Д.Р.ӘБДІҚАДЫРОВА,
М.М.ЧНЫБАЕВ

«ТОҒЫЗҚҰМАЛАҚ» ҰЛТТЫҚ
ОЙЫНЫ
ОҚУ - ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛ

Алматы * 2011

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
УНИВЕРСИТЕТІ

Д.Р.ӘБДІҚАДЫРОВА,
М.М.ЧНЫБАЕВ

«ТОҒЫЗҚҰМАЛАҚ» ҰЛТТЫҚ
ОЙЫНЫ
ОҚУ - ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛ

Алматы * 2011

УДК 796 / 799 (075.8)
ББК 75.5я73
Т 50
Баспаға Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық
университетінің әдістемелік кеңесі ұсынған
№ 4 хаттама «6» мамыр 2011 ж.
Пікір жазғандар: Е.Ә.Әлімханов – п.ғ.к., профессор;
Д.З.Бейсенов – т.ғ.к.,профессор.

ISBN 978-601-224-223-2
Т 50 «Тоғызқұмалақ» ұлттық ойыны:Құрастырғандар:
Д.Р. Әбдіқадырова, М.М. Чныбаев. Оқу- әдістемелік құрал. –
Алматы:ҚазМемҚызПУ, 2011. – 36 бет.
«Тоғызқұмалақ» ұлттық ойыны әдістемелік құралында сабақ ӛткізу
әдіс-тәсілдері құрастырылған, ойын ережелері келтірілген, оқу бағдарламалық күнтізбе жоспарлары берілген және бірінші оқыту жылына
арналған сабақтың ӛтілу бағдарламасы қарастырылған.
«Тоғызқұмалақ » ұлттық ойыны әдістемелік құралы білім беру
жүйесі оқытушыларына, спорт мектептері жаттықтырушыларына және
орта мектеп үйірме жетекшілеріне арналған.

УДК 796 / 799 (075.8)
ББК 75.5я73

ISBN 978-601-224-223-2

© Д.Р. Әбдіқадырова, М.М. Чныбаев. 2011
© ҚазМемҚызПУ,2011

Кіріспе
Қазақ халқы ӛздерінің бұрыннан келе жатқан ұлттық спорт
түрлерімен мақтанады: аламан бәйге, аударыспақ, қазақша күрес, тоғызқұмалақ кӛкпар т.б. Ұлттық спорт түрлерінің арасындағы «Тоғызқұмалақ» ойыны – осылардың ішіндегі ерекше
орын алатын спорт түріне жатқызуымызға болады. Жоғарыдағы
аталған спорт ойындарында үлкен жетістіктерге жету үшін,
спортшылардың дене даярлығының жоғары болуы талап етілетін болса, жоғарыдағы аталған спорт ойындарына қарағанда, тоғызқұмалақ ойынында жеңіске жету үшін адамның ойлау қабілетінің жоғары болуы, арифметиканың негізі жәй ғана амалдарын білуі, адамның есте сақтау қабілеттілігі пайдасының аса жоғары болуы қажет екендігі байқалады.
Дүние жүзіндегі үстел үстінде ойнайтын спорт түрлерінің
ішінде, тоғызқұмалақ ойыны да жоғары тұруы керек. Себебі,
ойын барысында ӛте күрделі қиындықтар байқалған кезде, бұл
ойын түрінің дойбы және шахмат ойыны түрлерінен қалыспайтындығын кӛруімізге болады.
Тоғызқұмалақ ойыны – сабырлықты, математикалық ойлауды, ұстамдылықты, шыдамдылықты, ұқыптылықты қалыптастыратын ойын. Ойынға қарап отырып, қазақ халқының ұлттық
ойыны – тоғызқұмалақты, ата - бабамыздың қалдырып кеткен
бір мәдени байлығы, қазынасы деп, аса зор құрметпен қарауымызға тұрарлық құнды дүние екендігін атап айтып кеткеніміз
жӛн сияқты.
Бірақ ойынның әртүрлі жағдайлар мен себептерге байланысты әлі де болса дами қоймауы кӛңілге дақ түсірері анық.
Бәсеңдеу таралуы әлі де болса әдістемелік оқу құралдарының аздығы, кӛрнекіліктер мен ақпараттық үгіт насихаттарының аздығы ілгері дамуға кесірін тигізуде.
Алғашқы әдістемелік оқу құралы болып, белгілі тоғызқұмалақ шебері Қазақстан Республикасының бірнеше дүркін чемпионы, ойынның алғашқы ұстаздарының бірі – А.Ақшораевтың
шығарған кітабын айтпай кетпесе болмас. Осы кітаптың шыққанына да 20 жылдан асса да, кӛпшіліктің қолында ол кітап қалмаған, табылуы да қиын. Осындай себептерден қайта құрастырылып, олқылықтардың орнын толтыру мақсатында, жаттық-

тырушыларға
кӛмекші
құрал
ретінде
1998
жылы
Н.Б.Құрманқұловтың оқу әдістемелік құралы орыс тілінде шыққан болатын. Сол оқу құралын толықтырып, біраз ӛзгертулер
кіргізіп, қазақ тілінде шығуын қолға алып отырмыз. Қосымша
әдістемелік оқу құралында оқыту мақсатына анықтама, оның
адамгершілік, тәрбиелік мәнін, оқыту мазмұны мен жүйесіне
жаңаша түрде әдістемелер мен тәсілдер енгізіп, оқыту түрлері
мен жүйесін оқушылар мен жаттығушыларға оқыту білімділік
дағдыларын игерулері қарастырылған. Осы қосымша әдістемелік оқу құралы кӛп жылдық оқыту тәжірибелерінен, ӛткен жылдары шыққан жинақтардан ӛзгертулер енгізіліп алынған құнды
дүние деп, қарауымызға болады.
Тоғызқұмалақ – қазақтың ерте заманнан келе жатқан ұлттық
спорт ойындарының бірі. Тоғызқұмалақ ойынын «қойшылар алгебрасы» деп те атайды. Оның себебі де жоқ емес. Тоғызқұмалақты тұңғыш рет ауыл қойшылары жайлауда қойды қаптата
жайып барып жусатқан соң, бір тӛбенің басына жиналып, жақ жақ болып ойнайтын болған. Алайда тоғызқұмалақ ойыны ол
кезде қойдың құмалағымен ойналатын. Бұған онша күрделі жабдықтардың да қажеті болмады.
Тоғызқұмалақ ойыны бұл күндері арнаулы тақтада ойналады. Бұл тақтаның ойылып жасалған он сегіз ұя - шұқыры бар.
Мұны тоғызқұмалақ тілінде «Отау» дейді. Әрбір ойыншының
тоғыз - тоғыздан отауы, құмалақ жинайтын бір – бірден қазаны
болады.
Тоғызқұмалақ ойыны - есеп ойыны. Есеп ойыны болуының
себебі - бұл ойын негінде тақ сандар мен жұп сандардың ӛзара
тартысы. Отаулардағы құмалақтардың барлығы да тоғыз – тоғыздан, яғни тақ сандар. Ойын осы тақ сандармен басталады.
Ойынды заңды түрде қай ойыншының бастайтындығы жеребе
арқылы шешіледі.
Ойынды солдан оңға қарай кез келген отаудан бастап жүруге
болады. Ол үшін жүріс жасалатын отаудан орнына бір құмалақ
қана қалдырып, қалған сегіз құмалақты түгелімен аласыз да,
келесі отауға әрбір отауға қолдағы құмалақтарды біткенше бір бірден салып шығасыз (Құмалақтар екі жақтың отауына да бірдей түсіп отырады). Содан ең соңғы құмалағыңыз қарсы жақтың
кез - келген бір отауына түсіп және ол отаудағы құмалақтар

саны біздің соңғы құмалақ түскенше тақ санда болса, сіздің құмалағыңыз ол отаудағы құмалақтар санын жұп жасаған жағдайда 2,4,6,8,10,12 т.с.с. сіз ол құмалақтарды ӛз қазаныңызға салып қоюыңыз керек. Бұдан кейін жүріс кезегі қарсы жаққа кӛшеді. Қарсы жақтың да тақтасы сіздің тақ санды бір отауыңызға
ӛзінің соңғы құмалағын салып,ол отаудағы құмалақтарды ӛз қазанына алу болып табылады. Екі жақтың жасаған жүрістері бір
жүріске саналады. Жүріс жәй және шабытты болып екіге бӛлінеді. Жүріс кезінде қарсы жақтың бір отауы «желінетін» болса,
оны «шабытты жүріс» дейді. Осы тәртіппен жүріс алма - кезек
ауысып отырады.
Тақ санды құмалағы бар отауларды тоғызқұмалақ тілінде
«ашық» немесе «алым» деп, жұп санды құмалағы бар отауларды
«жабық» отаулар деп атайды.
Ойыншылардың мақсаты – неғұрлым кӛп құмалақ алу.
Сондықтан ойын үстінде әрбір ойыншы ӛзінің отауларындағы
құмалақтарды шамасы келгенше жұп «жабық» ұстауға, қарсы
жақтың отауларын «ашық» тақ жасап отыруға тырысады. Тақ
санды отауларға үздіксіз шабуыл жасалып отырады. Егер алғашқы бір - екі жүрісте қарсы жақтың отаулары түгелімен жұп «жабық» болса, онда ойыншының мақсаты ӛз отауындағы құмалақтарды күшімен (оларды әрбір отауға тарату арқылы) жабық
отауларды ашуға, сӛйтіп келесі жүрістердің бірімен сол ашылған отаулардың біреуін алуға тырысады. Бұл кезде, әрине қорғаныс шараларын да ұмытпау керек.
Ойын барысында отауда бір құмалақ қалса және ол жүріс
үшін қажет болса, онда ойыншы жалғыз құмалақты да қатарындағы отауына ауыстыруына жүруіне болады, яғни әлгі жүріс жүрілген болып шығады.
Ойын барысында «тұздық алу» деген болады. Жүрген ойыншы ең соңғы құмалағын қарсыласының екі құмалақ жатқан
отауына түсіріп, үш құмалақ етіп алса, бұл ойыншы ӛзінің қарсыласынан тұздық алған болып есептеледі.Тұздық алудағы
мақсат - әрбір жүріс сайын отауға түсетін құмалақтарды ӛзіне
алып отыру. Ойын ережесі бойынша тек «маңдайдан», яғни тоғызыншы отаудан «тұздық» алуға болмайды және аттас нӛмірлі
отаулардан «тұздық» алынбайды.

Мысалы: қарсылас ойын барысында үшінші отаудан «тұздық»
алған болса, сіздің ол нӛмірлі отаудан «тұздық» алуыңызға болмайды. Ойын барысында «тұздық» бір – ақ рет алынады.
Ойын барысында әсіресе, ойын соңына таман келгенде
ойыншының біреуінің құмалағы таусылып қалады да, жүрісі бітеді. Тоғызқұмалақ ойынында бұл жағдайды «атсырау» деп атайды. «Атсырау» жағдайына тап болған ойын партиясы ұтылғанға есептелініледі. Себебі, ол ойыншы одан әрі жүре алмайды. Ал
енді қарсыласын «атсырау» жағдайына алып келген ойыншы ӛз
отауларындағы құмалақтардың барлығын жинап, ӛз қазынасына салады да, барлық құмалақтардың есебін шығаруға кіріседі.
«Атсырау» жағдайына дейін бұл екі ойыншының бірі 82 құмалақ жинап үлгермегенімен, әлі де жүру мүмкіндігінен айырылмаған ойыншы жеңген болып есептеледі. Ойын барысында
«атсырау» жағдайы сирек кездеседі. Себебі ойынның айла - тәсілін білетін ойыншы ӛзін «атсырау» жағдайына жеткізбеуге тырысады.
Ойын соңында жеңіске жету үшін қазанына міндетті түрде
82 құмалақ жинауы керек. Ойынның тең аяқталуы - сирек кездесетін жағдай. Тек ойын барысында екі ойыншы бірдей тұздық
алғанда ғана ойын тең аяқталуы мүмкін. Ойын ережесі бойынша
осы ойында жеңген ойыншыға – бір ұпай, тең ойынға жарты
ұпай, ұтылған ойыншыға ұпай берілмейді. Жарыс қорытындысын шығарған кезде ұпай санымен қоса міндетті түрде құмалақ
саны қоса жазылады. Мәселен ұтса 82 – 80, тең түссе 0,581 –
05,81 деп жазылады.
Жарыс хаттамасына ұпай санымен қоса құмалақ санының
жазылуы біріншілік қорытындысында жеңімпазды анықтау кезінде екі - үш ойыншының ұпай сандары бірдей болып қалса,
жеңімпаз құмалақ сандарының артықшылықтарына қарай анықталады.

Ойын ережелері

Ойын арнайы жасалынған тақталарда ӛтіледі. Тақтаның екі жағы бірдей симметриялы тақтайшалардан тұрады, тоғыз кішкене
және ұзын бір ұялардан тұрады. Тӛмендегі сызбадан ойын тақтасының құрылысын кӛруге болады.
«қара» жағының нӛмірлері
9

8

9
9
1

7

9
9
2

9
9
3

6

5

9
9

9
9

9
9

5

6

4

4

3

9
9

2

9
9

7

1

9
9
8

9

«ақ» жағының нӛмірлері

0
00
00
00
00

0
00
00
00
00

0
00
00
00
00

0
00
00
00
00

0
00
00
00
00

0
00
00
00
00

0
00
00
00
00

0
00
00
00
00

0
00
00
00
00

00
00
00
00
0

00
00
00
00
0

00
00
00
00
0

«ақ» жағының қазаны
«қара» жағының қазаны

00
00
00
00
0

00
00
00
00
0

00
00
00
00
0

00
00
00
00
0

00
00
00
00
0

00
00
00
00
0

Ойын басталар алдындағы тақтадағы жағдай.

Оқу бағдарламасы кестесін сағаттарға бӛлу
20 ..... - 20 ....... оқу жылдары

Сабақ
мазмұ
ны

Сағ
ат
сан
ы

Теори
ялық
сабақ
1.ҚРдағы
Дене
шыны
қтыру
және
спорт
2.
Ойын
ның
даму

8

4

2

2

2

2

ІХ

Х

Х
І

ХІІ

Ӛтілу айлары
І ІІ ІІІ ІY

Y

YІ

YІІ

YІІІ

4

тарихы

3.

2

2

2

2

Жарыс

ӛткізу
ереже
лері
4.
Спорт
тық
класс
ифика
циялар

Прак
тикал
ық
сабақ
тар
1.
Ойын
ереже
лері
мен
алғаш
қы
ұғымдар
2.
Ойын

189

28

6

22

22

2
6

6

6

2
6

26

2 2
6 6

26

26

26

26

26

26

ды
жазу
3. Дебют
4.
Митте
льшпи
ль
5.
Эндш
пиль
6.
Парти
яны

48
30

1
4

2
6

8
6

36

5

5

19

5

41

7

14

19

7

20

талдау

және
қорыту

Жар
ыстар
ға
қатыс
у
1.Ква
лифик
ациял
ық
турни
р
2. Б.
Момы
шұлы
на
арнал
ған

115

12

2 2
1 1

28

12

12

ұлттық

спорт
түрле
рінен
аптал
ық
3.

21

Мектеп

бірін
шілігі
4.
Ортал

21

2
1
2
1

21

12

2

26

2

26

ық
Азия
мен
Қазақ
стан
Респу
блика
лары
Фести
валі
5.
Федер
ация
кубогі
6.
Қала
аудан
дары
бірін
шілігі

21

21

12

12

Оқу ісінің меңгерушісі ____________ Тренер ____________

Күнтізбелік – тақырыптық оқу жоспары
№

Тақырып
аттары

Сағат
саны

Ӛтіле -

тін
айы

Кӛрнекілік
құралдар

Пәнарал
ық
байланыс

Әдеби
еттер

ҚР-дағы ДШ
және спорт
ДШденсаулық,
спорт-ұлт
мақтанышы
ҚР-ның
Мемлекеттік
қаулылары
Ойынның
даму
кезеңдері

2

2

9

5

Ойын
ережелері
мен
бастапқы
қалыптар

2

9,10

6

Ойынға
арналған
тақта
Жүрістер.
Жәй жүріс
және алымды
жүріс
«Тұздық»
алу

2

Ойынның
мақсаты мен
шарты
Атсырау

2

Отауларды
анықтау
түрлеріатжетер
Ӛткен
Тақырыптарды бекіту
Ойынды
жазу

4

Анықтамалық
Плакаттар

12

Топтардағы
минитурнилер
Шахматшы
күнделігі

1
2

3

4

7

8

9

10
11

12

13

9
Фото
суреттер

1

Газет
жинал
ымы

1
С.Т.Тлеубаев
тың ойын
тақтасы

6 сынып
тарих

Газет
жинал
ымы
Ақшо
раев
«Тоғы
зқұма
лақ»
Ақшо
раев
«Тоғы
зқұма
лақ»

5 түрі
3 сынып
математ
ика

2

Таблица

2

4

6

10

5 сынып
математ
ика

Ақшо
раев
«Тоғы

зқұма
лақ»
14

Қысқаша
жазу

1

15

Орташа жазу

1

16

Ұзын жазу

1

17

Ӛткен
Тақырыптарды бекіту

3

18

Дебют

48

19
20
21
22

23

24

Классикалық
партиялар
Жаңатас
қорғанысы
Қырғыз
шалысы
Дәстүрлі
емес
ойын бастамасы
Тақырыптар
ды
бекіту
Миттельшпи
ль

Ойын
барысын
жазу
10,
11,
12

Шебер
ойыншылард
ың
партиялары

8

Плакаттар

16

Плакаттар

Ақшо
раев
«Тоғы
зқұма
лақ»

6
Плакаттар

10

8

30

12,2,5

Ойын
барысының
плакаттары

Ақшо
раев
«Тоғы
зқұма
лақ»

25

Бай – отау

2

26

«Тұздық»
алмасу

4

27
28

29

30
31

32

33

Амалсыз
«Тұздық»
9-ыншы
отауға
құмалақ
жинау
Тас алуға
ойнау

4

Жүріс ұтуға
ойнау
Құмалақ
алудың
Қырғыз әдісі
Ӛткен
Тақырыптарды бекіту
Эндшпиль

1

4

4

1

10

36

1,2,5,6

Ойын
барысы
Плакаты

Чылы
мов
«Тоғы
зкорго
ол»

Құмалақ ұту
комбинациял
ары
Атсырау

12

36

Жүрістерді
санау
тәсілдері

2

37

Қосымша
жүріс ұту
әдістері
Ӛткен
тақырыптарды бекіту
Жарыс
ӛткізу
ережелері

2

34

35

38

39

40

Разряд
талаптары

Позиция
2-5-тен,
4-8-ден т.б

10
Плакаттағы
тәсілдер

10

2

8

2

7

Туризм және
спорт
Департамент
інің
Ережелері
Бірыңғай
Классификация

5 сынып
математ
ика

41

42
43

Квалификац
иялық
турнир
Жарыстарға
қатысу
Партияларды
талдау және
қорытындыл
ау

28

7,8

140

7,1-4

41

4,6,7

Оқу ісінің меңгерушісі _______ Тренер __________

Әр тақырыпқа арналған сабақ жоспары
1 – сабақ. Дене шынықтыру – денсаулық, спорт-ұлт
мақтанышы /2 сағ./.
Сабақ мақсаты: Оқушыларды Қазақстан Республикасындағы
дене шынықтыру және спорттың негізгі ережелерімен таныстыру, Қазақстан халқының Президенттік сынамалар бойынша
дене шынықтыру даярлығының негізгі ережелерімен, жоғары

жетістікке жеткен спортшылардың ӛмірін үлгі ретінде мысалға
алып, дене шынықтыру және спортпен айналысудың керегі екенін айту.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: Дене тәрбиесі, спорт,
Олимпиада, Президенттік сынамалар, салауатты ӛмір салты.
Кӛрнекіліктер: Газет жинамалары, мемлекеттік қаулылар,
Қазақстан спорт жұлдыздарының суреттері.
2- сабақ. «Тоғызқұмалақ» ойынының даму тарихы / 2 сағ./.
Сабақ мақсаты: «Тоғызқұмалақ» ойыны туралы, ойынның
қазақ халқының кӛне бір ойындары екендігі туралы, жеке тұлғалар туралы, қазіргі кездегі даму қарқыны туралы айтып беру.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: Кӛшпенділер тарихы
мен мәдениеті туралы, құмалақ, тоғыз саны, «Абай жолы» кітабы туралы, ҚР «Тоғызқұмалақ» Федерациясы, жарыстар туралы
айтып беру ..
Кӛрнекіліктер: А.Ақшораевтың кітабы, Қазақстан қалаларындағы музейлерден алынған әр түрлі естелік суреттер , газет
қиындыларынан жиналған ӛтілген жарыстар туралы хабарламалар .
3-ші сабақ. «Тоғызқұмалақ» ойыны тақтасы / 2 сағ./.
Сабақ мақсаты: Оқушыларды бұрын қолданылған тақта түрлерімен таныстыру, ойынның дами түсуіне байланысты сапалы
ӛзгерістерімен, қазіргі қолданылып жүрген ойын тақталарының
құрылысын есте сақтау және тарихи қолданыста жүрген отаулар
туралы айтып беру.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: Тас ағаш, пластмассадан
жасалынған тақталар туралы, тақтадағы отаулардың сандық нӛмірлері, қазіргі кездегі тақталардың жасалуының ерекшеліктерін, жылдам ойындар / блиц/, ойын диаграммаларын айту.

Кӛрнекіліктер: тарихи тақталардың 5 түрі, тақта суретінің сызбасы кӛрсетілген плакаттар.
4 - сабақ. Жүріс. Жәй және ұтымды жүріс / 2 сағ./.
Сабақ мақсаты: Оқушыларды тастарды отауларға дұрыс орналастыруға үйрету, «Жүріс» туралы ойды түсіндіру, «Жәй және
ұтымды» жүрістер, ойлау қабілетін жетілдіру.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: Жүріс. Жәй және ұтымды жүрістер, жүрісті таңдау, спорттық тәлім, ұстадың жүр заңды
ережесі.
Кӛрнекіліктер: «Тоғызқұмалақ» ойыны тақтасы
5- сабақ. «Тұздық» - ойындағы жеңіске жетудің негізі / 2 сағ./.

Сабақ мақсаты: Оқушыларға «тұздықты» дер кезінде ұтымды
алуды үйрету, «тұздықты» ойын барысындағы негізгі әдіс екендігін және тәсілдерді ұтымды пайдалану туралы таныстыру, әртүрлі «тұздықтардың» қайсысы күштірек екендігін салыстыра
отырып қорғанысқа кӛшу жолдарын түсіндіру.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: «Тұздық», «тұздықтардың» күші, айырбастау амалдары, амалсыз айырбас, ойын барысындағы әртүрлі айырбас жолдарының нұсқалары.
Кӛрнекіліктер: «Тоғызқұмалақ» ойыны тақтасы, «тұздық» күшін салыстыру кестесі.
6 - сабақ. Ойынның мақсаты мен шарты / 2 сағ./.
Сабақ мақсаты: Оқушыларға ойлау қабілеттілігі түрлерін үйрету, ойын барысында ойын мақсаты мен шартын дұрыс қолдана білуге, ойынның жалпы білімділік және тәрбиелік рӛлін айтып беру.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: Құмалақ алуға ойнау
және «атсырауға» ойнау, ойын есебі, жеңіске жетудің айла мен

әдістерінің негіздері, талдау, есте сақтау, ойлау қабілеттілігі туралы.
Кӛрнекіліктер: Шебер ойыншылардың ойындарынан келтірілген партия кӛріністері, ойын тақтасы.
7-8- сабақтар. «Атсырау» / 4 сағ./.
Сабақ мақсаты: Оқушыларды эндшпиль жағдайы ойынында
дұрыс бағалауды және оған ӛтудің тиімді жолдарын үйрету.
Ойын барысында «Атсырау» жағдайын дұрыс қолдана білудің
рӛліне назар аудару.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: «Атсырау», эндшпиль,
ойындағы жалпы жүрісті санау жолдары.
Кӛрнекіліктер: Ойын тақтасы, Шебер ойыншылардың ойындарынан келтірілген партия кӛріністері.
9-10-сабақтар. «Ат-жетер» отауын анықтау жолдары / 4 сағ./.
Сабақ мақсаты: Оқушыларды «Ат-жетер» отауына жетуді есептеу формуласын үйрету, есептеудің әртүрлі жолдарымен таныстыру.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: «Ат-жетер» отауы,
«саусақпен», арифметикалық, қырғыз әдісімен, қарсы жақтың
отау нӛмірін пайдаланып есептеу.
Кӛрнекіліктер: Формула жазылған плакаттар, ойын тақтасы.
11-16 – сабақтар. Ӛткен тақырыптарды бекіту / 12 сағ./.
Оқушылардың ойын ережелері білімін және алғашқы мағлұматтарды толық алғандарынан кейін, оларды бір-бірімен ойнату,
ойын дағдыларын бекіту ӛте маңызды болып табылады. Осы кезеңдерде оқыту, үйрету барысында мынандай «Ойынды жақсы
ойнап меңгеру үшін-ӛте кӛп кездесулер, ойындар ойнау қажет»
деген ұран ұстанған жӛн болып табылады.

17-18-сабақтар. Ойынды жазу. Қысқа және орта жазулар /
2 сағ./.
Сабақ мақсаты: Жазуға анықтамалар беру.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: Ұзын жазу түрі, арнайы
әдебиеттердегі жазудың негізгі түрлері, қысқа және орта жазулар. Партия ойындарын жазу-ойындарда шеберліктің ӛсу биігінің жоғарылау шыңы екендігін айту.
Кӛрнекіліктер:Партия ойындарын жазу күнделігі, ойын тақтасы.
19-сабақ. Ӛткен тақырыптарды бекіту / 2 сағ./.
Партияларды дұрыс жазу үшін, ойын үстінде екі жақ бірдей жазып отыруы керек және келесі ойналған партияларды мұқият
тексеріп жазу керек.
20-23-сабақтар. Дебют. Классикалық партиялар / 8 сағ./.
Сабақ мақсаты: Оқушыларды ойынның басында дұрыс шешімге үйрету, классикалық партиялардағы негізгі жүрістерді кӛрсету, қолданған дебюттарды ойлап еске сақтау.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: Дебют, классикалық
партиялар, ашық дебют.
Кӛрнекіліктер: Ашық дебют-классикалық партиялардан әртүрлі нұсқалары келтірілген плакаттар.
24-31-сабақтар. Жаңатас қорғаны / 16 сағ./.
Сабақ мақсаты: Жаңатас қорғанысының негізгі бір түрін кӛрсету, оқушыларға ашық дебюттың қорғаныстан айырмашылығын үйрету.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: Қорғаныс, жаңатас қорғанысы, қырғыз нұсқалары, жабық дебют.

Кӛрнекіліктер: Жазуға арналған күнделік, спорт шеберлерінің
партиялары, жаңатас қорғанысының әртүрлі нұсқалары келтірілген плакаттар
32-34- сабақтар. Қырғыз гамбиті / 16 сағ./.
Сабақ мақсаты: Оқушыларға жабық дебюттың негізі бір түрлерін дұрыс қолдана білуге үйрету, ойында әртүрлі дебюттардың
аяқ астынан шыға келулерін айту.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: Қырғыз гамбиті, жаңа
және ескі қырғыз қорғаныстары, жабық дебют.
Кӛрнекіліктер: Жазуға арналған күнделік, спорт шеберлерінің
партиялары, қырғыз гамбитінің әртүрлі нұсқалары келтірілген
плакаттар.
35-39-сабақтар. Дәстүрлі емес бастама / 10 сағ./.
Сабақ мақсаты: Оқушыларға басқа да ойын барысында кездесетін дебюттарды таныстыру, бұлар бастамалардың әлсіз жақтары екендігін айтып түсіндіру керек.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: А.Бойконың дебюты,
дәстүрлі емес бастамалар, Қарағанды, Батыс Қазақстан,
Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан тоғызқұмалақ мектептері
туралы айту.
Кӛрнекіліктер: Жазуға арналған күнделік, Қазақстандағы әр аймақтардағы спорт шеберлерінің партияларынан кӛріністер келтіру.
40-43- сабақтар. Ӛткен тақырыптарды бекіту / 8 сағ./.
Бұл сабақтарды бақылау- тексеру сабақтары ретінде ӛту керектігі ескертіледі. Бұл мақсатта оқушыларға шебер ойыншылардың партияларын толық талдауы керектігі беріліп айтылады.
44-сабақ. Миттельшпиль. Бай – отау / 2 сағ./.

Сабақ мақсаты: Оқушыларға «Миттельшпиль», «Бай – отау»
атауларына жалпы анықтамалар беру. Оларға дебюттен, миттельшпильге ӛтуді анықтауды дұрыс үйрету, ойын ортасында
бай - отаудың күштірек жақтарын тиімді пайдалану керек екендігін айту.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: миттельшпиль, байотау.
Кӛрнекіліктер:Жазуға арналған күнделік, Қазақстандағы әр аймақтардағы спорт шеберлерінің партияларынан кӛріністер келтіру.
45-46- сабақтар. «Тұздық» айырбас / 4 сағ./.
Сабақ мақсаты: «Тұздық» тақырыбын қайталау, «тұздықтардың» күшін бағалауды оқушыларға жеткізу, оның ойын ортасындағы артықшылығын, «тұздықтарды» алмасуды дұрыс пайдалана білуді үйрету.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: «тұздықтардың» күштілігі, айырбас, амалсыз айырбас, миттельшпиль.
Кӛрнекіліктер: «Тұздықтардың» күштілігі кӛрсетілген кесте,
ойын тақтасы.

47-48-сабақтар. Құтылмас «тұздық» / 4 сағ./.
Сабақ мақсаты: «Тұздықсыз» ойнаудың тәсілі, құтылмас «тұздықты» алудың дұрыс әдісі, 5,20,2 комбинациясы- «Тұздықты»
алудың негізгі оқу әдісі.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: «Тұздық», құтылмас
«тұздық», «тұздық» алу комбинациясы.
Кӛрнекіліктер: «Тұздық» алудың, 1-8 отаулардан алу жолдарының бастапқы жағдайлары келтірілген плакаттар.
49-50 - сабақтар. 9-ыншы отаудағы құмалақтар / 4 сағ./.

Сабақ мақсаты: 9-ыншы отаудағы құмалақтарды ұтымды қоя
білуге үйрету, «үштен кӛп» ережесімен таныстыру немесе
Нигай ережесі.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: «Үштен кӛп» ережесі,
9-ыншы отау миттельшпильдегі қорғану отауы.
Кӛрнекіліктер: ойын тақтасы.
51-52 – сабақтар. Құмалақ ұтуға ойнау / 4 сағ./.
Сабақ мақсаты: Ойынның ортасында құмалақ ұтуға ойнаудың
тиімділігі, құмалақ ұтуға ойнауға кӛшудің дұрыс жағдайын бағалау.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: Құмалақтар, құмалақ
ұту-партияның мақсаты мен негізі.
Кӛрнекіліктер: Әртүрлі бастапқы жағдайлар кӛрсетілген плакаттар.

53-сабақ. Жүріс ұтуға ойнау. Құмалақ жинаудың қырғыз
әдісі / 2 сағ./.
Сабақ мақсаты: Қарсы ойнау, жағдайға қарап ойнау, жүріс ұтуға ойнау, «атсырауға» ойнау-партиялардағы жеңіске жетудің
кӛп кездесетін айла-тәсілі.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: Миттельшпильдегі жағдай мен жүріс ерекшелігі, жүріс ұтуға ойнаудың қырғыз әдісі.
Кӛрнекіліктер: ойын тақтасы.
54-58- сабақтар. Ӛткен тақырыптарды бекіту / 10 сағ./.

«Миттельшпиль» тақырыптарында ӛткен тақырыптарды толық
түрде меңгеруді келесі сабақтарда партиялардың барысын, ортасынан бастаған жӛн. Бұл үшін шебер ойыншылардың партияларынан, 6-10 жүрістен соң ойын жағдайларын міндетті түрде
талқылау керек. «Дебют» тақырыптарында қайталау мен бекіту
мақсатында, дайындалған партиялар жағдайында дебютті дұрыс
анықтауды талап ету керек.
59-64-сабақтар. Эндшпиль. Құмалақ ұту жолдары / 12 сағ./.
Сабақ мақсаты: Оқушыларға ойынның ортасында эндшпильге
дұрыс кӛшкендігі туралы анықтауды үйрету. Тәсіл қолдану әдістер жағдайы кӛмегімен партияны жеңудің амалдары.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: Эндшпиль, 5-тен
2,8-ден 4, 10-нан 6 жағдайлары- құмалақ алудың алғы әдісі.
Кӛрнекіліктер: Әртүрлі жағдайлардағы амалдар кӛрсетілген
плакаттар, ойын тақтасы.
65-69-сабақтар. «Атсырау» / 10 сағ./.
Сабақ мақсаты: Эндшпильге қорғаныс пен тәсілдер, «атсырау»
жағдайы эндшпильге негізгі әдіс.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: «Атсырау» жағдайы
эндшпильде «тұздық» жағдайынсыз түрі, «тұздықтардың» әр
түрлі күштілігі жағдайы.
Кӛрнекіліктер:
Әртүрлі бастапқы жағдайлар кӛрсетілген
плакаттар. Отау саны 8,2 «тұздықтарына» ерекше назар аудару
керек.
70-сабақ. Жүрістерді санау жолдары / 2 сағ./.
Сабақ мақсаты: Оқушыларды «атсырауға» дейінгі математикалық есептеу әдістерімен таныстыру.

Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: 2n, 3n-2, 4n-5, 5n-9, 6n14 формулалары және т.б.
Кӛрнекіліктер:Математикалық формулалар кӛрсетілген плакаттар.

71- сабақ. Қосымша жүрістермен ұтудың әдістері / 2 сағ./.
Сабақ мақсаты: Қосымша жүрістермен ұтудың негізгі әдістерін
үйрету: қарсыластың отауларындағы құмалақтардың жиналып
қалуын есептеу арқылы, (негізі екінші отаудағы), қарсыластың
жүрісінің амалсыз азаюын есептеу арқылы, ӛз жағының құмалақтарының дұрыс орналасуын есептеу арқылы.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: Қосымша жүрістер.
Кӛрнекіліктер: Әртүрлі жағдайлар келтірілген плакаттар, ойын
тақтасы, шебер ойыншылардың партияларынан алынған классикалық жағдайлар.
72-76- сабақ. Ӛткен тақырыптарды бекіту / 10 сағ./.
«Эндшпиль» тақырыптарындағы сабақтарды пайдалы бекітуде,
шебер ойыншылардың партиясының аяқ жағын кӛбірек ойнап
кӛңіл бӛлуіне жол беру керек. Осы эндшпильдегі дұрыс жалғастыруларды әр сабақта терең талдап, кӛрсетіп отыру керек. Осы
оқыту жағдайларында шебер ойыншылардың ойындарының бастапқы қалыптарына оқушыларды жұмылдырып отыру керек.
77- сабақ. Жарыс ӛткізудің ережелері. / 2 сағ./.
Сабақ мақсаты: Оқушыларды жарыс ӛткізудің талаптарымен
таныстыру, жарыс түрлерін айту, оларды ӛткізу мақсатын, оқушыларды жарысқа дайындау және жарыстардағы тәртіп ережелерін түсіндіру.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: Жарыстар, турнирлер,
чемпионаттар, жекелей және командалық жарыстар, айналым
жүйесі, олимпиадалық және швейцариялық жүйелер.

Кӛрнекіліктер: Жарыс ӛткізудің ережелері, ҚР-ның туризм және
спорт Комитеттері бекіткен Жарғылары.
78-сабақ. Разрядтық талаптар / 2 сағ./.
Сабақ мақсаты: Оқушыларды «тоғызқұмалақ» ұлттық ойынының разрядтық талаптарымен таныстыру. Республикадағы бірыңғай спорттық жіктемелері туралы айту.
Негізгі атаулар мен түсіндірме сӛздер: разряд, Қазақстан спорт
шебері атағы, турнирдің коэффициенті.
Кӛрнекіліктер: разрядтық талаптар, ҚР- ның туризм және спорт
Комитеттері бекіткен Жарғылары.
Спортшыларды дайындауда әртүрлі жарыстарға қатысу
ерекше орын алатындығын баса айтуымыз керек. Ерекше ойнау
шеберлігі бар шәкірттерді анықтағанда квалификациялық турнирлерді айналым жүйесі бойынша ӛткізген ӛте дұрыс болып
табылады.
Турнир ӛткізгенде оқушылардан ойналған партияларының
толық жазылуын талап ету керек. Квалификациялық турнирлерінің негізін ала отырып, турнирге қатысқандарға разрядтар
беруге болады және әртүрлі дайындалған оқушыларды жарыстың тӛрешілер алқаларына қатыстыруға болады. «Тоғызқұмалақ» ұлттық ойынының дайындық бӛліміне қатысушы оқушылардың ойнау дәрежелерінің ӛсуіне әртүрлі ӛтілетін қалалық
және одан да жоғары дәрежедегі жарыстарға қатысуы аса маңызы бар іс. Қаражат жағдайларына байланысты негізінен шет аймақтарда ӛтілетін жарыстарға барған дұрыс болып табылады.
Оқушылардың әртүрлі жарыстардан тәжірибе жинақтағандықтарынан соң, оларды толық түрде партияларды талдау жұмыстарына қою даярлықтың ерекше бір кӛрінісі екенін кӛреміз.
Мақсатты да тиімді оқыту бағыты бойынша партияларды дұрыс
талдауда ӛзінің ойын партияларын мысалға алып отыруы және
әр жылдарда ӛтілген, ӛзі қатысқан жарыстарын талдай білгені
жӛн. Үйге тапсырмалар берген кезде спорт шеберлерінің ойын
барысы партияларынан тапсырмалар берілгені дұрыс.

Қосымша
«Тоғызқұмалақ» ұлттық ойынынан жарыстар
ӛткізудің ережелері
I. Негізгі жарғылар
Жарыстың мақсаты мен сипаты:
1. «Тоғызқұмалақ» ұлттық ойыны жарыстары кӛпшілікті ойынмен үнемі айналысу, ұлттық ойындардың түрлерін насихаттау
және ӛркендету, спорттық жетістіктерге жету және орындаған
разрядтық белгіленген талаптарды беру мақсаттарында ӛтіледі.
2. Жарыстар жекелей, командалық және жекелей-командалық
болуы мүмкін. Жарыстың сипаты жарғыда анықталады, жарысты ӛткізуші ұйымдардың жарыс жарғылары облыс және

республикалық «Тоғызқұмалақ» федерацияларымен келісіліп
жасалады.
3. Әр жарыс ережелер мен жарғылар талаптарына сай ӛтіліп,
жарысты жүргізуші ұйымның жарысты бекітуімен, облыстық
және республикалық федерациялардың берген рұқсатымен ӛткізіледі.
4. Жарыс жарғыларында мынандай бӛлімдер болуы керек:
- жарыстың аталуы;
- мақсаты мен міндеттері;
- жарысқа басшылық жасаушылар;
- жарысқа қатысушылар;
- жеңімпаздарды анықтау және марапаттау;
- партиялардың уақытын қарау;
- жарысқа қатысушыларды қабылдау шарты;
- жарыс сұраныс қағаздарын беру мен мерзімі.
5. Жарыс жарғылары белгіленген талаптары ережелерге сай
болуы керек.

ІІ. Жарысқа басшылық жасау
1. Жарысқа басшылық жасау жарысты ұйымдастырушы ұйымның бекіткен жарыс тӛрешілерінен, облыстық және республикалық
федерацияларының қолдауымен жүзеге асады.
2. Жарыс тӛрешелері жарысты ӛткізуге және даярлық жұмыстарын жүргізуге жарыс ережелері мен жарыс жарғылары талаптарына сай ӛткізулеріне, жарыс қорытындыларын анықтауға
және жарыстың жалпы қорытындыларын жасауға жауапты болып табылады.
3. Жарыс тӛрешілер алқасына мыналар кіреді:бас тӛреші, бас
хатшы, хатшы-тӛрешілер, жарыс дәрігері.

4. Жарыс ӛткізуші ұйым, жарыстың үлкен және кіші болуына
байланысты жарыс тӛрешілер санының құрамын ӛздері анықтайды.
5. Бас тӛреші жарысты ұйымдастыру және жарыстың сапалы
ӛтуіне басшылық жасайды:
- жарыстың ӛтілу орнын, керекті құрал-жабдықтарды ертерек дайындап, даярлық жұмыстарын тексереді;
- бас хатшы мен хатшы-тӛрешілерді таңдауға ат салысады;
- жарыс басталмас бұрын жарыс тӛрешілер алқасымен және
жарыс басшыларымен ұйымдастыру жиналыстарын ӛткізеді;
- жарыс тӛрешілер алқасымен бірге жарысқа түскен шағым
арыздарды қарап, шешім шығарады;
- жарыс соңында жарыс қорытындыларын бекітіп, жарыс тӛреші алқаларының жұмыстарына баға беріп, жалпы қорытынды отырыс жасайды;
- жарыстың ашылу салтанатының, жарыстың жабылу рәсімдерінің және жарыс жеңімпаздарын марапаттауларының тәртібін жасайды;
- жарыс ӛткізуші ұйымға үш күн асырмай жарыстың хаттамаларын және жарыстардың ӛтілу барысының есептерін
ӛткізеді.
6. Жарыстың бас хатшысы жарысқа қатысушылардан жарысқа
қатысу сұраныс қағаздарын жинап алады, жарыс хаттамаларын
дайындайды. Жеребені негізге алып, кім-кіммен кездесіп ойнайтындығын жасап, бас тӛрешіге бекітуге береді.
7. Хатшы-тӛрешілер бас хатшының басшылығымен жұмыс жасайды. Олар жедел түрде ойын жағдайларынан мағлұматтар
мен ақпараттар жинап беріп, ӛз уақытында бас хатшыға кӛрсетіп, оларды бекітуге дайындап беруі міндетті.

ІІІ. Жарысқа қатысушылар
1. Жарысқа алдын ала даярлықтан ӛткен және басқа ұйымдарда немесе «тоғызқұмалақ» федерацияларына мүше ойыншы
спортшылар қатыса алады.
2. Жарысқа қатысушылардың міндеттері:

- спорттық этиканы сақтау;
- тӛрешілердің қойған талаптарын бұлжытпай орындау, жарыста қойылған тәртіп пен талаптарды сақтаулары талап
етіледі;
- партияларды жазу, хатшы-тӛрешілерге кӛрсетілген үлгідегі
толтырылған жарыс барысын, жазу қағаздарын уақытында
ӛткізу.
3. Жарысқа қатысушылар жарыс барысында тікелей тӛрешілерге жарыс туралы сұрақтар қоюларына құқылары бар.
4. Жарыс тӛрешілеріне ойыншылардың бӛгет жасамауларына,
ашықтан - ашық заңсыз түрде қарсылық жасауларына тиым салынады.
5. Командалық жарыстарды ӛткізгенде негізінен әр командада
жарысқа әкелушілер тағайындалып, командадағы тәртіп пен
жағдайлар барысына, күн тәртібінің ӛтілу барыстарына жауапкершілік жарысқа әкелушілерге жүктелінеді.

ІҮ. «Тоғызқұмалақ» ойын тақтасына қойылатын
талаптар
1. Жарыстар арнаулы үлгідегі жасалынған ойын тақталарында
ӛтілулері керек.
2. Ойын тақталары мынандай болуы керек:
- түрі біркелкі;
- отаулары толық дұрыс нӛмірленген;
- құмалақтар отауда екі қатарда орналасуы керек;
- құмалақтардың түсі ойын тақтасынан бӛлек болуы керек.
3.Ойында қиындықтар туындағанда артықшылықтар мыналарға
беріледі:
- пластмассадан жасалынған «Кентау» түріне;
- ағаштан жасалынған «Ӛнерпаз» түріне;
- басқа жасалынған түріне.

Ү. Жеңімпаздар мен жүлдегерлерді анықтау
жағдайлары
1. Жеңімпаздар мен жүлдегерлер жалпы жинаған ұпайларының
санына байланысты анықталады. (жеңіс-1 ұпай, тең ойын – 0,5
ұпай, жеңіліс – 0 ұпай).
2. Егер екі немесе бірнеше ойыншылардың ұпай сандары бірдей болған жағдайларда жеңімпаздар мен жүлдегерлерді анықтау олардың бір-бірімен жекелей кездесулері, одан кейін құмалақ айырмасы, одан кейін Бергер мен Бухгольц коэффициенттеріне байланысты анықталады.
3. Командалық жарыстарда жеңімпаздар мен жүлдегерлерді
анықтау әр ойыншының жалпы жинаған ұпай сандарына байланысты, одан кейін командалардың жекелей кездесулеріне байланысты, одан кейін Бергер мен Бухгольц коэффициенттеріне байланысты анықталады.

ҮІ. Шағымдар мен арыздар
1. Жарыс тӛрешілер алқасына шағым