Тіліміз тірі,бірақ неге үнсіз?

ТІЛІМІЗ ТІРІ, БІРАҚ НЕГЕ ҮНСІЗ?

Бүгінгі таңда,Алматыда 70% қазақ тұрады, бірақ қызмет көрсету саласының 80%-ында орыс тілі басым. Мемлекеттік тілдің мәртебесі бар, бірақ қолданыс аясы неге тарылып барады?

Қазақстанда соңғы үш жылда қазақ тіліндегі контент 2,5 есеге өсті. Сонымен қатар, ірі қалаларда қазақ тілінде қызмет ала алмаған тұрғындардың шағымы да көбейген. Тіл бар, бірақ дауысы неге естілмейді?

Ұлттық статистика бюросының 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша, ел халқының 80,1%-ы қазақ тілін меңгерген. Мәдениет және ақпарат министрлігінің 2024 жылғы есебінде мемлекеттік тілде іс жүргізу үлесі 92%-ға жеткені айтылған.

Алайда зерттеу ұйымдары басқа сандарды алға тартады. "Тіл-Қазына" орталығының 2023 жылы жүргізген мониторингіне сәйкес, Алматы мен Астанадағы 500-ден астам нысанның тек 23%-ы ғана тұтынушыға бірінші болып қазақ тілінде қызмет көрсеткен. Ал жарнама нарығындағы қазақ тіліндегі жарнама үлесі 15%-дан аспайды.

Сонымен қатар,тіл жанашырлары мен бірқатар қоғам белсенділері тілдің қолданысын күшпен арттыру керек деп есептейді.

Филология және өнертану ғылымдарының докторы Меруерт Құрманғалиева: "Біз 30 жыл бойы "тілді мәжбүрлемей дамытамыз" дедік. Нәтижесінде қалада қазақша сөйлейтін орта қалыптаспады. Тіл - нарық. Сұраныс болмаса, ұсыныс болмайды. Мемлекеттік қызметте, банкте, ХҚКО-да қазақ тілінде қызмет көрсету міндетті әрі бірінші болуы керек. Бұл - дискриминация емес, Конституцияның орындалуы", - дейді.Олардың дәйегі: Латвия мен Украина тәжірибесі. Онда қызмет көрсету саласында мемлекеттік тілді бірінші қолданбаған кәсіпкерге айыппұл салынады.

Ал кәсіпкерлер мен маркетологтардың көзқарасы басқа.Алматы,Астана секілді ірі мегаполюстерден бөлек бірнеше „Magnum" филиалының иесі Яков Михайлович Фишман:”Біз клиентке қазақша қызмет көрсетуге дайынбыз. Бірақ мәселе кадрда. Қазақша сауатты, әрі орысша, ағылшынша білетін даяшы табу қиын. Екіншіден, бизнес пайда үшін жұмыс істейді. Егер қазақ тіліндегі жарнама аз клиент әкелсе, кәсіпкер орысша жарнама береді. Тілді дамыту үшін оны табысты ету керек", - дейді.Бұл пікірді жастар да қолдайды.20 жастағы жас блогерлердің басым көпшілігі: "Мен қазақша жақсы сөйлеймін, бірақ TikTok, YouTube-та маған керекті сапалы контенттің бәрі орысша. IT туралы, дизайн туралы қазақша терең ақпарат жоқ. Мен тілді жек көргеннен емес, контент жоқ болғаннан орысша қараймын", - дейді. Бұл жерде мәселе екі тараптың да шындығында жатыр. Бір жағынан заңның орындалуын талап ету бар, екінші жағынан нарық заңдылығы бар.

Тіл саясаты институтының сарапшысы және журналист Әділбек Қаба: "Қазақ тілінің қазіргі проблемасы - мәртебеде емес, функционалдығында. Тілдің мәртебесі бар, бірақ функциясы аз. Адам қазақша сөйлеп, сол арқылы ақша тауып, мансап қуып, білім алатын болса, ол тілді өзі-ақ үйренеді. Ол үшін қазақ тілін ғылымның, IT-ның, бизнестің тіліне айналдыру керек", - деп түсіндіреді.Қазір мемлекет осы бағытта қадам жасап жатыр. 2024-2029 жылдарға арналған Тілдерді дамыту тұжырымдамасында қазақ тіліндегі цифрлық контентті 50%-ға арттыру, балаларға арналған 100 отандық мультфильм шығару және мемлекеттік сатып алуларда қазақ тіліндегі өнімдерге басымдық беру көзделген.

"Қазақ тілі: қолданылмай ма, қолдау жетпей ме?" деген сұраққа біржақты жауап жоқ. Статистика қазақ тілін білетіндер көп дейді,жеке кәсіп иелері оның қолданысы аз дейді.

Бір тарап заңды қатаңдату керек десе, екінші тарап тілді экономикалық тұрғыда тартымды ету керек дейді.Анығы сол, тіл енді тек мектеп пен мерекенің ғана емес, бизнес пен технологияның да тіліне айналғанда ғана оның дауысы қатты шыға бастайды.Ұлт болмысын жоғалтпау үшін қазақ тілінің маңызы мен құндылығы артады. Ал ол үшін тек министрлік емес, әрбір кәсіпкер,әрбір тұтынушы жауапты.

Формат:Ақпараттық мақала

Қолданылған стандарт:BBC, Magnum басшысы жеке парақшасы,Әділбек Қаба мен Меруерт Құрманғалиева сұхбаты