» типіндегі тапсырмалар арқылы баланы шешім қабылдауға жетелейді. Нәтижесінде баланың ақпаратты табу, түсіну, қолдану және бағалау қабілеттері дами отырып, функционалдық сауаттылықтың негізгі компоненттері қалыптасады.

Бұдан бөлек, цифрлық ортада әр баланың қарқыны мен деңгейіне сай жеке тапсырмалар ұсынуға болады, бұл инклюзивті білім берудің сапасын арттырып, оқыту процесін дараландыруға мүмкіндік береді.

3. Цифрлық ресурстарды қолданудағы педагогтың жетекші рөлі

Цифрлық технологиялар өздігінен тәрбиелік міндетті шеше алмайды; олар тек педагогикалық мақсатты қолдайтын құрал ғана. Сондықтан педагогтың кәсіби дайындығы мен әдістемелік құзыреттілігі шешуші мәнге ие. Педагог цифрлық ресурсты таңдағанда оның мазмұны жас ерекшелігіне сай, тәрбиелік бағытта, қауіпсіз және ғылыми негізді болуына назар аударуы тиіс.

Сабақ құрылымында цифрлық құралдар негізгі мазмұнды алмастырмай, оны толықтырып, көрнекілік пен тәжірибелік әрекетті күшейтуі қажет. Педагог балалардың экран алдында ұзақ отыруын шектеп, цифрлық әрекетті қол еңбегімен, қимыл-қозғалыс ойындарымен, шығармашылық тапсырмалармен үйлестіреді. Сонымен бірге балаларға цифрлық құрылғыларды ұқыпты, жауапкершілікпен қолдану мәдениетін үйрету — қауіпсіздік пен этикалық нормаларды меңгертудің маңызды бөлігі.

Осылайша педагог — цифрлық ортаны тек техникалық емес, тәрбиелік, дамытушылық мақсатта ұйымдастырушы, бағыттаушы тұлға.

4. Цифрлық оқу ойындары мен интерактивті тапсырмалардың тәрбиелік әлеуеті

Мектепке дейінгі жаста ойын — жетекші әрекет, ал ойын арқылы ұсынылған цифрлық тапсырмалар баланың табиғи қызығушылығымен үйлеседі. Дамытушы ойындарда бала санайды, әріптерді сәйкестендіреді, пішіндер мен түстерді ажыратады, қарапайым логикалық есептер шығарады, сөйлем құрастырады. Бұл тапсырмалар функционалдық сауаттылықтың математикалық, тілдік және әлеуметтік компоненттерін кешенді дамытады.

Интерактивті тапсырмаларда баладан таңдауды негіздеу, нәтижені тексеру, қате болған жағдайда қайта талдау талап етіледі. Мұндай ойындарда баланың табандылығы, дербес шешім қабылдау қабілеті, өзіне деген сенімі артады. Сонымен қатар цифрлық ертегілер мен мультимедиялық әңгімелер балаларды моральдық-этикалық құндылықтармен таныстырып, жағымды үлгілер арқылы мінез-құлық мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.

Дегенмен, ойын мазмұнының тәрбиелік бағытта болуы, зорлық-зомбылық, шектен тыс жылтыр образдар, агрессия элементтерінің болмауы — басты талап.

5. Цифрлық сауаттылық пен ақпараттық мәдениетті қалыптастырудың маңызы

Бүгінгі таңда цифрлық құрылғылар баланың тұрмыстық кеңістігінің ажырамас бөлігіне айналды. Сондықтан баланы ерте жастан цифрлық сауаттылыққа үйрету — қауіпсіздік, жауапкершілік және ақпараттық мәдениет қалыптастыру тұрғысынан маңызды. Балаларға интернеттегі бөтен адамдармен сөйлеспеу, жеке деректерді жарияламау, белгісіз файлдарды ашпау, экран алдында отыру уақытының шектеулі болуы сияқты қарапайым ережелер түсіндіріліп, тәжірибе арқылы меңгертілуі тиіс.

Педагог пен ата-ананың бірлескен жұмысы баланың цифрлық ортада өзін қауіпсіз сезінуіне, ақпаратты дұрыс таңдауға және сын көзбен қарауға үйретеді. Мұндай мәдениет — функционалдық сауаттылықтың ажырамас бөлігі, себебі ол баланы жауапты, саналы пайдаланушы ретінде қалыптастырады және болашақта цифрлық қоғамда бейімделуіне негіз болады.

6. Цифрлық технологияларды балабақша тәжірибесіне енгізудің ұйымдастырушылық жолдары

Цифрлық технологияларды жүйелі енгізу үшін балабақшада материалдық-техникалық база, әдістемелік қамтамасыз ету және педагогтардың үздіксіз кәсіби дамуы үйлесімді ұйымдастырылуы қажет. Оқу бөлмелерінде интерактивті тақта, мультимедия құралдары, балаларға арналған қауіпсіз бағдарламалар орнатылған планшеттер болуы, ал оларды пайдалану кестесі педагогикалық мақсатпен үйлесуі тиіс.

Жоспарлау барысында цифрлық ресурстар оқу қызметінің барлық саласына — тіл дамыту, математика, жаратылыстану, музыка, көркемөнер, әлеуметтік-тұрмыстық дағдыларға — кіріктіріліп, баланың тәжірибелік әрекетімен үйлестіріледі. Әдістемелік бірлестіктер, семинарлар, шеберлік сабақтары арқылы педагогтар өзара тәжірибе алмасып, цифрлық құралдарды қолданудың тиімді тәсілдерін талқылайды.

Ата-аналармен серіктестік орнатып, үй жағдайында баланың цифрлық білімін қолдау жолдары түсіндіріледі. Осылайша цифрлық орта педагог, бала және ата-ана арасында біртұтас тәрбиелік кеңістікке айналады.

Қорытынды

Цифрлық технологиялар мен электрондық ресурстарды саналы түрде қолдану — мектепке дейінгі жастағы тәрбиеленушілердің функционалдық сауаттылығын дамытуда шешуші рөл атқарады. Интерактивті орта балалардың танымдық белсенділігін арттырып, ақпаратпен жұмыс істеу, логикалық ойлау, қарым-қатынас жасау, шешім қабылдау дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Алайда цифрлық технологиялардың тиімділігі педагогтың әдістемелік шеберлігіне, мазмұнның тәрбиелік бағытына, қауіпсіздік талаптарының сақталуына және отбасы мен балабақша арасындағы ынтымақтастыққа байланысты. Цифрлық құралдар дәстүрлі оқытуды алмастырмай, керісінше оны байытып, практикалық әрекетпен үйлескенде ғана функционалдық сауаттылықты дамыту құралына айналады.

Сондықтан мектепке дейінгі ұйымдарда цифрлық ресурстарды жүйелі түрде енгізу — болашақта цифрлық қоғамда жауапкершілікпен өмір сүре алатын, білімін өмірлік жағдайда тиімді қолдана білетін тұлға тәрбиелеудің маңызды алғышарты.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. «Мектепке дейінгі білім беру мен тәрбиелеу». — Алматы: Республикалық педагогикалық баспа, 2019.

2. Әбдіғаппарова Қ. Мектепке дейінгі балалардың функционалдық сауаттылығын дамыту. — Алматы: Білім, 2021.

3. «Балабақша және бала» журналы. Цифрлық технологиялар айдары. — №4, 2022.

4. Сапарова Г. Мектепке дейінгі ұйымдағы цифрлық білім беру ортасы. — Нұр-Сұлтан: Педагог, 2020.

5. «Мектепке дейінгі тәрбие» журналы. Интерактивті оқыту тәжірибесі. — №2, 2023.

6. Жанұзақова А. Балаларға арналған дамытушы цифрлық ойындар. — Алматы: Дарын, 2022.

7. «Жас тәрбиеші» журналы. Цифрлық ресурстар және ерте даму. — №5, 2021.

8. Қасымбекова Н. Мектепке дейінгі жаста ақпараттық мәдениетті қалыптастыру. — Шымкент: Педагогика, 2020.

9. «Балабақша әлемі» журналы. Педагогтың цифрлық құзыреттілігі. — №1, 2023.