ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ОҚУ-АҒАРТУ МИНИСТРЛІГІ

МАҢҒЫСТАУ ОБЛЫСЫНЫҢ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ

«БЕЙНЕУ ГУМАНИТАРЛЫ КОЛЛЕДЖІ»МКҚК

Техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарының педагогтері арасындағы білім беру саласы бойынша кәсіби шеберліктің республикалық конкурсының облыстық кезеңі

Әдістемелік әзірлеме

Тақырыбы: «Тарих пен технология: білім берудегі жаңа серпін»

Дайындаған: тарих пәнінінің оқытушысы Косшыбекова Э.С.

Ақтау, 2026

1. Кіріспе_______________________________________________________ 3

2. Негізгі бөлім __________________________________________________ 4

2.1. Теориялық негіздеме _______________________________________ 4

2.2. Практикалық бөлім________________________________________ 7

3. Қорытынды ___________________________________________________ 8

4. Қолданылған әдебиеттер тізімі __________________________________ 9

Кіріспе

Студенттерге сапалы білім беру – бүгінгі күннің заманауи талабы. Жаһандану заманында студенттердің білікті тұлға болып шығуы – бүгінгі күнде біздердің, яғни мұғалімдердің құзырында. Сондықтан да белгілі ағылшын ғалымы Уорд былай деген екен:

Жай мұғалім – хабарлайды.

Жақсы мұғалім- түсіндіреді.

Керемет мұғалім – көрсетеді.

Ұлы мұғалім – шабыттандырады.

Осы орайда, бүгінгі әдістемелік әзірлеме тақырыбын «Тарих пен технология: білім берудегі жаңа серпін» деп алдым. Себебі, студенттердің шығармашылығын арттыру, түсінбеген тақырыптарын жүйелі қайталау, меңгерген білімдерін тереңдету мақсатында ақпараттық технологияларды сабақтың әрбір бөлімінде қолдануға болады.

Оқыту үрдісінде жаңа материалдарды үйрету барысында білім алушылардың когнитивтік белсенділігін, есте сақтау қабілетін, сабаққа қызығушылығын арттыру мақсатында интербелсенді технологияларды пайдаланған жөн. Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде ақпараттық және коммуникациялық технологияларды кеңінен қолдануға негізделген білім беру жүйесін жаңғыртуға ұмтылуда. Бүгінгі таңда адамзат оқу революциясының шегіне жеткенін растайтын жаңа перспективалар мен керемет оқыту мүмкіндіктері бар. Оқу процесін ақпараттандыру – педагогика үшін жаңа құбылыстың дамуына себеп болды.

Әзірлеменің мақсаты: Студенттерді заманауи ақпараттық коммуникаиялық технологиялар (АКТ) мен жасанды интелекттің (ЖИ) тарихты оқытуда қолдану, практикалық дағдыларды қалыптастыру.

Әзірлеменің міндеті:

1. ЖИ пен АКТ тарих сабағында тиімді қолдану жолдарын айқындау.

2. Студенттердің танымдық белсенділігін,зерттеушілік дағдыларын және сыни ойлау қабілетін дамыту.

3. Цифрлық білім беру ресурстарын пайдалану арқылы тарихи білімнің сапасын арттыру.

Әзірлеменің өзектілігі:

Қазіргі білім беру жүйесі студенттердің цифрлық сауттылығын, сыни ойлау қабілетін және зерттеушілік дағдыларын қалыптастыруды талап етеді. Осы тұрғыда тарих сабағында ЖИ мен АКТ құралдарын қолдану – оқытудың тиімділігін арттырып,білім алушылардың пәнге деген қызығушылығын күшейтеді. ЖИ тарихи деректерді талдауға, салыстыруға, визуализация жасауға жобалық жұмыстарды орындауға мүмкіндік береді.

Жұмыстың ғылыми әдістемелік деңгейі: Бұл әдістемелік әзірлеме қазіргі білім беру парадигмасына, цифрлық білім берудегі ЖИ қолдану қағидаттарына негізделіп жасалған. Жұмыста құзыреттілікке бағытталған оқыту, тұлғаға бағдарланған білім беру, сын тұрғысынан ойлауды дамыту, интерактивті және цифрлық оқыту технологиялары теориялық - әдістемелік тұрғыдан ұштастырылған. Әдістемелік әзірлемеде қолданылған әдәс-тәсілдер студенттердің танымдық белсенділігін арттыруға, тарихи ойлау дағдыларын қалыптастыруға, сондай-ақ цифрлық сауаттылық пен функционалдық құзыреттілікті жетілдіруге бағытталған.

Жұмыстың ғылыми жаңалығы : тарих сабағында ЖИ пен АКТ кешенді түрде кіріктіре қолданудың әдістемелік моделін ұсынуда.

Күтілетін нәтижелер:

1. Студенттер тарихи ақпаратты талдай алады, салыстырады қорытынды жасайды.

2. ЖИ мен АКТ құралдарын мақсатты тиімді қолдану дағдылары қалыптасады.

3. Студенттердің сыни ойлау, шығармашылық және зерттеушілік қабілеттері дамиды.

Негізгі бөлім

Компьютерлік технологиялардың дамуы арқасында түрлі ЖИ пен АКТ-ды тарих сабағында қолдануға болады. Бұл технологиялар тек ақпарат беру құралы емес, сонымен қатар студенттердің тарихи оқиғаларға деген қызығушылығын оятудың жаңа деңгейі.

АКТ құралдарын қолдану оқушылардың сыни ойлау қабілетін дамытады. Олар тарихи деректерді цифрлық карталармен салыстырып, оқиғалардың себеп-салдарлық байланысын тереңірек талдай алады. Виртуалды зертханалар мен интерактивті тапсырмалар оқушыны пассивті тыңдаушыдан активті зерттеушіге айналдырады. Бұл заманауи білім беру кеңістігінде бәсекеге қабілетті, ақпараттық сауаттылығы жоғары тұлға қалыптастырудың негізгі жолы болып табылады. Әсіресе, жасанды интеллект мүмкіндіктері тарихты оқытуда төңкеріс жасауда. ЖИ көмегімен тарихи тұлғалардың «тірі» бейнелерін жасауға, мұрағаттық ескі фотосуреттер мен видеоларды қалпына келтіруге және сол заманның атмосферасын симуляциялауға болады. Бұл оқушыларға өткен шақты тек кітап бетінен оқып қана қоймай, оны «көзбен көріп, сезінуге» жағдай жасайды. Нәтижесінде, тарих сабағы деректер жиынтығынан қызықты интерактивті саяхатқа айналады. Атап айтқанда, заманауи тарих сабағында технологияларды пайдаланудың келесідей түрлеріне тоқталсам:

Google Earth — бұл бүкіл планетаны 3D форматында зерттеуге мүмкіндік беретін Google компаниясының интерактивті сервисі. Ол спутниктік суреттерді, аэрофототүсірілімдерді және ГАЖ (географиялық ақпараттық жүйе) деректерін біріктіреді.

Тарих сабағында Google Earth-ті қолданудың негізгі мүмкіндіктері:

Тарихи кескіндер (Historical Imagery): Уақыт шкаласын қолданып, белгілі бір жердің ондаған жылдар ішінде қалай өзгергенін көруге болады (мысалы, қалалардың өсуі немесе Арал теңізінің тартылуы).

Voyager (Саяхатшы): National Geographic және NASA сияқты серіктестер дайындаған дайын виртуалды турлар. Бұл бөлімде "Ұлы зерттеушілердің жолы" немесе "Әлемнің көне мұралары" сияқты тарихи тақырыптар бар.

3D панорамалар мен Көше көрінісі (Street View): Тарихи ескерткіштерді, пирамидаларды немесе көне қалаларды (мысалы, Рим Колизейі) ішінде жүргендей көру мүмкіндігі.

Жобалар (Projects): Мұғалімдер мен оқушылар өздерінің виртуалды карталарын жасап, оған белгілер, мәтіндер, фотосуреттер мен бейнежазбалар қоса алады.

Қолжетімді нұсқалары:

Веб-нұсқа: Браузер арқылы тікелей ашылады (earth.google.com).

Google Earth Pro: Компьютерге орнатылатын, кәсіби өлшеу құралдары мен тарихи мұрағаттары кеңейтілген нұсқа.

Мобильді қосымша: Android және iOS жүйелеріне арналған

Educaplay — бұл жасанды интеллект (ЖИ) мүмкіндіктерін белсенді қолданатын интерактивті білім беру платформасы.

Платформада Ray деп аталатын ЖИ ассистенті бар, ол тапсырмаларды құрастыруды айтарлықтай жеңілдетеді:

Ойындарды автоматты түрде жасау: Тақырыпты немесе мәтінді енгізсеңіз, Ray 20 секунд ішінде сұрақтар мен жауаптарды өзі дайындап береді.

Түрлі форматтар: ЖИ көмегімен кроссвордтар, викториналар (мысалы, Froggy Jumps), сөзжұмбақтар және диктанттар жасауға болады.

Файлдарды өңдеу: PDF немесе Word құжаттарын жүктеп, оларды бірден интерактивті ойынға айналдыру мүмкіндігі бар.

Мультимедиа: Платформада дауысты тану және аудио генерациялау технологиялары қолданылады.

Educaplay мұғалімдерге дайын ЖИ құралдары арқылы сабаққа дайындалу уақытын үнемдеуге және оқушылардың қызығушылығын арттыруға көмектеседі.

Тарих сабағында Educaplay мүмкіндіктерін пайдалану — бұл құрғақ фактілерді интерактивті ойынға айналдырудың тиімді жолы. Жасанды интеллект (Ray) көмегімен бірнеше минут ішінде келесі тапсырмаларды дайындауға болады:

1. Тарихи оқиғалар хронологиясы (Line Up)

Қалай қолдануға болады: Оқушыларға тарихи кезеңдерді немесе оқиғаларды (мысалы, Қазақ хандығының құрылу кезеңдері немесе Дүниежүзілік соғыстар хронологиясы) дұрыс ретпен орналастыруды тапсырыңыз.

ЖИ көмегі: Ray-ге "Қазақстан тарихындағы маңызды даталар" деп жазсаңыз, ол даталар мен оқиғалар тізімін өзі құрастырып береді.

2. Интерактивті карталар (Map Quiz)

Қалай қолдануға болады: Картадан мемлекеттердің шекарасын, шайқас болған жерлерді немесе Ұлы Жібек жолының бағыттарын көрсетуді сұраңыз.

Пайдасы: Бұл оқушылардың кеңістіктік ойлауын дамытады.

3. Тарихи терминдермен жұмыс (Crossword & Word Search)

Қалай қолдануға болады: Сабақ соңында жаңа терминдерді (мысалы, "антропология", "революция", "феодализм") бекіту үшін кроссворд немесе "сөз іздеу" ойынын жасаңыз.

ЖИ көмегі: Мәтінді жүктесеңіз, Ray сол мәтін ішіндегі негізгі терминдерді тауып, оларға сипаттама жазып, кроссворд дайындайды.

4. Кейіпкерлер мен оқиғаларды сәйкестендіру (Matching Pairs)

Қалай қолдануға болады: Тарихи тұлғаларды олардың жасаған еңбектерімен немесе қанатты сөздерімен сәйкестендіру.

Мысалы: Абылай хан — "Шаңды жорық", Әл-Фараби — "Қайырымды қала тұрғындары".

5. Білімді тексеру викториналары (Froggy Jumps)

Қалай қолдануға болады: Сабақтың басында үй тапсырмасын тексеру үшін немесе соңында рефлексия ретінде қызықты "бақа секіру" ойынын өткізуге болады.

Ерекшелігі: Оқушылар дұрыс жауапты таңдау арқылы кедергілерден өтеді, бұл олардың бәсекелестік рухын оятады.

NotebookLM — бұл Google компаниясының жасанды интеллектке негізделген, ақпаратты зерттеуге және жүйелеуге арналған бірегей құралы. Оның басты ерекшелігі — ол тек сіз жүктеген дереккөздерге (файлдарға) сүйеніп жұмыс істейді, бұл жалған ақпарат алу қаупін азайтады.

Тарих сабағында NotebookLM-ді қолданудың негізгі мүмкіндіктері:

Дереккөздерді талдау: Сабаққа қатысты PDF құжаттарын, тарихи мәтіндерді немесе лекция жазбаларын жүктеуге болады. ЖИ бұл мәтіндерді лезде қорытындылап, негізгі тезистерді бөліп береді.

Сұрақ-жауап (Chat): Жүктелген материалдар бойынша кез келген сұрақ қоюға болады. Мысалы: "Бұл құжаттағы оқиғаның себебі не?" деп сұрасаңыз, ол нақты сілтемелермен жауап береді.

Аудио-шолу (Audio Overview): Таңдалған тақырып бойынша екі спикердің қызықты подкаст түріндегі диалогын автоматты түрде жасап береді. Бұл тарихи тақырыпты тыңдау арқылы меңгеруге өте ыңғайлы.

Оқу құралдарын жасау: Жүктелген мәтіндер негізінде автоматты түрде тесттер (Quizzes), флеш-карталар және сабақ жоспарларын (Study Guides) құрастырады.

Көлемді ақпаратпен жұмыс: Бір блокнотқа 50-ге дейін дереккөз (әрқайсысы 500 000 сөзге дейін) жүктеп, олардың арасындағы байланысты табуға болады.

Пайдасы: NotebookLM мұғалімдер үшін сабақ дайындауды жылдамдатса, оқушылар үшін күрделі тарихи мәтіндерді терең түсінуге көмектесетін дербес "ЖИ-тьютор" қызметін атқарады.

Тарих сабағында қолдануға болатын жаңа және қосымша мүмкіндіктері мынадай:

1. Мультимедиялық дереккөздерді қолдау

Енді жүйеге тек PDF емес, ақпараттың әртүрлі форматтарын жүктеуге болады:

YouTube транскрипттері: Тарихи деректі фильмдердің немесе дәрістердің сілтемесін қоссаңыз, NotebookLM оның мәтінін талдап, мазмұнын қорытындылап береді.

Веб-сайттар мен аудио файлдар: Мақалалардың URL-мекенжайларын немесе тарихи тұлғалардың дауыстық жазбаларын (аудио) тікелей өңдеу мүмкіндігі бар.

2. Интерактивті аудио-шолулар (Interactive Audio Overview)

Бұрын бұл функция тек тыңдауға арналған болса, 2026 жылғы нұсқада:

Диалогқа қосылу: Пайдаланушы өз дауысымен ЖИ-жүргізушілердің әңгімесіне араласып, нақтылаушы сұрақтар қоя алады немесе тақырыпты басқа қырынан түсіндіруді сұрайды.

Форматты таңдау: Аудионы «Пікірталас» (Debate), «Сын» (Critique) немесе «Қысқаша нұсқа» (Brief) форматында жасауға болады.

3. Көрнекі құралдарды автоматты жасау

NotebookLM дереккөздер негізінде визуалды контент дайындай алады:

Слайдтар мен презентациялар: Жүктелген материалдардан бірден кәсіби деңгейдегі презентация құрылымын, негізгі тезистерді және графикалық элементтерді жасап береді.

Инфографика мен ментальды карталар (Mind Maps): Күрделі тарихи байланыстарды немесе статистикалық деректерді көрнекі инфографика түрінде ұсынады.

4. Білімді бекіту құралдары (Learning Guide)

Мұғалімдер мен оқушылар үшін дайын оқу бағыттағыштарын ұсынады:

Флеш-карталар мен викториналар: Мәтін негізінде даталар мен терминдерді жаттауға арналған тапсырмаларды лезде құрастырады.

Сілтемелі жауаптар: Кез келген жауап бергенде, ол ақпаратты құжаттың қай бетінен немесе видеоның қай минутынан алғанын нақты көрсетеді, бұл «галлюцинацияны» (жалған ақпаратты) болдырмайды.

5. Google Classroom-мен интеграция

2026 жылы NotebookLM Google Classroom-ға тікелей енгізілді. Мұғалімдер өздері жинақтаған «цифрлық блокнотты» (дереккөздер, подкасттар, тесттер) оқушыларға бірден тапсырма ретінде жібере алады.

Бұл мүмкіндіктер тарих сабағын зерттеу орталығына айналдырып, оқушыларға көлемді ақпаратты жылдам әрі қызықты меңгеруге көмектеседі.

Практикалық бөлім

Educaplay бағдарламасын өз тәжірибемде үнемі қолданамын. Бұл бағдарламның мүмкіндіктері көп екендігін атап өткенімдей, сабағымның бекіту бөлімінде пайдаландым.

(1-4 суреттер)

1-сурет 2-сурет

3-сурет 4-сурет

Жаңа сабақты түсіндіруде виртуальді саяхат жасау кезінде Google Earth 3D жүйесін қолдандым. Студенттер виртуальді саяхат бойынша тарихи-мәдени ескерткіштер туралы тереңірек мәліметтер ала алады. (5-9 суреттер)

5-сурет 6-сурет

7-сурет 8-сурет

Үй тапсырмасын сұрау мақсатында тест, кесте, сұрақтар картасын әзірледім. Әрбір студент жеке тапсырма ретінде орындап, өз деңгейлерін көрсетеді. Тиімділігі уақытты үнемдеп, әрі барлық студенттен үй жұмысын сұрауға мүмкіндік алдым.

Өз тәжірибемде келесідей нәтижелерге жеттім. Бұл ЖИ мен АКТ құралдарын сабақта қолданудың нақты жемісін көрсетті:

Оқушылардың танымдық белсенділігі артты: Интерактивті карталар мен виртуалды турлардың арқасында оқушылар жай ғана тыңдаушы емес, тарихты өз көзімен көруші зерттеушілерге айналды.

Білім сапасының тұрақтануы: Educaplay және NotebookLM арқылы жасалған тесттер мен флеш-карталар күрделі даталар мен терминдерді жаттауды 2-3 есе жылдамдатты.

Уақытты тиімді пайдалану: ЖИ ассистенттерін қолдану сабақ жоспарын дайындауға және тапсырмалар құрастыруға кететін уақытты айтарлықтай қысқартып, шығармашылық жұмысқа көбірек мүмкіндік берді.

Саралап оқыту (Differentiation): Әр оқушының деңгейіне қарай (біріне – аудио-подкаст, біріне – визуалды тапсырма) жеке тапсырмалар беру арқылы инклюзивті орта қалыптасты.

Сыни ойлау мен медиасауаттылық: Оқушылар ЖИ берген ақпаратты тарихи дереккөздермен салыстыра отырып, ақпаратты сүзгіден өткізуді және талдауды үйренді.

Қорытынды

Студенттерге дайын өнімді қабылдаушы ретінде емес, өздігінен дербес іс-әрекет жасай алатын тұлға ретінде қарау – осы тәжірибеснің басты мақсаты, негізгі өлшеуіші. Нақты тақырып төңірегінде білім алушының алдына мақсат қойып, сол мақсатқа жетудегі міндеттерді орындап отыруын қадағалау – оңай шаруа емес. Ол бірізділік пен жүйелілікті, шеберлікті талап етеді. Ендеше, Конфуциидің «Естігенімді-ұмытамын, көргенімді-есте сақтаймын, өзім істегінімді-меңгеремін» дегені білім алушылардың ұстанымы болу керек. Ал, «Барлығы-өмірден және барлығы-өмірге» дегені ұрандары болу керек.

Әр мұғалім осы ұстаным мен ұранды білім алушы бойына сіңірсе, ұстаздан шәкірт озып, мұғалімнің жұмысы ойдағыдай жүзеге асса онда жан-жақты дамыған, білімді, дара тұлға тәрбиелей алғаны. Тек осы қарқынмен ғана әрбір мұғалім өз ісінің шебері бола алмақ, әр технологияның қыр-сырын меңгермек.

Қазіргі уақытта әр студенттің шығармашылық қабілеттерін дамытуға, әртүрлі инновациялық оқу бағдарламаларын енгізуге, іске асыруға мүмкіндік беретін цифрлық технологиялар өте ыңғайлы және қажет. Мұғалімдерді кәсіби даярлаудағы тәжірибелік білімдердің рөлі артады. Түрлі қызықты ресурстарды қолдану барысында оқыған материалды студенттер оңай әрі тез меңгереді. Бұл білім алушыларды оқу үрдісін қолжетімді және қызықты етіп жасайды, сонымен қатар білім беру процесіне қатысу, білімді игеру жақсы және күшті болады.

Қорыта айтқанда, заманауи компьютерлік технологиялар, соның ішінде жасанды интеллект (ЖИ) пен АКТ құралдары тарих сабағын оқытудың сапасын жаңа деңгейге көтерді. Educaplay сияқты платформалар білімді ойын түрінде бекітуге мүмкіндік берсе, Google Earth виртуалды саяхаттар арқылы тарихи кеңістікті сезінуге жағдай жасайды. Ал NotebookLM сияқты озық технологиялар көлемді тарихи дереккөздерді жүйелеп, оқушылардың зерттеушілік дағдыларын қалыптастыратын дербес көмекшіге айналды.

Түптеп келгенде, цифрлық құралдар мұғалімді алмастырушы емес, оның әдістемелік мүмкіндіктерін кеңейтуші күш болып табылады. Тарих сабағында инновациялық технологияларды жүйелі қолдану — уақыт талабы және білім беру мазмұнын жаңартудың төте жолы.

Қолданылған әдебиеттер тізімі :

1. Қазақстан Республикасында білім беруді және ғылымды дамытудың 2020 – 2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. — Астана, 2019.

2. «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 12 желтоқсандағы № 827 қаулысы.

3. Әлімов Қ. Интерактивті әдістемелерді сабақта қолдану. — Алматы, 2015.

4. Бұзаубақова К. Ж. Жаңа педагогикалық технологиялар. — Тараз, 2003.

5. Мухамбетжанова С. Т., Жартынова Ж. А. Интерактивті жабдықтармен жұмыс істеудің әдіс-тәсілдері. — Алматы: ҰБЖҒО, 2013.

6. Educaplay: Interactive Educational Activities. [Электрондық ресурс] — Қолжетімділік режимі: www.educaplay.com (ЖИ арқылы тапсырмалар құрастыру платформасы).

7. Google Earth Pro: Exploring the World. [Электрондық ресурс] — Қолжетімділік режимі: www.google.com (Виртуалды карталармен жұмыс).

8. NotebookLM by Google: Your AI Research Assistant. [Электрондық ресурс] — Қолжетімділік режимі: notebooklm.google.com (Мәтінді талдау және ЖИ ассистенті).