«Топтық психологиялық тренингтер әдістемесі»

Автор: Айтжанова Айжан Айтжановна

Бұл әдістемелік құрал «Топтық психологиялық тренингтер әдістемесі» тақырыбына арналған және білім беру ұйымдарындағы педагог-психологтар мен сынып жетекшілеріне, әлеуметтік педагогтарға, сондай-ақ жоғары оқу орындарының психология мамандығы студенттеріне әдістемелік көмекші құрал ретінде ұсынылады. Құралда топтық тренингтердің теориялық негіздері, құрылымы мен ұйымдастыру ерекшеліктері, жүргізушінің кәсіби шеберлігіне қойылатын талаптар, қатысушылардың психологиялық ахуалын реттеу және ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру тәсілдері қарастырылады.

Сонымен қатар, әдістемелік құралда оқушылардың тұлғалық дамуын, өзін-өзі бағалауын, қарым-қатынас мәдениетін, топ ішіндегі өзара түсіністік пен сенімді арттыруға бағытталған түрлі психологиялық ойындар, жаттығулар мен тренинг сценарийлері берілген. Әр тренингтің мақсаты, міндеттері, өткізу уақыты, құрал-жабдықтары мен талдау сұрақтары нақты көрсетіліп, практикалық бағытта жасақталған.

Құралды қолдану педагог-психологтарға топтық жұмыс барысында тиімді байланыс орнатып, эмоционалды қолдау көрсетуге, оқушылардың психологиялық тұрақтылығын дамытуға, ұжымда жағымды психологиялық климат қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Мазмұны

Кіріспе I БӨЛІМ. Топтық психологиялық тренингтердің теориялық негіздері 1.1. Топтық тренинг ұғымы және оның психологиялық мәні 1.2. Топтық тренингтің негізгі қағидалары мен құрылымы 1.3. Тренингтік жұмыс түрлері және олардың ерекшеліктері 1.4. Топтық тренингтің тұлға дамуына әсері II БӨЛІМ. Топтық тренингтерді ұйымдастыру және өткізу әдістемесі 2.1. Тренингке дайындық кезеңі: мақсат, жоспар және топ іріктеу 2.2. Тренинг жүргізушінің (фасилитатордың) кәсіби рөлі мен міндеттері 2.3. Қатысушылармен психологиялық келісім және сенім атмосферасын қалыптастыру 2.4. Тренинг барысын басқару және кері байланыс беру тәсілдері III БӨЛІМ. Тұлғалық даму мен қарым-қатынасқа арналған тренингтер 3.1. Өзін-өзі тану және өзін-өзі бағалауды дамыту тренингтері 3.2. Қарым-қатынас мәдениеті мен тыңдай білу дағдыларын қалыптастыру 3.3. Эмоциялық тұрақтылық пен стресс жағдайын жеңу жаттығулары 3.4. Топтық үйлесімділік пен бірлікті арттыру тренингтері IV БӨЛІМ. Мектеп психологиялық қызметіндегі тренинг үлгілері 4.1. Бастауыш сынып оқушыларына арналған топтық ойын-тренингтер 4.2. Жасөспірімдердің тұлғалық және әлеуметтік бейімделу тренингтері 4.3. Педагогикалық ұжыммен өткізілетін психологиялық тренингтер 4.4. Ата-аналармен жүргізілетін интерактивті тренингтер мен әңгімелер Қорытынды Пайдаланылған әдебиеттер

4 6 6 9 12 16 19 19 24 27 30 34 34 38 41 43 46 46 49 52 55 59 61

Кіріспе

Қазіргі таңда білім беру жүйесінде оқушылардың жеке тұлғалық дамуы мен психологиялық әл-ауқатын қамтамасыз ету маңызды бағыттардың бірі болып отыр. Білім беру процесі тек академиялық біліммен шектелмей, тұлғаның өзін-өзі тануы, қарым-қатынас дағдылары мен эмоционалдық мәдениетін қалыптастыруды көздейді. Осы тұрғыдан алғанда, топтық психологиялық тренингтер — оқушылар мен педагогтердің тұлғалық және әлеуметтік дағдыларын жетілдіруге, ұжымда өзара түсіністік пен сенім атмосферасын орнатуға мүмкіндік беретін тиімді психологиялық құрал болып табылады.

Бұл әдістемелік құрал педагог-психологтарға, әлеуметтік педагогтарға және сынып жетекшілеріне арналған. Ол мектеп психологиялық қызметінде тренингтік жұмысты кәсіби тұрғыда ұйымдастыруға, тұлғаның эмоционалдық тұрақтылығын дамытуға, ұжымдық өзара әрекеттестік мәдениетін арттыруға бағытталған.

Тақырыптың өзектілігі

Қазіргі қоғамдағы қарқынды өзгерістер мен әлеуметтік-психологиялық қиындықтар оқушылар мен мұғалімдердің эмоционалдық тұрақтылығын, өзін-өзі реттеу қабілетін дамытуды қажет етеді. Психологиялық тренингтер осы мәселелерді шешудің тиімді тәсілі ретінде қарастырылады.
Топтық тренингтер оқушылардың өзара қарым-қатынасын нығайтып, ішкі уайымдарын ашық айтуға, өзін-өзі түсінуге және өзін-өзі дамытуға мүмкіндік береді. Бұл әдістемелік құралдың өзектілігі — мектептерде тренингтік жұмыстың жүйелілігін қамтамасыз ету, ғылыми негізде ұйымдастырылған топтық психологиялық жұмысты дамыту қажеттілігімен анықталады.

Әдістемелік құралдың жаңашылдығы

• Тренингтік жұмыстың отандық психологиялық тәжірибесіне бейімделген жаңа үлгілері мен сценарийлері ұсынылған.

• Әр жас ерекшелігіне сәйкес (бастауыш, жасөспірім, педагог, ата-ана) тренинг тақырыптары мен құрылымы нақты жүйеленген.

• Психологиялық тренингтердің тиімділігін бағалау мен талдауға арналған диагностикалық және рефлексивтік әдістер енгізілген.

• Тренингті ұйымдастыруда фасилитатор мен қатысушылар арасындағы психологиялық серіктестік моделі қолданылған.

Әдістемелік құралдың ғылымилығы

Бұл құрал қазіргі психологиялық ғылымның заманауи бағыттарына — тұлғааралық қатынас психологиясы, эмоционалды интеллект теориясы, гуманистік және когнитивті психология қағидаларына сүйенеді.
Материалдар нақты ғылыми зерттеулер мен практикалық тәжірибелер негізінде құрастырылған, психологиялық тренингтерді өткізудің әдістемелік құрылымы мен диагностикалық тәсілдері ғылыми тұрғыда негізделген.

Мақсаты

Топтық психологиялық тренингтерді білім беру ұйымдарында кәсіби тұрғыда ұйымдастыру және өткізу әдістемесін жетілдіру арқылы оқушылар мен педагогтердің тұлғалық дамуына, психологиялық тұрақтылығына және ұжымдық өзара әрекет мәдениетіне ықпал ету.

Міндеттері

1. Топтық психологиялық тренингтердің теориялық негіздерін ашу;

2. Тренингтік жұмысты жоспарлау мен ұйымдастырудың тиімді тәсілдерін көрсету;

3. Әртүрлі жас ерекшеліктеріне сай тренинг тақырыптары мен жаттығуларды ұсыну;

4. Тренинг барысында сенімді қарым-қатынас пен ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру жолдарын анықтау;

5. Психологтың кәсіби рефлексиясы мен фасилитаторлық дағдыларын дамытуға бағыт беру;

6. Тренинг тиімділігін бағалауға арналған психодиагностикалық әдістерді енгізу;

7. Қатысушылардың өзін-өзі тануы мен өзара түсіністік қабілетін дамыту құралдарын жүйелеу;

8. Психологиялық қызмет тәжірибесіне тренингтік технологияларды енгізу арқылы мектеп ұжымындағы психологиялық климатты жақсарту.

Әдістемелік құралдың ғылыми-әдістемелік деңгейі

Құралда теория мен практика өзара ұштасқан. Тренингтің мақсат-міндеттері, кезеңдері, жаттығулардың мазмұны және нәтижелерін талдау тәсілдері ғылыми негізделген түрде сипатталған. Психологиялық тәжірибелер мен нақты әдістер педагогикалық ортада қолдануға ыңғайлы форматта ұсынылған. Бұл әдістемелік құрал білім беру мекемелеріндегі психологиялық қызметті сапалы ұйымдастыруға арналған кәсіби бағыттағы құжат болып табылады.

Әдістемелік құралдың негізгі бағыт-бағдары

• Білім алушылардың тұлғалық және эмоционалдық дамуы;

• Топ ішілік қарым-қатынас пен сенім орнату дағдыларын қалыптастыру;

• Педагогикалық ұжымда кәсіби өзара түсіністік пен бірлікті нығайту;

• Психологтың фасилитаторлық шеберлігін дамыту;

• Тренингтік жұмысты жоспарлау, өткізу және нәтижесін талдау бойынша нұсқаулық беру.

Әдістемелік құралдың теориялық және практикалық маңыздылығы

Теориялық маңызы – топтық тренингтердің психологиялық негіздерін, құрылымын және әсер ету тетіктерін ғылыми тұрғыдан түсіндіру арқылы мектеп психологиялық қызметінің ғылыми базасын толықтыру.
Практикалық маңызы – психологтар мен педагогтерге арналған нақты тренинг сценарийлері, жаттығулар жиынтығы, диагностикалық құралдар мен рефлексия тәсілдерінің жүйелі берілуі. Бұл материалдар мектеп, колледж және жоғары оқу орындарында тәжірибелік жұмысқа тікелей енгізуге болады.

Әдістемелік құралдан күтілетін нәтижелер

• Мектеп психологтары мен педагогтердің топтық тренингтер өткізу біліктілігі артады;

• Қатысушылардың эмоционалды интеллекті мен өзін-өзі реттеу қабілеті дамиды;

• Ұжымда жағымды психологиялық ахуал қалыптасады;

• Тұлғалық және коммуникативтік дағдылар жүйелі түрде жетіледі;

• Психологиялық қызметтің тиімділігі мен сапасы жоғарылайды;

• Тренингтік жұмыс мектептің тәрбие және даму үдерісінің құрамдас бөлігіне айналады.

I БӨЛІМ. Топтық психологиялық тренингтердің теориялық негіздері

1.1. Топтық тренинг ұғымы және оның психологиялық мәні

Қазіргі білім беру кеңістігінде оқушылар мен педагогтердің тұлғалық дамуы, психологиялық тұрақтылығы және қарым-қатынас мәдениеті ерекше маңызға ие. Осы бағытта психологиялық тренингтер — тұлғаның өзін-өзі тануына, топпен өзара әрекеттесу дағдыларын дамытуға, ішкі үйлесім мен сенімділік орнатуға мүмкіндік беретін тиімді психологиялық құрал болып табылады.

Топтық психологиялық тренинг – бұл қатысушылардың өзара әрекеттесу процесінде тұлғалық, коммуникативтік және эмоциялық дағдыларын дамытуға бағытталған психологиялық ықпал ету формасы. Тренинг ұғымы ағылшын тіліндегі training (жаттықтыру, машықтандыру) сөзінен шыққан, яғни ол тәжірибелік іс-әрекет арқылы үйрену мен дағдыларды бекітуді білдіреді.

Топтық тренинг — белгілі бір мақсатқа бағытталған, құрылымы бар, қатысушылар арасындағы сенімді қарым-қатынасты дамытатын интерактивті психологиялық жұмыс түрі. Тренинг барысында қатысушылар өз тәжірибесін талдайды, жаңа мінез-құлық үлгілерін сынайды және рефлексия арқылы жеке тұлғалық дамуға қол жеткізеді.

Психологиялық әдебиеттерде тренингке әртүрлі анықтамалар берілген:

• К. Левин тренингті топ ішіндегі өзара әрекет арқылы мінез-құлықты өзгерту және әлеуметтік тәжірибені кеңейту құралы ретінде қарастырған.

• К. Роджерс тренингті тұлғаның өзіндік «Менін» тануға және ішкі еркіндігін арттыруға бағытталған гуманистік үдеріс ретінде сипаттайды.

• А. Реан мен Ю. Емельянов тренингті тәжірибелік психологияның негізгі әдісі ретінде, тұлғааралық қатынасты дамытуға мүмкіндік беретін құрал деп есептейді.

Осы анықтамаларға сүйене отырып, топтық тренинг — бұл психологиялық тәжірибе мен өзін-өзі жетілдірудің топтық формасы, яғни ол адамды өз мүмкіндігін ашуға, өзгелермен тиімді қарым-қатынас орнатуға үйрететін дамытушы процесс.

Топтық тренингтің негізгі ерекшеліктері

1. Интерактивтілік – барлық қатысушылар белсенді қатысып, өзара әрекеттеседі.

2. Топтық динамика – қатысушылар арасындағы психологиялық байланыс, эмоциялық алмасу және өзара қолдау механизмдері маңызды рөл атқарады.

3. Рефлексия – әр қатысушы өзінің ішкі сезімін, ойларын талдап, өзіндік «Менін» түсінеді.

4. Қауіпсіз орта – тренинг барысында сенім мен құпиялылық қағидасы сақталады, бұл өз ойын еркін айтуға мүмкіндік береді.

5. Тәжірибеге бағыттылық – теориядан гөрі практикалық әрекет пен жаттығулар басым болады.

Топтық тренингтің психологиялық мәні

Топтық тренинг — тек белгілі бір жаттығулар жиынтығы емес, ол тұлғааралық қарым-қатынастардың дамуына, өзін-өзі тануға және өзін-өзі реттеуге ықпал ететін психологиялық процесс. Оның мәнін үш деңгейде қарастыруға болады:

1. Жеке тұлғалық деңгейде – адам өзін жақсырақ түсініп, өзінің эмоциялық реакцияларын басқара алады, өзін бағалау деңгейін реттейді.

2. Топтық деңгейде – топ мүшелері арасында өзара сенім мен эмпатия қалыптасады, қарым-қатынас мәдениеті мен бірлік нығаяды.

3. Қоғамдық деңгейде – тренинг әлеуметтік бейімделуге, өмірлік дағдыларды дамытуға және ұжымдық жауапкершілікті арттыруға ықпал етеді.

Психологиялық тұрғыдан тренинг адам психикасының негізгі үш жүйесіне әсер етеді: танымдық (білім мен ойлау), эмоциялық (сезім мен көңіл күй), және мінез-құлықтық (іс-әрекет пен қарым-қатынас). Осы үш компоненттің бірлігінде тұлға дамуы жүзеге асады.

Топтық тренингтің мақсаттары мен нәтижелері

Топтық тренингтің негізгі мақсаты – қатысушылардың өзін-өзі тануын, сенімді қарым-қатынас орнату қабілетін және психологиялық тұрақтылығын дамыту.
Тренинг нәтижесінде:

• қатысушылар бір-бірін жақсы түсінеді;

• өзара сыйластық пен қолдау атмосферасы қалыптасады;

• тұлғаның өзіндік белсенділігі мен жауапкершілігі артады;

• эмоциялық кернеу азаяды, стресс жағдайларын басқару дағдылары дамиды.

Топтық тренингтің психологиялық функциялары

1. Дамытушы функция – тұлғаның ішкі ресурстарын ашып, өзін-өзі жетілдіруге бағыттайды.

2. Түзетуші функция – мінез-құлықтағы немесе қарым-қатынастағы қиындықтарды жеңуге көмектеседі.

3. Коммуникативтік функция – өз ойын ашық айту, тыңдай білу және бірлесе жұмыс істеу қабілеттерін дамытады.

4. Тәрбиелік функция – адамгершілік құндылықтарды, жауапкершілікті және эмпатияны қалыптастырады.

5. Әлеуметтік функция – қоғаммен өзара әрекетке бейімделу мен топтық үйлесімділікке ықпал етеді.

Топтық психологиялық тренинг – заманауи психологиялық тәжірибеде тұлғааралық өзара әрекет пен өзін-өзі дамытудың ең тиімді әдістерінің бірі. Оның психологиялық мәні – әр адамның бойындағы әлеуетті ашуға, тұлғалық өсу мен топтық үйлесімділікті арттыруға мүмкіндік беруінде. Білім беру жүйесінде мұндай тренингтер оқушылар мен мұғалімдердің өзара сенімге, сыйластыққа және психологиялық қолдауға негізделген қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыруға жағдай жасайды.

1.2. Топтық тренингтің негізгі қағидалары мен құрылымы

Топтық психологиялық тренинг – қатысушылардың тұлғалық өсуіне, өзін-өзі тануына және топпен тиімді әрекеттесуіне бағытталған ерекше психологиялық процесс. Тренингтің тиімділігі мен нәтижелілігі көбіне оның ұйымдастырылу қағидалары мен құрылымдық кезеңдерінің дұрыс сақталуына байланысты.

I. Топтық тренингтің негізгі қағидалары

Тренинг процесі белгілі бір психологиялық қағидаларға сүйенеді. Бұл қағидалар қатысушылардың өзара әрекеттесуін, сенімді қарым-қатынас орнатуын және дамуға бағытталған белсенділігін қамтамасыз етеді.

1. Еріктілік қағидасы

Қатысушының тренингке өз еркімен қатысуы оның ішкі уәжін арттырады және психологиялық ашықтықты қамтамасыз етеді. Еріктілік болмаса, адам өзін еркін сезіне алмайды, бұл топтағы сенім атмосферасын бұзады.

2. Қауіпсіздік және құпиялылық қағидасы

Тренингке қатысушылар өз ойын ашық айта алуы үшін психологиялық қауіпсіз орта қажет. Барлық мәліметтер мен жеке пікірлер сыртқа шығарылмайтыны туралы келісім жасалады. Бұл қатысушылардың бір-біріне сенімін арттырады.

3. Тең құқықтылық қағидасы

Топ мүшелерінің барлығы тең құқықта болады. Тренинг жүргізуші (фасилитатор) өз билігін көрсетпей, тек процесті бағыттап отырады. Әрбір қатысушының пікірі құнды және маңызды деп есептеледі.

4. Белсенділік қағидасы

Тренингтің табысты өтуі әр қатысушының белсенді қатысуына байланысты. Белсенділік арқылы адам өз тәжірибесін ашады, жаңа мінез-құлық үлгілерін байқап көреді, өз ойын еркін білдіреді.

5. Қарым-қатынас пен кері байланыс қағидасы

Топ мүшелері бір-бірімен өзара әрекеттесіп, ой бөлісу арқылы тәжірибе алмасады. Кері байланыс (feedback) — тренингтің маңызды элементі, ол адамның өзін сырт көзбен көруіне және мінез-құлқын түзетуіне мүмкіндік береді.

6. Құрмет және қабылдау қағидасы

Әрбір қатысушы тұлға ретінде сыйланады, оның пікірі мен эмоциясы қабылданады. Бұл қағида гуманистік психологияның негізгі идеясына — «адамның ішкі әлеуеті бар, ол дамуға қабілетті» тұжырымдамасына негізделген.

7. Шынайылық және ашықтық қағидасы

Қатысушылар шынайы қарым-қатынас орнатып, өз сезімдері мен ойларын жасырмай айтуға тырысады. Ашықтық өзара сенім мен топтың бірлігін нығайтады.

8. Қазіргі сәтке бағытталу қағидасы

Тренинг барысында өткен тәжірибе емес, қазіргі сәтте болып жатқан сезім, ой және әрекеттер талданады. Бұл қатысушылардың өз мінез-құлқын дәл қазір түсініп, өзгертуге мүмкіндік береді.

9. Рефлексия қағидасы

Әрбір әрекеттен кейін қатысушылар өз тәжірибесін талдап, «не үйрендім, не сезіндім, нені өзгерткім келеді?» деген сұрақтарға жауап іздейді. Бұл өзін-өзі тануға және психологиялық өсуге жол ашады.

II. Топтық тренингтің құрылымы

Топтық тренинг кездейсоқ әрекет емес, нақты жоспар мен кезеңдерден тұратын құрылымдық процесс. Тренингтің жалпы құрылымы үш негізгі кезеңнен тұрады: дайындық кезеңі, негізгі кезең және қорытынды кезең.

1. Дайындық кезеңі (топты қалыптастыру және ұйымдастыру)

Бұл кезең тренингке дейінгі дайындықты қамтиды және оның тиімді өтуінің негізін қалайды.

Негізгі міндеттері:

• Топ құрамын анықтау (жас ерекшелігі, қатысушылар саны, психологиялық дайындығы);

• Тренингтің мақсаттарын нақтылау;

• Топ ережелерін (құпиялылық, тыңдау, сын айтпау, уақыт сақтау т.б.) бірлесіп бекіту;

• Қатысушылар арасында психологиялық байланыс орнату.

Мазмұны:
Бұл кезеңде фасилитатор қатысушыларды таныстырады, сергіту және танысу ойындарын өткізеді. Топтық ережелер талқыланып, сенім мен еркіндік атмосферасы қалыптасады.

2. Негізгі кезең (белсенді әрекет және өзара қатынас)

Бұл – тренингтің мазмұндық өзегі. Қатысушылар әртүрлі жаттығулар, рөлдік ойындар, пікірталастар, шығармашылық тапсырмалар арқылы өзара әрекетке түседі.

Мақсаты:

• Қатысушылардың тұлғалық және әлеуметтік қабілеттерін дамыту;

• Қарым-қатынас дағдыларын жетілдіру;

• Эмоциялық тәжірибені кеңейту және өзіндік сана деңгейін көтеру.

Формалары мен әдістері:

• Рөлдік ойындар (мысалы, “Эмпатия шеңбері”, “Сенім көпірі”);

• Психологиялық жаттығулар (“Айна”, “Мен және менің командама”);

• Топтық пікірталастар (“Менің көзқарасым”, “Сенімнің мәні”);

• Арт-терапиялық элементтер (сурет салу, метафоралық карталар).

Бұл кезеңде фасилитатор процесті бағыттап, қатысушыларға өзін еркін көрсетуге мүмкіндік береді.

3. Қорытынды кезең (рефлексия және кері байланыс)

Тренинг соңында қатысушылар өз әсерлерімен бөліседі, алған білімдері мен сезімдерін талдайды.

Мақсаты:

• Тренингтен алынған тәжірибені бекіту;

• Қатысушылардың өзіндік қорытынды жасауына мүмкіндік беру;

• Болашақтағы мінез-құлық пен қарым-қатынаста қандай өзгерістер болатынын жоспарлау.

Әдістері:

• Рефлексиялық шеңбер (“Мен не алдым?”, “Маған не ұнады?”);

• Кері байланыс парағы;

• Тренингті аяқтау рәсімі (қоштасу, тілектер, символдық тапсырма).

III. Тренинг құрылымындағы фасилитатор рөлі

Фасилитатор — тренингті жүргізуші маман, оның міндеті – процесті басқару емес, топтың дамуына жағдай жасау. Ол топтағы әрбір қатысушының белсенділігін ынталандырады, сенім атмосферасын қалыптастырады, қақтығыстардың алдын алады және тренингтің эмоционалды ритмін сақтайды.

Фасилитатор келесі қасиеттерге ие болуы керек:

• эмпатия (басқаны түсіну және сезіну қабілеті);

• шыдамдылық және бейтараптық;

• бақылаушылық және талдау дағдысы;

• топтағы психологиялық жағдайды сезу және оны реттеу қабілеті.

IV. Тренингтің ұйымдастырушылық параметрлері

• Қатысушылар саны: 8–15 адам (топтық динамиканы бақылауға ыңғайлы).

• Уақыты: бір тренинг 60–90 минут аралығында.

• Өткізу жиілігі: аптасына 1–2 рет, жалпы цикл 6–10 кездесу.

• Бөлме талаптары: кең, жарық, шеңбер түрінде орналастырылған орындықтар, техникалық құралдар мен материалдар.

Топтық психологиялық тренингтің тиімділігі оның қағидаларының сақталуы мен құрылымының жүйелі ұйымдастырылуына тәуелді. Әрбір кезеңнің өзіндік мақсаты, міндеті және мазмұны бар. Егер тренинг еріктілікке, қауіпсіздікке, теңдікке және сенімге негізделсе, онда ол қатысушылардың тұлғалық дамуына, өзара түсіністікке және ұжымдық үйлесімге зор әсер етеді.

Тренинг құрылымының басты мақсаты – топ мүшелерінің белсенді өзара әрекетіне жағдай жасау, олардың психологиялық өсуін қамтамасыз ету және позитивті тәжірибе жинақтау. Бұл процесс тек жеке дамуға ғана емес, ұжымдық мәдениетті нығайтуға да ықпал етеді.

1.3. Тренингтік жұмыс түрлері және олардың ерекшеліктері

Қазіргі психологиялық тәжірибеде тренингтік жұмыс — тұлғаның даму процесін белсендіруге, мінез-құлықтық және эмоциялық дағдыларын жетілдіруге бағытталған ең тиімді әдістердің бірі болып табылады. Тренинг барысында адам өз мүмкіндіктерін танып, жаңа әлеуметтік және тұлғалық тәжірибе жинақтайды. Сондықтан тренингтерді мақсатқа, мазмұнға және бағытқа қарай бірнеше түрге бөлуге болады.

Тренинг түрлерін жіктеу психологиялық ықпалдың мазмұны мен әдістеріне, қатысушылардың жас ерекшеліктеріне және қойылған мақсаттарға байланысты жүзеге асырылады.

I. Мақсаты мен мазмұнына қарай тренинг түрлері

1. Дамытушы тренинг (даму тренингі)

Дамытушы тренинг тұлғаның өзін-өзі тану, өзін-өзі реттеу және коммуникативтік қабілеттерін жетілдіруге бағытталған. Мұнда басты мақсат – адамның ішкі әлеуетін ашу, шығармашылық және әлеуметтік белсенділігін арттыру.

Ерекшеліктері:

• Өзін-өзі тануға және өз сезімін түсінуге үйретеді;

• Коммуникативтік дағдыларды дамытады;

• Психологиялық мәдениетті көтереді;

• Оқушылар мен педагогтерде сенімділік пен ашықтық қалыптастырады.

Мысал: “Менің мүмкіндіктерім”, “Өзін-өзі бағалау баспалдағы”, “Жетістікке жету жолы” жаттығулары.

2. Түзету (коррекциялық) тренингі

Түзету тренингтері мінез-құлықтағы, эмоциялық немесе қарым-қатынастағы қиындықтарды азайтуға бағытталған. Мысалы, тұйықтық, агрессия, сенімсіздік сияқты мәселелермен жұмыс істеуде тиімді.

Ерекшеліктері:

• Тұлғаның жағымсыз мінез-құлықтық реакцияларын түзетуге көмектеседі;

• Эмоциялық тепе-теңдікті қалпына келтіреді;

• Қақтығыстарды шешу дағдыларын қалыптастырады;

• Қатысушының ішкі тепе-теңдігін сақтауына жағдай жасайды.

Мысал: “Ашу мен мен”, “Сенім көпірі”, “Мен және менің сезімдерім”.

3. Коммуникативтік тренинг

Бұл тренинг түрі тұлғааралық қатынас мәдениетін қалыптастыруға, топтық өзара әрекет пен тиімді байланыс орнатуға бағытталады.

Ерекшеліктері:

• Тыңдай білу, түсіну, өз ойын дұрыс жеткізу дағдыларын дамытады;

• Эмпатия мен толеранттылықты арттырады;

• Топтық қарым-қатынаста сенім атмосферасын орнатады;

• Пікір алмасу, диалог жүргізу қабілетін жетілдіреді.

Мысал: “Эмпатия шеңбері”, “Сөйлесуді үйренемін”, “Сен мені тыңдадың ба?”.

4. Кәсіби-бағдарлық (іскерлік) тренинг

Кәсіби және іскерлік тренингтер мамандардың кәсіби шеберлігін, көшбасшылық қасиетін және топпен жұмыс істеу қабілетін дамытуға арналған.

Ерекшеліктері:

• Көшбасшылық пен команда құру дағдыларын дамытады;

• Қиын шешім қабылдау, конфликтіні басқару жолдарын үйретеді;

• Іскерлік қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырады;

• Тұлғаның кәсіби өзін-өзі тануына ықпал етеді.

Мысал: “Көшбасшы және команда”, “Мақсатқа жету стратегиясы”, “Кәсіби құндылықтар ағашы”.

5. Стресті жеңу және эмоционалдық тұрақтылық тренингтері

Мұндай тренингтер адамның эмоционалдық жағдайын реттеуге, күйзелісті азайтуға және ішкі үйлесімділікті орнатуға көмектеседі.

Ерекшеліктері:

• Эмоциялық күйзелісті азайтады;

• Өзін-өзі тыныштандыру әдістерін үйретеді;

• Позитивті ойлау мен өзіндік сенімділікті арттырады;

• Өмірге оптимистік көзқарас қалыптастырады.

Мысал: “Стрестен арылу жолдары”, “Бақытты сәт”, “Дем алу арқылы тыныштық табу”.

6. Тұлғалық өсу тренингі

Тұлғалық өсу тренингтері – адамның өзін дамытуына, өмірлік мақсаттарын анықтауына және өз ресурстарын тиімді пайдалануға бағытталған.

Ерекшеліктері:

• Өзін-өзі бағалауды және ішкі сенімділікті арттырады;

• Шығармашылық қабілеттерді дамытады;

• Өмірлік бағыт пен мақсаттарды айқындауға көмектеседі;

• Өзіндік мотивация мен дербестікті қалыптастырады.

Мысал: “Мен кіммін?”, “Өмір картасы”, “Болашағымның бейнесі”.

II. Қатысушылардың жас ерекшелігіне қарай тренинг түрлері

1. Бастауыш сынып оқушыларына арналған тренингтер

Бұл жастағы балалардың эмоционалдық әлемі нәзік әрі сезімтал. Тренинг ойын түрінде өтеді және балалардың өзін-өзі тануына, достық қарым-қатынас орнатуына бағытталады.

Ерекшеліктері:

• Қарапайым ережелер мен ойындар негізінде өткізіледі;

• Эмоцияны түсіну және бөлісу дағдыларын дамытады;

• Сенім мен достықты нығайтады.

Мысал: “Күн мен бұлт”, “Менің көңіл күйім”, “Дос болайық!”.

2. Жасөспірімдерге арналған тренингтер

Жасөспірімдік кезең – тұлғалық дағдарыстар мен өзін-өзі танудың белсенді кезеңі. Сондықтан тренингтің мазмұны өзін-өзі бағалау, өз орнын табу, топтағы мәртебені сезіну мәселелерін қамтиды.

Ерекшеліктері:

• Өзіндік сана мен жауапкершілікті қалыптастыру;

• Қарым-қатынас пен топтық үйлесімділікті дамыту;

• Қақтығыстарды шешу және эмоцияны басқару.

Мысал: “Мен және менің әлемім”, “Сенім шеңбері”, “Менің күшті жақтарым”.

3. Педагогтерге арналған тренингтер

Педагогтерге арналған тренингтер кәсіби қажу мен стрессті азайтуға, эмоционалды қолдау мен командалық рухты нығайтуға бағытталады.

Ерекшеліктері:

• Психологиялық күйзелісті төмендетеді;

• Кәсіби қарым-қатынасты жақсартады;

• Топтық сенімділікті арттырады;

• Креативті ойлау мен өзін-өзі ынталандыруды дамытады.

Мысал: “Менің ресурстарым”, “Бір команда – бір мақсат”, “Жағымды орта”.

4. Ата-аналарға арналған тренингтер

Мақсаты – ата-аналардың баламен өзара қарым-қатынасын нығайту, педагогикалық және эмоционалдық сауаттылығын арттыру.

Ерекшеліктері:

• Баламен сенімді қатынас орнатуға үйретеді;

• Ата-аналық стильдерді талдауға мүмкіндік береді;

• Тәрбиелеудегі өзара түсіністі арттырады.

Мысал: “Бала мен мен”, “Тыңдай білу өнері”, “Отбасы – менің тірегім”.

III. Тренингтің формасына қарай түрлері

1. Ашық тренингтер

Кез келген адам қатыса алады, қатысушылар түрлі сала өкілдері болуы мүмкін. Бұл тренингтерде тұлғалық даму мен қарым-қатынас дағдылары басты назарда.

2. Жабық (ұйым ішілік) тренингтер

Белгілі бір ұйым немесе ұжым ішінде өткізіледі. Мақсаты – команда бірлігін арттыру және жұмыс тиімділігін көтеру.

3. Қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді тренингтер

Қысқа тренингтер (1–2 сағат) нақты тақырыпқа арналған болса, ұзақ тренингтер (бірнеше күн немесе апта) тұлғалық және топтық даму процесін терең қамтиды.

IV. Тренинг түрлерінің өзара байланысы

Барлық тренинг түрлері бір-бірімен тығыз байланысты. Мысалы, дамытушы тренингтің құрамында түзету және коммуникативтік элементтер болуы мүмкін. Ал кәсіби-бағдарлық тренинг барысында тұлғалық өсу мен топтық үйлесімділік те қалыптасады. Осылайша, тренинг түрлерін кешенді түрде қолдану тұлғаның жан-жақты дамуына ықпал етеді.

Тренингтік жұмыстардың әртүрлі түрлері мен бағыттары тұлғаның жан-жақты дамуына, топтың әлеуметтік-психологиялық үйлесіміне және ұжымдық мәдениеттің қалыптасуына мүмкіндік береді. Тренинг түрлерін дұрыс таңдау психологтың кәсіби шеберлігіне және топтың нақты сұранысына байланысты.

Тренингтік жұмыстың негізгі ерекшелігі — тәжірибеге, өзара әрекетке және сезімдік тәжірибені ұғынуға негізделуі. Сондықтан әр тренинг адам өміріндегі маңызды дағдыларды қалыптастырып, тұлғалық өсуге және әлеуметтік бейімделуге жағдай жасайды.

1.4. Топтық тренингтің тұлға дамуына әсері

Қазіргі таңда қоғамның даму қарқыны адамнан үнемі өзгеріске бейімделуді, өз әлеуетін ашуды, тұлғалық және әлеуметтік дағдыларын жетілдіруді талап етеді. Бұл бағытта топтық психологиялық тренингтің рөлі ерекше. Ол адамға өзін тануға, мінез-құлқын реттеуге, қарым-қатынас мәдениетін дамытуға және өмірлік қиындықтарды жеңуге мүмкіндік береді. Топтық тренинг — тек білім беру немесе кеңес беру емес, ол тұлғаның ішкі әлеміне әсер ететін, өзіндік сана мен әлеуметтік бейімделуді қалыптастыратын терең психологиялық процесс.

1. Тұлға дамуының психологиялық негізі

Тұлға дамуы — бұл адамның өмір бойы жүріп отыратын, оның танымдық, эмоциялық және мінез-құлықтық жүйелерінің өзгеруін қамтитын процесс. Психология ғылымында тұлға дамуының негізгі қозғаушы күші — өзара қарым-қатынас пен әлеуметтік тәжірибе деп есептеледі. Ал топтық тренинг осы екі факторды біріктіреді:

• қарым-қатынас арқылы тұлғалық тәжірибені байыту,

• әлеуметтік ортада өзін-өзі көрсетуге мүмкіндік беру.

Адам өзін тек басқалармен салыстыру, өз әрекетіне кері байланыс алу және ортада әрекет ету арқылы дамытады. Сол себепті топтық тренинг тұлғаның өзіндік “Мен”-ін тану мен оны жетілдірудің тиімді құралы болып табылады.

2. Топтық тренингтің тұлғаға әсер ету механизмдері

Топтық тренингтің тұлға дамуына ықпал ететін бірнеше негізгі психологиялық механизмдері бар:

1) Өзін-өзі тану және рефлексия механизмі

Қатысушылар тренинг барысында өз ойлары мен сезімдерін еркін жеткізіп, өз мінез-құлқын сырттан бағалау мүмкіндігіне ие болады. Бұл өзін-өзі түсінудің және жеке қасиеттерін қайта қараудың маңызды шарты.
Мысалы, “айна эффектісі” әдісі арқылы адам өз әрекетін басқа адамның көзімен көреді.

2) Кері байланыс (feedback) механизмі

Топ мүшелері бір-біріне кері байланыс бере отырып, тұлғаның өз әрекетінің қоршаған ортаға әсерін ұғынуына көмектеседі. Мұндай процесс өзін-өзі түзетуге, жаңа мінез-құлық үлгілерін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

3) Эмоциялық қолдау және топтық сенім атмосферасы

Тренинг кезінде пайда болатын сенім мен қолдау сезімі тұлғаның эмоционалдық тепе-теңдігін қалпына келтіреді. Бұл ішкі қысым мен күйзелісті төмендетіп, адамның ашық және еркін болуына жағдай жасайды.

4) Әлеуметтік үйрену механизмі

Топтық тренингте адам басқалардың тәжірибесін бақылау арқылы үйренеді. Бұл Бандураның әлеуметтік үйрену теориясына сәйкес келеді: адам еліктеу, үлгі алу арқылы жаңа мінез-құлық түрлерін меңгереді.

5) Рөлдік және ситуациялық тәжірибе

Рөлдік ойындар мен жағдаяттық тапсырмалар адамның жаңа рөлдерді сынап көруіне мүмкіндік береді. Бұл – тұлғалық икемділікті және өзара әрекет дағдыларын дамытудағы маңызды әдіс.

3. Топтық тренингтің тұлғаның негізгі қасиеттеріне әсері

1) Өзін-өзі бағалау және сенімділік

Тренинг барысында адам өз жетістіктерін таниды, күшті және әлсіз жақтарын айқындайды. Бұл өзіндік бағалауды нығайтады және “мен істей аламын” сенімін қалыптастырады.
Мысалы: “Менің жетістіктерім” немесе “Менің өмірлік ресурстарым” жаттығулары адамды позитивті ойлауға бағыттайды.

2) Қарым-қатынас мәдениеті мен эмпатия

Топтық тренингтің негізгі бөлігі – коммуникация. Қатысушылар тыңдау, түсіну, өз ойын дұрыс жеткізу сияқты дағдыларды меңгереді. Бұл эмпатия мен толеранттылықты арттырып, тұлғааралық қатынастарды жақсартады.

3) Эмоциялық реттеу қабілеті

Көптеген тренингтер эмоцияны бақылау, ашуды басқару, стресс жағдайларынан шығу әдістерін үйретеді. Нәтижесінде тұлға эмоционалды тұрақтылыққа қол жеткізеді.

4) Әлеуметтік белсенділік және көшбасшылық

Топтық формада адам бастамашылық танытуды, жауапкершілік алуды және топты ұйымдастыруды үйренеді. Бұл қасиеттер тұлғаның көшбасшылық әлеуетін дамытады.

5) Өзіндік сана және өмірлік ұстаным

Тренинг адамның өз өмірін саналы түрде жоспарлауға, мақсат қоюға және оған жету жолдарын анықтауға ықпал етеді. Бұл тұлғаның ішкі үйлесімін қамтамасыз етеді.

4. Топтық тренингтің түрлі бағыттар бойынша әсер етуі

А) Эмоциялық салада:

• Ішкі күйзеліс, қорқыныш, ұялшақтық азаяды;

• Эмоцияны дұрыс білдіру дағдысы қалыптасады;

• Өзін және басқаларды түсіну қабілеті артады.

Ә) Танымдық салада:

• Өзін және әлемді қабылдау жүйесі өзгереді;

• Тұлға өз мінез-құлқын талдай алады;

• Қиын жағдайларда сын тұрғысынан ойлау дамиды.

Б) Мінез-құлықтық салада:

• Адам жаңа мінез-құлық үлгілерін үйренеді;

• Қарым-қатынастағы белсенділік пен сенімділік артады;

• Қақтығыстарды шешу дағдылары дамиды.

В) Әлеуметтік салада:

• Топтық үйлесімділік пен ынтымақтастық артады;

• Әлеуметтік бейімделу жеңілдейді;

• Қоғамда өз орнын табуға бағыттылық қалыптасады.

5. Топтық тренингтің тұлға дамуының кезеңдік әсері

Тренингтің тұлғаға әсері бірден емес, кезең-кезеңімен байқалады:

1. Бейімделу кезеңі – қатысушы топқа үйренеді, сенім қалыптасады;

2. Белсенді қатысу кезеңі – адам өз ойын, сезімін еркін білдіре бастайды, рефлексия күшейеді;

3. Өзін-өзі тану және түзету кезеңі – тұлға мінез-құлықтың жаңа үлгілерін игереді, өз әрекетін саналы түрде өзгертеді;

4. Ішкі интеграция кезеңі – жаңа тәжірибені өмірге енгізеді, жеке көзқарасы мен мінез-құлқы тұрақтанады.

6. Психологиялық тренингтің тұлға дамуына әсерін зерттеу нәтижелері

Зерттеулер көрсеткендей, жүйелі түрде өткізілген топтық тренингтер:

• қатысушылардың өзін-өзі бағалауын 25–30% арттырады;

• қарым-қатынас дағдыларын айтарлықтай жақсартады;

• эмоциялық тұрақтылық пен стресске төзімділікті дамытады;

• өзін-өзі реттеу және мақсат қою қабілетін күшейтеді.

Бұл көрсеткіштер тренингтің тұлғаның эмоционалды, когнитивті және әлеуметтік дамуына нақты әсер ететінін дәлелдейді.

7. Топтық тренинг пен тұлғалық өсу арасындағы байланыс

Тұлғалық өсу – адамның өз өмірінің авторы болуға ұмтылысы, өзіндік шешім қабылдай алу қабілеті. Топтық тренинг осы процесті қолдай отырып, адамның өмірлік бағытын айқындауына көмектеседі. Топтағы өзара әрекет нәтижесінде тұлға:

• өз құндылықтарын айқындайды;

• ішкі ресурстарын таниды;

• өз-өзіне және өзгелерге сеніммен қарайды.

Мұндай өзгерістер ұзақ мерзімді және тұрақты тұлғалық даму нәтижелеріне әкеледі.

8. Тренингтің тұлға дамуына әсер ету шарттары

Топтық тренингтің тиімді болуы үшін бірнеше психологиялық шарттар орындалуы тиіс:

• Қауіпсіз және сенімді орта құру;

• Жетекшінің кәсіби құзыреттілігі мен эмпатиясы;

• Қатысушылардың белсенділігі мен шынайылығы;

• Рефлексия мен талдау жұмысының жүйелі жүргізілуі;

• Тренинг мазмұнының қатысушылардың сұранысына сай болуы.

Топтық психологиялық тренинг — тұлғаның жан-жақты дамуына ықпал ететін маңызды психологиялық құрал. Ол адамның өзін тануына, эмоциясын басқаруына, қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыруына және өмірлік белсенділігін арттыруға жағдай жасайды.

Топтық тренинг барысында тұлға:

• өзін және басқаларды түсінуді үйренеді;

• өз мүмкіндіктерін таниды және іске асырады;

• жаңа өмірлік ұстанымдар мен құндылықтар қалыптастырады;

• тұлғалық өсу мен әлеуметтік жетілу жолында жаңа деңгейге көтеріледі.

Осылайша, топтық тренинг тек психологиялық әсер ету тәсілі ғана емес, сонымен бірге тұлғаның дамуына, әлеуметтенуіне және өмір сапасын жақсартуға ықпал ететін пәрменді әдіс болып табылады.

II БӨЛІМ. Топтық тренингтерді ұйымдастыру және өткізу әдістемесі

2.1. Тренингке дайындық кезеңі: мақсат, жоспар және топ іріктеу

Топтық психологиялық тренингтің нәтижелі болуы оның дұрыс дайындық кезеңіне тікелей байланысты. Тренинг — бұл тек жаттығулар мен ойындар жиынтығы емес, ол күрделі психологиялық-педагогикалық процесс. Сондықтан оның әр кезеңі, әсіресе дайындық кезеңі, ғылыми тұрғыда негізделіп, мұқият жоспарлануы тиіс.

Тренингті ұйымдастырудың табыстылығы психологтың кәсіби шеберлігімен қатар, дайындық жұмыстарының жүйелілігі мен мақсаттылығына байланысты. Бұл кезеңде жетекші тренингтің мақсатын айқындап, жоспарын жасайды, қатысушылар тобын іріктейді және өткізу шарттарын қамтамасыз етеді.

1. Тренингке дайындық кезеңінің маңызы

Дайындық кезеңі — тренингтің құрылымындағы бастапқы және шешуші бөлік. Бұл кезеңде жетекші барлық ұйымдастырушылық, мазмұндық және психологиялық алғышарттарды қалыптастырады.

Дайындықтың негізгі мақсаттары:

• Тренингтің бағытын, тақырыбын және мақсат-міндеттерін нақтылау;

• Қатысушылардың ерекшеліктерін ескере отырып, тиімді әдіс-тәсілдерді таңдау;

• Топ құрамын дұрыс қалыптастыру және қатысушылардың өзара үйлесімділігін қамтамасыз ету;

• Тренинг өтетін орта мен жағдайды ұйымдастыру.

Жетекші дұрыс дайындалмаған жағдайда, тренинг барысында қатысушылардың қызығушылығы төмендейді, сенім атмосферасы қалыптаспайды, ал күтілетін психологиялық нәтиже азаяды.

2. Тренингтің мақсатын айқындау

Тренингтің мақсаты – оның жалпы бағыты мен мазмұнын анықтайтын негізгі бағдар. Мақсат нақты, өлшенетін және шынайы болуы керек.

Мақсатты анықтауда келесі сұрақтарға жауап беру маңызды:

1. Тренинг кімге арналған (жас ерекшелігі, кәсіби деңгейі, әлеуметтік мәртебесі)?

2. Қандай мәселені шешуге бағытталған (қарым-қатынас, эмоциялық реттеу, топтық үйлесім т.б.)?

3. Қатысушылар қандай өзгерістерге қол жеткізуі тиіс?

Мысалы:

• Егер тренинг педагогтерге арналса — мақсат эмоционалдық қажуды азайтып, ұжымдық қарым-қатынасты жақсарту болуы мүмкін;

• Егер оқушылар тобына арналса — мақсат өзіне сенімділік пен коммуникациялық дағдыларды дамыту болуы мүмкін.

Мақсатқа сай нақты міндеттер жүйесі анықталады:

• Тұлғалық қасиеттерді дамыту;

• Топ ішіндегі өзара сенімді арттыру;

• Эмпатия мен өзін-өзі реттеу дағдыларын қалыптастыру;

• Қарым-қатынас мәдениетін жетілдіру.

3. Тренинг бағдарламасын және жоспарын құру

Тренингтің сәтті өтуі оның жоспары мен құрылымына байланысты. Жоспар жүйелі, кезеңдік және мақсатқа бағытталған болуы тиіс.

1) Тренинг бағдарламасының құрылымы:

Әдетте бағдарлама үш негізгі бөлімнен тұрады:

• Кіріспе бөлім – қатысушылармен танысу, ережелерді белгілеу, топтық сенім мен ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру;

• Негізгі бөлім – тренингтің басты тақырыбына сәйкес жаттығулар мен тапсырмаларды орындау, тәжірибе алмасу;

• Қорытынды бөлім – рефлексия, пікір алмасу, кері байланыс және қорытынды жасау.

2) Тренинг жоспарын жасауда ескерілетін факторлар:

• Қатысушылардың жас және кәсіби ерекшеліктері;

• Уақыт шектеулері (1,5 сағаттан 3 сағатқа дейін);

• Жаттығулардың бірізділігі: қарапайымнан күрделіге қарай;

• Эмоциялық жүктеменің біркелкі бөлінуі;

• Белсенді және тыныш тапсырмалардың үйлесімділігі.

Жоспардың негізгі элементтері:

1. Тренингтің атауы және тақырыбы;

2. Мақсаты мен міндеттері;

3. Қатысушылар саны және сипаттамасы;

4. Ұзақтығы мен кезеңдері;

5. Қажетті құрал-жабдықтар;

6. Әр кезеңнің мазмұны мен қолданылатын әдістер;

7. Қорытынды және рефлексия.

4. Қатысушылар тобын іріктеу

Топтық тренингтің тиімділігі көп жағдайда қатысушылар құрамына байланысты. Дұрыс іріктелген топ өзара сенімділік пен түсіністік атмосферасын қалыптастырады.

1) Топтың мөлшері:

Оптималды топ – 8–15 адам.

• 8 адамнан аз болса, интерактивтілік пен пікір алмасу шектеулі болады;

• 15 адамнан көп болса, әр қатысушының белсенділігі мен тренердің бақылауы төмендейді.

2) Топ құрамын анықтау қағидалары:

• Қатысушылардың жас ерекшелігі ұқсас болуы керек (мысалы, 10–12 сынып оқушылары, жас педагогтер т.б.);

• Мақсат бірлігі мен қызығушылық ортақтығы ескеріледі;

• Қатысушылардың психологиялық үйлесімділігі мен өзара сыйластығы маңызды;

• Әлеуметтік рөлдер теңдігі сақталады (бір топта жетекші және бағынышты тұлғалар көп болса, шынайылық төмендеуі мүмкін).

3) Іріктеу әдістері:

• Алдын ала сауалнама немесе анкеталау жүргізу;

• Психологиялық диагностикалық тесттер арқылы қатысушылардың мотивациясын анықтау;

• Әңгімелесу арқылы олардың тренингке дайындығын бағалау.

Топ іріктеу кезінде жетекші әр қатысушының жеке ерекшелігін, эмоционалдық күйін және топтық мінез-құлқындағы ықтимал рөлін ескеруі керек.

5. Тренинг өткізілетін ортаны ұйымдастыру

Тренингтің өтетін орны қатысушылардың эмоционалдық күйіне тікелей әсер етеді. Сондықтан орта қауіпсіздік, ыңғайлылық және еркіндік принциптеріне сай болуы тиіс.

Негізгі талаптар:

• Бөлме кең, жарық және таза болуы керек;

• Қатысушылар шеңбер түрінде отырады (барлығы бір-бірін көруі үшін);

• Орындықтар, плакаттар, маркерлер, флипчарт, музыка және бейнеқұралдар дайын тұруы керек;

• Қатысушылар еркін қозғалып, жаттығуларды орындауға мүмкіндік алуы қажет.

Психологиялық тұрғыдан алғанда, тренинг ортасы қауіпсіз және сенімді атмосфераны қамтамасыз етсе, қатысушылар белсендірек қатысады, ал олардың ішкі ашылуы мен рефлексиясы тереңірек болады.

6. Тренердің (жетекшінің) рөлі мен дайындық деңгейі

Тренингке дайындық тек ұйымдастырушылық шаралармен шектелмейді. Ең маңыздысы — тренердің кәсіби және тұлғалық дайындығы.

Тренердің дайындық бағыттары:

1. Мазмұндық дайындық – тренинг бағдарламасы мен материалдарын терең меңгеру;

2. Психологиялық дайындық – өз эмоционалдық күйін басқару, эмпатия мен шыдамдылық таныту;

3. Коммуникативтік дайындық – топпен байланыс орнату және белсенді кері байланыс жүргізу;

4. Шығармашылық дайындық – жаттығуларды түрлендіру, импровизация жасау қабілеті.

Жетекші әрқашан “топ ішіндегі бағыттаушы”, “қолдаушы”, “психологиялық қауіпсіздік кепілі” рөлін атқарады.

7. Тренингке қатысушыларды бейімдеу

Топ іріктелгеннен кейін жетекші алдын ала ақпараттық кездесулер өткізеді. Бұл қатысушыларды эмоционалды және танымдық тұрғыда дайындайды.

Бейімдеу шараларына кіреді:

• Тренингтің мақсаты мен форматы туралы түсіндіру;

• Топ ережелерін талқылау (құпиялылық, өзара сыйластық, сынға жол бермеу т.б.);

• Қатысушылардың уәжін (мотивациясын) анықтау;

• Сенім атмосферасын орнату.

Мұндай дайындық кезеңі тренингтің бірінші сабағында туындайтын “ұяңдық”, “сенімсіздік” сияқты тосқауылдарды азайтады.

8. Дайындық кезеңінің негізгі психологиялық шарттары

Тренинг басталар алдында жетекші төмендегі психологиялық шарттардың орындалуын қамтамасыз етуі керек:

1. Мақсат айқындығы – әр қатысушы тренингтің не үшін өткізілетінін түсінуі қажет;

2. Сенім атмосферасы – топ мүшелері бір-бірін сыйлауға және тыңдауға дайын болуы тиіс;

3. Қатысу еріктілігі – ешкім мәжбүрлі түрде қатыспауы керек;

4. Белсенділік пен ашықтық – пікір білдіруге еркіндік беріледі;

5. Құпиялылық – тренинг барысында айтылған ақпарат сыртқа шығарылмайды.

Тренингке дайындық кезеңі – бүкіл тренинг процесінің табыстылығының кепілі. Мақсаттың нақтылығы, жоспардың жүйелілігі, топтың үйлесімді құрамы және тренердің кәсіби дайындығы нәтижесінде тренинг қатысушылар үшін тиімді психологиялық тәжірибе алаңына айналады.

Дайындық кезеңі дұрыс ұйымдастырылған жағдайда:

• қатысушылардың ішкі мотивациясы артады;

• топта сенім мен ынтымақтастық қалыптасады;

• тренингтің мазмұны мен форматы тиімді жүзеге асады;

• тұлғалық және топтық даму үшін қолайлы орта қалыптасады.

Сондықтан дайындық кезеңі — тек техникалық емес, сонымен қатар психологиялық және әдістемелік тұрғыдан маңызды процесс, ол тренингтің жалпы тиімділігі мен нәтижесін айқындайтын негізгі алғышарт болып табылады.

2.2. Тренинг жүргізушінің (фасилитатордың) кәсіби рөлі мен міндеттері

Қазіргі психологиялық тәжірибеде тренингтік жұмыстың нәтижелілігі мен тиімділігі тікелей оны жүргізетін тұлғаның – фасилитатордың кәсіби шеберлігіне, тұлғалық қасиеттеріне және психологиялық мәдениетіне байланысты. Фасилитатор тек тренингті ұйымдастырушы емес, сонымен қатар топ ішіндегі психологиялық үдерістерді реттеуші, қолдаушы және дамытушы тұлға болып табылады.

Фасилитатор ұғымы және оның мағынасы

«Фасилитатор» сөзі ағылшын тіліндегі facilitate – «жеңілдету», «көмектесу» деген ұғымнан шыққан. Демек, фасилитатор – бұл қатысушыларға өз әлеуетін ашуға, өзара әрекеттесуді жеңілдетуге және психологиялық дамуға жағдай жасайтын маман.

Тренинг жүргізушінің басты мақсаты – қатысушылардың белсенділігін арттырып, сенімді, қауіпсіз және қолдау атмосферасын қалыптастыру. Ол топтық динамиканы басқарып қана қоймай, әрбір адамның ішкі әлеуетін іске қосуға көмектеседі.

Фасилитатордың қызметі – оқыту емес, жол көрсету. Ол дайын білім бермейді, керісінше, қатысушыларды өз тәжірибесінен үйренуге, өзіндік талдау мен рефлексия жасауға бағыттайды.

Фасилитатордың кәсіби рөлі

Тренинг жүргізушінің рөлі көпқырлы және күрделі. Ол бір мезетте бірнеше психологиялық және ұйымдастырушылық функцияларды орындайды:

1. Ұйымдастырушы рөлі – тренинг барысын жоспарлап, уақыт пен іс-шараларды үйлестіреді.

2. Психологиялық жетекші рөлі – топтағы эмоционалды климатты қадағалап, қатысушылар арасында сенім мен өзара сыйластық атмосферасын қалыптастырады.

3. Модератор рөлі – пікір алмасуды, талқылауды және топтық шешім қабылдауды бағыттайды.

4. Бағалаушы және бақылаушы рөлі – қатысушылардың мінез-құлықтық және эмоциялық реакцияларын бақылай отырып, кері байланыс береді.

5. Қолдаушы рөлі – топ мүшелерін ынталандырып, олардың ішкі ресурсын белсендіреді.

6. Модельдік рөл – қатысушыларға үлгі бола отырып, тиімді қарым-қатынас пен позитивті мінез-құлықтың моделін көрсетеді.

Фасилитатор әр сәтте топтың психологиялық жағдайын сезіп, қажет кезде бағыт беріп, қажет сәтте топқа еркіндік ұсына білуі тиіс.

Фасилитатордың негізгі кәсіби міндеттері

1. Тренингтің мақсатын нақтылау және құрылымын жоспарлау. Әр тренинг сессиясы нақты мақсат пен нәтижеге бағытталуы қажет. Фасилитатор тренинг бағдарламасының логикасын, кезеңдерін және әдістерін анықтап алады.

2. Қатысушыларды психологиялық тұрғыдан даярлау. Тренингке келген адамдардың бастапқы уайымы мен қобалжуын төмендетіп, сенімді атмосфера қалыптастыру — басты міндеттердің бірі.

3. Қауіпсіз әрі қолдау ортасын құру. Тренингтің табысты өтуі үшін фасилитатор қатысушыларға өз пікірін ашық айтуға мүмкіндік беретін сенімге негізделген орта жасайды.

4. Топтық динамиканы басқару. Әр топтың өз дамуы, эмоционалды толқыны, белсенділік кезеңдері болады. Фасилитатор топтағы өзара әрекет пен эмоциялық тепе-теңдікті сақтап отырады.

5. Коммуникацияны дамыту және рефлексия ұйымдастыру. Әрбір жаттығудан кейін талқылау, пікір алмасу, өзіндік қорытынды шығару үдерістерін тиімді жүргізеді.

6. Қатысушыларға уәж беру және қолдау көрсету. Топ мүшелерінің белсенділігін арттыру, әрқайсысын тыңдап, жетістіктерін атап өту фасилитатордың кәсіби этикасының маңызды бөлігі.

7. Тренингтің нәтижесін бағалау және қорытынды жасау. Тренинг соңында топтық және жеке деңгейдегі жетістіктер сараланып, алдағы даму бағыттары анықталады.

Фасилитатордың тұлғалық қасиеттері

Тренингтің тиімділігі көбіне жүргізушінің кәсіби және тұлғалық сапаларына байланысты. Психологиялық тәжірибе көрсеткендей, жақсы фасилитаторға тән басты қасиеттер:

• Эмпатия – басқаның сезімін түсініп, оған қолдау білдіру қабілеті;

• Коммуникативтік икемділік – әртүрлі типтегі адамдармен оңтайлы қарым-қатынас орнату дағдысы;

• Сабырлылық пен шыдамдылық – топтағы кез келген пікір мен мінез-құлықты қабылдай білу;

• Бақылағыштық пен сезімталдық – топтың көңіл-күйін, эмоциялық жағдайын дер кезінде байқау қабілеті;

• Жауапкершілік және кәсіби этика – құпиялылықты сақтау, әділ әрі бейтарап болу;

• Шығармашылық пен икемділік – күтпеген жағдайларда тренинг барысын өзгерту немесе бейімдеу қабілеті.

Фасилитатордың ішкі мәдениеті, дауыс ырғағы, ым-қимылы, киім үлгісі де топ мүшелеріне психологиялық әсер етеді. Сондықтан оның өзін-өзі ұстауы мен мінез-құлқы – кәсіби бейненің ажырамас бөлігі.

Фасилитатордың кәсіби этикасы

Психологиялық тренингтерде этикалық қағидалар қатаң сақталуы тиіс. Фасилитатордың кәсіби этикасы келесі талаптарды қамтиды:

1. Құпиялылықты сақтау. Тренинг барысында айтылған жеке ақпарат сыртқа шығарылмауы тиіс.

2. Бағалаусыз қабылдау. Қатысушылардың ойы, сезімі немесе әрекеті үшін ешкім сынға алынбайды.

3. Құрмет пен сенім қағидасы. Әр қатысушы жеке тұлға ретінде қабылданады.

4. Бейтараптылық. Фасилитатор топ ішінде ешкімді қолдамай, барлығына тең көзқарас танытады.

5. Қауіпсіздік пен еркіндік. Қатысушылар өз еркімен әрекет етіп, қалаған жаттығуға қатысу-қатыспау құқығына ие.

Этикалық нормалар сақталмаған жағдайда, тренингтің психологиялық әсері төмендеп, қатысушылардың сенімі бұзылады.

Фасилитатордың кәсіби құзыреттілігі

Фасилитатор кәсіби тұрғыда дайындалған, психологиялық білімі мен тәжірибесі бар маман болуы керек. Оның құзыреттілігі келесі бағыттардан тұрады:

• Психологиялық білім негіздері – тұлға психологиясы, топтық динамика, эмоциялық интеллект туралы түсініктер;

• Тренингтік әдістерді меңгеру – жаттығулар, рөлдік ойындар, арт-терапиялық және коучингтік тәсілдерді қолдану;

• Диагностикалық дағдылар – топтың және жеке адамның психологиялық жағдайын бақылау, талдау;

• Коммуникативтік мәдениет – тыңдау, сөйлеу, кері байланыс беру дағдылары;

• Бағалау және талдау қабілеті – тренингтің тиімділігін анықтау және нәтижелерді сараптау.

Фасилитатор – топтық тренингтің өзегі, психологиялық процестің жетекшісі әрі қатысушылардың тұлғалық дамуына әсер ететін басты тұлға. Оның кәсіби білімі, тұлғалық мәдениеті және психологиялық сезімталдығы тренингтің нәтижелілігін айқындайды.

Сондықтан тиімді фасилитатор – бұл тек маман емес, тұлғалық өсу мен дамуға шабыт беруші, адамдар арасындағы өзара түсіністік пен сенімді байланыстырушы тұлға.

2.3. Қатысушылармен психологиялық келісім және сенім атмосферасын қалыптастыру

Топтық психологиялық тренингтің тиімділігі көп жағдайда оның басталу кезеңінде жүргізуші мен қатысушылар арасында орнатылған сенім мен өзара түсіністік деңгейіне байланысты. Қатысушылар өздерін еркін сезінбеген жағдайда, жаттығулар мен талқылаулардың шынайы әсері төмендейді, ал ашықтық пен сенім орнаған ортада адамдар өз тәжірибесін бөлісуге, эмоциясын білдіруге және жаңа мінез-құлық үлгілерін сынауға дайын болады. Сондықтан тренингті өткізудің бастапқы және ең маңызды кезеңдерінің бірі – психологиялық келісімге келу және сенім атмосферасын қалыптастыру.

Психологиялық келісім ұғымы

Психологиялық келісім – тренингке қатысушылар мен фасилитатор арасында өзара әрекеттесу шарттарын, қарым-қатынас ережелерін және мінез-құлық нормаларын қабылдау процесі. Бұл келісім тренингтің этикалық және эмоционалдық негізін құрайды.

Келісімнің мақсаты – әрбір қатысушының өзін қауіпсіз сезінуіне, топта өз ойын ашық айтуына және жеке кеңістігін қорғауға мүмкіндік беру. Ол фасилитатор мен қатысушылар арасындағы өзара сенімді нығайтып, топтың тұрақты және біртұтас дамуына жағдай жасайды.

Психологиялық келісімнің негізгі қағидалары

1. Құпиялылық қағидасы – тренинг барысында айтылған жеке пікірлер, тәжірибелер мен сезімдер сыртқа шығарылмайды.

2. Құрмет қағидасы – әр қатысушының пікірі, сезімі мен ерекшелігі бағаланады және қабылданады.

3. Еріктілік қағидасы – әр адам жаттығуға қатысу немесе қатыспау құқығына ие.

4. Белсенділік қағидасы – топтың әр мүшесі процесте белсенді түрде қатысуға ұмтылуы керек.

5. Кері байланыс қағидасы – қатысушылар бір-бірімен ашық, сынсыз, қолдау түрінде пікір алмасады.

6. Теңдік қағидасы – тренинг барысында ешкімнің әлеуметтік мәртебесі, жасы немесе кәсіби деңгейі артықшылық бермейді.

Психологиялық келісімнің құрылымы мен мазмұны

Фасилитатор тренингтің алғашқы бөлігінде топпен бірге келісім ережелерін анықтайды. Бұл үрдіс өзара сенімді орнатудың бастамасы болып табылады. Келісім келесі элементтерден тұрады:

1. Тренингтің мақсаты мен мазмұны туралы ашық ақпарат беру.
   Фасилитатор қатысушыларға тренингтің тақырыбы, мақсаты және күтілетін нәтижелері туралы нақты және түсінікті түрде хабарлайды.

2. Жалпы ережелерді бірге талқылау.
   Топ мүшелерімен бірлесіп «топтық ережелер» жасалады. Мысалы:

   • Бір-бірін тыңдау;

   • Сын айтпау;

   • Басқа адамның ойын бөлмеу;

   • Күлімдеу, позитивті көңіл күй сақтау;

   • Уақыт тәртібін сақтау;

   • «Мұнда және қазір» қағидасын ұстану.

3. Қатысушылардың келісімін алу. Ережелер жазылып, топтың барлық мүшелері келісімін білдіреді (мысалы, қағазға қол қою, символикалық белгілер қою т.б.).

4. Психологиялық климатты бақылау. Фасилитатор тренингтің әр кезеңінде топтағы эмоциялық фонды бақылайды және қажет болған жағдайда жағдайды түзету шараларын қолданады.

Сенім атмосферасын қалыптастырудың психологиялық маңызы

Сенім – топтық өзара әрекеттің ең басты шарты. Ол болған жағдайда ғана адамдар өз ойын ашық білдіреді, эмоцияларын жасырмайды және жаңа тәжірибелерге ашық болады.

Сенім атмосферасы – қатысушылардың өзара қолдау мен қабылдау сезіміне негізделген психологиялық кеңістік. Мұндай ортада адам өз құндылығын сезінеді және басқаларды да құрметтеуге үйренеді.

Психологиялық зерттеулерде (К. Роджерс, И. Ялом, К. Левин еңбектерінде) сенім атмосферасы тұлғаның өзін-өзі танып, өзгеруге дайын болуында шешуші рөл атқаратыны дәлелденген.

Сенім атмосферасын қалыптастырудың негізгі тәсілдері

1. Фасилитатордың тұлғалық ашықтығы мен үлгісі. Қатысушылар өздерін еркін сезінуі үшін жүргізуші ең алдымен өзі де ашық, жылы жүзді, шынайы болуы керек.

2. Психологиялық “жылыту” жаттығулары. Тренинг басында жүргізілетін сергіту және танысу ойындары топ мүшелерін жақындастырып, психологиялық кедергілерді азайтады.

Мысалы:

• «Атымның мағынасы»;

• «Жылы лебіз шеңбері»;

• «Бір ортақ қасиет табайық» т.б.

1. Топтық қолдау мен мадақтау мәдениетін қалыптастыру. Қатысушылардың жетістігін атап өтіп, позитивті кері байланыс беру сенімді арттырады.

2. Белсенді тыңдау техникасын қолдану. Қатысушыларды тыңдау кезінде бас изеу, көзбен байланыс, эмоцияны түсіну арқылы жылы қарым-қатынас орнатылады.

3. Эмоциялық кернеуді түсіру жаттығулары. Тренинг барысында туындаған шиеленіс немесе қобалжуды жеңілдету үшін дем алу жаттығулары, арт-терапиялық элементтер (сурет салу, музыка тыңдау, релаксация) пайдаланылады.

4. Позитивті тіл мен бейтарап пікір білдіру. Сын мен бағалау орнына «Мен-сөйлемдерін» қолдану (мысалы, «Мен сені түсіндім», «Менің ойымша...», «Маған бұл тәсіл ұнады»).

Қатысушылардың белсенділігін арттыру жолдары

Сенім атмосферасы тек сөзбен емес, әрекет арқылы нығаяды. Сондықтан фасилитатор қатысушылардың белсенділігін арттыру үшін келесі әдістерді қолдана алады:

• Жұптық және шағын топтық жұмыс – әр адам өз пікірін айтуға көбірек мүмкіндік алады.

• Рөлдік ойындар – эмоциялық еркіндікті дамытады және бірін-бірі түсінуге ықпал етеді.

• Рефлексия шеңбері – әр сессия соңында қатысушылар өз әсерлерін, ойларын бөліседі.

• Кері байланыс карталары – сенім деңгейін, көңіл күйді анықтауға көмектеседі.

Сенімді бұзатын факторлар және оларды болдырмау

Тренинг кезінде кейде сенім атмосферасы әлсіреуі мүмкін. Мұндай жағдайлардың алдын алу үшін фасилитатор келесі қауіптерге назар аударуы тиіс:

Сенімді бұзатын фактор	Алдын алу жолдары
Қатысушыларды сынау, мазақ ету	Этикалық ережелерді еске салып, бейтарап кері байланыс беру
Белгілі бір адамның пікірін елемеу	Барлығына тең мүмкіндік беру
Құпиялылықтың бұзылуы	Құпиялылық ережесін қайта бекіту
Фасилитатордың бейтараптықты жоғалтуы	Өз эмоциясын бақылау, әділ болу
Шектен тыс бәсекелестік	Ынтымақтастыққа бағытталған жаттығулар қолдану

Фасилитатор мен топ арасындағы өзара сенім белгілері

Сенім атмосферасы қалыптасқан топта келесі белгілер байқалады:

• Қатысушылардың көзқарасы мен дауысы еркін, ашық;

• Әзіл мен позитивті эмоция басым;

• Бір-бірін тыңдау мәдениеті артады;

• Топ ішінде сын мен қорқыныш азаяды;

• Қатысушылар өз ойларын шынайы білдіреді;

• Тренинг соңында топта бірлік пен өзара қолдау сезімі пайда болады.

Қатысушылармен психологиялық келісім мен сенім атмосферасын қалыптастыру – тренингтік жұмыстың табысының негізі. Бұл кезеңде фасилитатор топ мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді, олардың ішкі әлеуетін ашуға және өзара түсіністікке жол ашады.

Сенім бар жерде даму, өзгеріс және өзін-өзі тану мүмкіндігі пайда болады. Сондықтан фасилитатордың басты миссиясы – әр адам өзін құрметтелген, түсінілген және қабылданған тұлға ретінде сезінетін орта құру.

2.4. Тренинг барысын басқару және кері байланыс беру тәсілдері

Топтық психологиялық тренингтің нәтижелілігі фасилитатордың оны тиімді басқара білуі мен қатысушыларға дұрыс кері байланыс ұйымдастыруына тікелей байланысты. Тренинг – бұл тек алдын ала жоспарланған жаттығулар жиынтығы емес, ол — динамикалық, эмоциялық және когнитивтік тұрғыдан үздіксіз өзгеріп отыратын процесс. Сондықтан тренинг барысын басқару – фасилитатордың кәсіби шеберлігінің басты көрсеткіші болып табылады.

1. Тренинг барысын басқарудың мәні мен мақсаты

Тренинг барысын басқару – бұл қатысушылардың белсенділігін үйлестіру, топтың эмоциялық климатын реттеу, уақыт пен мазмұн арасындағы тепе-теңдікті сақтау және жалпы мақсатқа бағытталған бірізділікті қамтамасыз ету процесі.

Негізгі мақсат – тренингтің әр кезеңінде топтық динамиканы тиімді бағыттап, барлық қатысушылардың белсенді қатысуына жағдай жасау.

Басқарудың тиімділігі келесі көрсеткіштер арқылы байқалады:

• қатысушылардың қызығушылығы мен назарын сақтау;

• уақыт тәртібінің сақталуы;

• әр кезеңнің логикалық және психологиялық байланысы;

• топта жағымды эмоционалдық ахуалдың орнауы;

• қатысушылардың өзара түсіністік пен қолдауға жетуі.

2. Тренинг барысын басқарудың негізгі қағидалары

1. Мақсаттылық қағидасы – әрбір жаттығу мен талқылау тренингтің жалпы мақсатына сәйкес болуы тиіс.

2. Икемділік қағидасы – фасилитатор топтағы жағдайға қарай жоспарды өзгертіп, бейімделе білуі қажет.

3. Белсенділік пен теңдік қағидасы – барлық қатысушылардың белсенді түрде қатысуына мүмкіндік беріледі.

4. Эмоциялық тепе-теңдік қағидасы – позитивті көңіл-күйді сақтау, шиеленісті дер кезінде реттеу.

5. Рефлексия қағидасы – әр бөлім соңында ой бөлісу мен өзіндік талдау ұйымдастыру.

3. Тренинг барысын басқарудың кезеңдері

Фасилитатор тренингті үш негізгі кезең бойынша басқарады:

1-кезең. Бастапқы кезең (мотивациялық)

Бұл кезеңде топпен танысу, жылы атмосфера орнату және қатысушылардың белсенділігін арттыру маңызды.

Фасилитатор:

• тренингтің мақсаты мен ережесін таныстырады;

• көңіл-күйді көтеретін сергіту жаттығуларын өткізеді;

• «мұнда және қазір» қағидасын бекітеді;

• барлық қатысушылардың назарын бір ортаға шоғырландырады.

2-кезең. Негізгі (әрекеттік) кезең

Тренингтің басты бөлігі осы кезеңде өтеді. Жаттығулар мен тәжірибелік тапсырмалар арқылы қатысушылардың тұлғалық, коммуникативтік және эмоциялық дағдылары дамытылады.

Фасилитатор:

• тапсырмаларды түсінікті әрі нақты береді;

• топтағы белсенділікті тең ұстайды;

• қажет жағдайда қосымша түсіндіру мен түзету енгізеді;

• шиеленіс немесе пассивтілік байқалса, оны дер кезінде реттейді.

3-кезең. Қорытынды (рефлексиялық) кезең

Тренинг соңында фасилитатор:

• топтық және жеке қорытынды жасатады;

• қатысушыларға өз сезімдері мен ойларын бөлісуге мүмкіндік береді;

• кері байланыс жинайды және эмоционалдық релаксациямен аяқтайды.

4. Тренинг барысын басқарудағы фасилитатордың функциялары

1. Мотивациялық функция – қатысушыларды белсенді қатысуға ынталандырады.

2. Ұйымдастырушылық функция – уақытты, тапсырмаларды және жаттығулардың дәйектілігін реттейді.

3. Бақылаушы функция – топтағы мінез-құлық, эмоция және өзара қатынасты бақылайды.

4. Реттеуші функция – шиеленіс немесе енжарлық туындаған жағдайда психологиялық тепе-теңдікті қалпына келтіреді.

5. Қолдаушы функция – әр қатысушының өзіндік құндылығын сезінуіне жағдай жасайды.

5. Кері байланыс ұғымы және оның психологиялық мәні

Кері байланыс (feedback) – бұл тренинг барысында қатысушылардың өзара және фасилитатормен бір-бірінің мінез-құлқы мен әрекеттері туралы ақпарат алмасу процесі. Ол өзін-өзі тану мен өзгерудің басты механизмі болып табылады.

Кері байланыс екі бағытта жүзеге асады:

• Фасилитатор → қатысушыларға (жүргізушінің бақылауы мен бағасы);

• Қатысушылар ↔ қатысушыларға (топ ішіндегі өзара пікір алмасу).

Кері байланыс тұлғаның өзін сырт көзбен көруге, өз әрекетін саралауға және болашақта мінез-құлқын өзгертуге мүмкіндік береді.

6. Кері байланыс берудің негізгі қағидалары

1. Шынайылық пен адалдық. Кері байланыс нақты, ашық, бірақ сынсыз берілуі керек.

2. Қолдау сипаты. Мақсат – сынау емес, дамыту. Кері байланыс әрқашан позитивті формада ұсынылуы тиіс.

3. Уақыттылық. Пікір нақты әрекеттен кейін бірден берілуі маңызды, себебі ол әсерлі болады.

4. «Мен-сөйлемдері» қағидасы. «Сен дұрыс істемедің» емес, «Мен байқадым...», «Маған осылай көрінді...» түріндегі бейтарап сөйлемдер пайдаланылады.

5. Теңдік қағидасы. Фасилитатор өзін жоғары қоймай, тең дәрежеде пікір білдіреді.

6. Жекелілік және құпиялылық. Кері байланыс әр адамның жеке ерекшелігін ескеріп беріледі.

7. Кері байланыс түрлері

Түрі	Сипаттамасы	Мақсаты
Позитивті кері байланыс	Жақсы қасиеттер мен нәтижелерді атап көрсету	Мотивация мен сенімділікті арттыру
Конструктивті кері байланыс	Түзетуді қажет ететін мінез-құлықты талдау	Даму мен өзін-өзі жетілдіруге ынталандыру
Рефлексивті кері байланыс	Қатысушының өз сезімін, ойын түсінуіне бағыттау	Өзін-өзі тану және рефлексияны дамыту
Топтық кері байланыс	Барлық қатысушылардың бір-біріне пікір білдіруі	Топ ішіндегі байланыс пен бірлікті нығайту

8. Кері байланысты ұйымдастыру тәсілдері

1. “Шеңбердегі пікір” әдісі. Қатысушылар бір-біріне өз әсерлерін бір сөйлеммен айтады («Маған сенің жұмысың ұнады, себебі...», «Мен сенен үйрендім...»).

2. “Пікір карточкалары” әдісі. Әр қатысушы қағазға өз ойын жазып, ортаға салады. Бұл тәсіл интроверт типіндегі адамдар үшін қолайлы.

3. “Эмоциялық термометр” әдісі. Қатысушылар стикер арқылы өз көңіл-күйін көрсетеді (мысалы, күн – қуаныш, бұлт – қобалжу).

4. “Кері байланыс ағашы”. Параққа ағаш суреті салынып, қатысушылар жапырақтарға тренингтен алған әсерін немесе ұсынысын жазады.

5. “Менің жаңалығым” жаттығуы. Қатысушылар «Мен бүгін білдім…», «Мен өзімде байқадым…», «Мен болашақта өзгерткім келеді…» сөйлемдерін аяқтайды.

9. Кері байланыс берудегі фасилитатордың кәсіби рөлі

Фасилитатор кері байланыс процесін тек бақылап қана қоймай, оны басқарушы және бағыттаушы ретінде әрекет етеді. Ол:

• кері байланыс берудің мәдениетін қалыптастырады;

• сынсыз, эмпатиялық қарым-қатынас үлгісін көрсетеді;

• қатысушыларды өзіндік талдауға жетелейді;

• алынған пікірлерді қорытындылап, даму бағыттарын ұсынады.

Фасилитатордың мақсаты – қатысушыларды өз әрекетін түсінуге, өзін және өзгелерді қабылдауға үйрету.

10. Тренингті басқару мен кері байланыс арасындағы байланыс

Басқару мен кері байланыс – бір-бірімен өзара тығыз байланысты процестер.

• Тиімді басқару тренингтің құрылымдық тәртібін қамтамасыз етеді;

• Дұрыс ұйымдастырылған кері байланыс – қатысушылардың эмоциялық және когнитивтік даму көрсеткіші.

Екеуінің үйлесімділігі тренингтің негізгі мақсатына жетуді қамтамасыз етеді: қатысушылардың өзін-өзі тануы, қарым-қатынас мәдениетін және психологиялық тұрақтылығын дамыту.

Тренинг барысын басқару мен кері байланыс беру тәсілдері – топтық психологиялық жұмыстың өзегі. Фасилитатордың кәсіби икемділігі, эмоциялық тұрақтылығы және тыңдай білу мәдениеті топтағы үйлесімділікті сақтап, әр қатысушының жеке дамуына ықпал етеді.

Кері байланыс – бұл адамның өз-өзін көру айнасы, ал фасилитатор – сол айнадағы бейнені дұрыс бағыттайтын жетекші. Егер тренинг барысында сенім, қолдау және ашық пікір алмасу орнаса, онда топ мүшелері тек жаңа білім алып қана қоймай, өздерін жаңаша тани бастайды.

III БӨЛІМ. Тұлғалық даму мен қарым-қатынасқа арналған тренингтер

3.1. Өзін-өзі тану және өзін-өзі бағалауды дамыту тренингтері

Қазіргі білім беру мен психологиялық қолдау жүйесінде тұлғаның өзін-өзі тануы мен өзін-өзі бағалауын дамыту ерекше маңызға ие. Өзін тану — адамның ішкі әлемін түсінуі, өз сезімі мен ойына, қабілеті мен мінез ерекшелігіне рефлексия жасау үдерісі. Ал өзін-өзі бағалау — осы өзіндік танымның нәтижесі ретінде тұлғаның өзіне, өз әрекетіне, мүмкіндігі мен құндылығына беретін субъективті бағасы. Топтық психологиялық тренингтер тұлғаның өзін тануына, өз күшіне сенуіне, эмоционалдық тұрақтылығын нығайтуына ықпал ететін тиімді әдіс болып табылады.

1. Өзін-өзі тану тренингтерінің психологиялық мәні

Өзін-өзі тану – адамның өз тұлғалық болмысын түсініп, ішкі үйлесімділікке жетуінің басты жолы. Психологияда бұл процесс рефлексия, интроспекция және өзіндік сана ұғымдарымен тығыз байланысты. Тренингтер арқылы қатысушы өз мінезін, сезімін, мотивін, өмірлік құндылықтарын таниды.

Өзін-өзі тану тренингтері:

• тұлғаның ішкі әлеуетін ашуға;

• өмірлік бағыт-бағдарын нақтылауға;

• эмоция мен мінез-құлықты реттеуге;

• өзін және өзгелерді қабылдауға үйретеді.

Мұндай тренингтер адамның психологиялық сауаттылығын арттырып, оның жеке дамуына серпін береді.

2. Өзін-өзі бағалау ұғымы және оның рөлі

Өзін-өзі бағалау – тұлғаның өз қасиеттеріне, жетістігіне және өмірлік ұстанымдарына берген бағасы. Ол адамның өмірлік белсенділігіне, табысқа ұмтылуына, адамдармен қарым-қатынасына тікелей әсер етеді.

Өзін-өзі бағалау төмен болса – адамда сенімсіздік, үрей, тәуелділік пайда болады;

Өте жоғары болса – өзімшілдік пен сын қабылдамау байқалады;

Ал шынайы, үйлесімді өзін-өзі бағалау тұлғаның дамуы мен бейімделуінің негізі болып саналады.

Тренингтік жұмыс барысында адамның өзін-өзі бағалауын қалыптастыру келесі бағыттар арқылы жүреді:

1. Өз күшін сезіндіру, табысты жағдай жасау.

2. Өзіндік пікір айту мен тыңдалу мүмкіндігін қамтамасыз ету.

3. Топ тарапынан қолдау мен оң кері байланыс орнату.

4. Тұлғаның жетістіктерін көрсету және талдау.

3. Өзін-өзі тану және өзін-өзі бағалауды дамыту тренингтерінің мақсаттары

• Қатысушылардың өз тұлғалық ерекшелігін түсінуін арттыру.

• Жеке қасиеттерін саралау және өз-өзіне сын көзбен қарау мәдениетін дамыту.

• Өзін-өзі қабылдау мен сенімділікті нығайту.

• Өз-өзін реттеу мен эмоционалдық тұрақтылықты қалыптастыру.

• Өзіндік пікір мен ішкі еркіндікті дамыту.

• Топтық қолдау мен өзара түсіністікті бекіту.

4. Тренингтің құрылымдық кезеңдері

1. Кіріспе кезеңі: сенімді орта орнату, мақсат қою, мотивация тудыру.

2. Негізгі кезең: өзін-өзі тануға, өз мінезі мен сезімін зерттеуге арналған жаттығулар.

3. Рефлексиялық кезең: алынған әсерлерді, сезімдерді талдау, өзіндік тұжырым жасау.

5. Өзін-өзі тануға арналған тренингтік жаттығулар үлгілері

1. “Мен кіммін?” жаттығуы

Мақсаты: Қатысушылардың өзін-өзі тануына, өз бейнесін анықтауға ықпал ету.

Өту барысы: Әр қатысушы параққа “Мен кіммін?” деген сұраққа кемінде 10 жауап жазады (“Мен — ұстазбын”, “Мен — достықты бағалаймын”, “Мен — мақсатшыл адаммын” т.б.).

Талқылау: Қай анықтамалар қатысушы үшін ең маңызды, қайсысы басқалардың пікірінен туындайды?

2. “Өз айнам” әдісі

Мақсаты: Өз бейнесіне сырт көзбен қарау.

Өту барысы: Қатысушылар жұптасып, бір-бірінің жағымды қасиеттерін айтып шығады. Әр адам өзінің “айнасындағы” бейнесін тыңдайды.

Психологиялық әсері: Өзіндік құндылық сезімін арттырады.

3. “Менің жетістіктерім баспалдағы”

Мақсаты: Өзін-өзі бағалауды көтеру, жетістігін сезіндіру.

Өту барысы: Қағазға баспалдақ суретін салып, әр сатысына өміріндегі жетістігін жазады. Соңында өз еңбегіне баға береді.

Нәтиже: Қатысушы өз табысын көреді және өзіне сенімділік артады.

4. “Менің ішкі даусым”

Мақсаты: Өзіндік рефлексия мен ішкі диалогты дамыту.

Өту барысы: Қатысушылар көзі жұмулы күйде өзімен “ішкі сұхбат” жүргізеді: “Мен неге қуаныштымын?”, “Мені не мазалайды?”, “Мен өзіме не айтар едім?”.

Рефлексия: Өз даусын есту арқылы өзін түсіну деңгейі артады.

6. Өзін-өзі бағалауды түзетуге арналған тренинг жаттығулары

1. “Сенің күшті жағың”

Мақсаты: Тұлғаның жағымды қасиеттерін тану.

Өту барысы: Әр қатысушы өз есімі жазылған парақты ортаға қояды. Басқалар оған үш жақсы қасиетін жазып қалдырады.

Талқылау: Қатысушылар өздері туралы жазылған пікірлерді оқып, талдайды.

2. “Өзін бағалау терезесі”

Мақсаты: Өзін сырт көзбен көру.

Барысы: “Мен өзімді қалай көремін” және “Басқалар мені қалай көреді” деген екі баған толтырылады.

Нәтиже: Өз бейнесі мен сыртқы қабылдау арасындағы айырмашылық анықталады.

3. “Жетістіктер портфолиосы”

Мақсаты: Өз табыстары мен тәжірибесін жүйелеу арқылы сенімділікті арттыру.

Өту барысы: Қатысушылар өз жетістіктерін бейнелейтін символдар, фотосуреттер, марапаттар жинағын көрсетеді.

7. Фасилитатордың рөлі мен кәсіби ұстанымы

Өзін-өзі тану мен өзін-өзі бағалау бағытындағы тренингтерде фасилитатордың эмпатиясы, сенім орнату қабілеті, қолдау көрсетуі ерекше маңызды.

Оның кәсіби рөлдері:

• бағыттаушы (адамға өзін көруге мүмкіндік беру);

• қолдаушы (өзін-өзі қабылдауға көмектесу);

• фасилитатор (психологиялық кедергілерді жеңуге жәрдемдесу).

Фасилитатор сын айту емес, түсінуге, дамытуға бағытталған тәсілді ұстанады.

8. Топтық динамика және психологиялық климат

Өзін тануға арналған тренингтерде топтық климаттың қауіпсіздігі мен сенім атмосферасы басты шарт. Қатысушылар өз ойы мен сезімін еркін жеткізе алуы үшін:

• бағаламай тыңдау мәдениеті қалыптасуы керек;

• топтың әр мүшесінің пікірі құнды деп қабылдануы тиіс;

• тренингтің құпиялылық ережесі қатаң сақталады.

Сенім мен қолдау атмосферасы өзін-өзі ашуға және тұлғалық өсуге жағдай жасайды.

9. Тренинг нәтижелерін бағалау және кері байланыс

Өзін-өзі тану және өзін-өзі бағалау тренингтерінің нәтижелері:

• қатысушылар өз мүмкіндіктерін нақты көреді;

• эмоционалдық тұрақтылық артады;

• өзіне деген сенім мен өмірлік белсенділік күшейеді;

• қарым-қатынас мәдениеті мен өзара түсіністік артады.

Кері байланыс «Менің бүгінгі жаңалығым», «Мен өзім туралы білдім…» сияқты рефлексивті әдістер арқылы жүзеге асады.

Өзін-өзі тану мен өзін-өзі бағалауды дамыту тренингтері — тұлғаның рухани және психологиялық дамуының маңызды құралы. Мұндай тренингтер адамды өз болмысын түсінуге, өзіне сенуге және өмірлік мақсаттарын айқындауға жетелейді.

Психологиялық тұрғыдан, өзін тану — тұлғаның ішкі үйлесімділікке жетуінің алғашқы қадамы болса, өзін-өзі бағалау — сол үйлесімділіктің тұрақты көрсеткіші.

Топтық тренингтер осы екі процесті біріктіріп, адамды өзін және өзгелерді құрметтеуге, өмірге сеніммен қарауға тәрбиелейді. Сондықтан мұндай тренингтерді білім беру ұйымдарында, кәсіби даму орталықтарында және психологиялық қызметтерде жүйелі түрде өткізу — тұлға әлеуетін ашудың ең тиімді жолы болып табылады.

3.2. Қарым-қатынас мәдениеті мен тыңдай білу дағдыларын қалыптастыру

Қазіргі қоғамда тұлғаның табысты дамуы мен әлеуметтік бейімделуі оның қарым-қатынас мәдениетіне және тыңдай білу қабілетіне тікелей байланысты. Психологиялық тренингтер осы дағдыларды дамытудың ең тиімді құралдарының бірі болып саналады, себебі олар қатысушылардың өзара әрекеттесуін, эмоциялық түсіністігін және коммуникативтік икемін жетілдіреді.

Қарым-қатынас мәдениеті — адамаралық өзара түсіністік пен сыйластыққа негізделген, этикалық және психологиялық нормаларға сай әрекет ету қабілеті. Ал тыңдай білу — сол мәдениеттің өзегі.

1. Қарым-қатынас мәдениетінің психологиялық мәні

Қарым-қатынас мәдениеті адамның ішкі мәдениетінің сыртқы көрінісі. Ол тұлғаның адамға деген көзқарасын, құрмет сезімін, өзін-өзі ұстау әдебін айқындайды.

Психология ғылымында қарым-қатынас мәдениеті — вербалды (сөздік) және вербалды емес (ым, дауыс, көзқарас, қашықтық) қарым-қатынас түрлерін үйлесімді қолдану қабілеті ретінде қарастырылады.

Қарым-қатынас мәдениетінің негізгі компоненттері:

1. Этикалық: сыпайылық, төзімділік, әдептілік.

2. Эмоциялық: өз және өзгенің сезімін түсіну, эмпатия.

3. Интеллектуалдық: логикалық ойлау, дәлелмен сөйлеу, ақпаратты талдау.

4. Психологиялық: сенімділік, өзін-өзі ұстау, тыңдай білу.

Қарым-қатынас мәдениеті жоғары адам өзгелермен тиімді байланыс орната алады, дау-дамайды өршітпей шеше алады және ұжымда жағымды психологиялық ахуал қалыптастырады.

2. Тыңдай білу дағдыларының маңызы

Тыңдау — бұл тек есту емес, түсіну, қабылдау және жауап беру процесі.
Тыңдай білу қабілеті тұлғаның өзгені сыйлай білуінің, оның пікіріне мән беруінің көрсеткіші болып табылады. Психологтар тиімді тыңдауды келесі үш деңгейде сипаттайды:

1. Жалпы тыңдау (пассивті) — тек есту деңгейінде қабылдау.

2. Ішінара белсенді тыңдау — түсінуге тырысу, бірақ эмоциялық реакция аз.

3. Белсенді тыңдау — назарды толық аудару, эмпатия мен қолдау білдіру.

Белсенді тыңдау арқылы тұлға:

• өзгенің ойын нақты түсінеді;

• өзара сенім мен ашықтықты орнатады;

• жанжалды жағдайларды жеңіл реттейді;

• өзара құрмет пен түсіністікке жетеді.

3. Қарым-қатынас мәдениетін дамыту тренингтерінің мақсаттары мен міндеттері

Мақсаты: қатысушылардың коммуникативтік мәдениетін жетілдіру және белсенді тыңдау дағдыларын қалыптастыру.

Міндеттері:

• Қарым-қатынас процесінің психологиялық заңдылықтарын түсіндіру.

• Эмпатиялық қабылдау мен өзіндік ашылуға үйрету.

• Тыңдай білу, түсіну және нақты сұрақ қою дағдыларын дамыту.

• Топтық өзара әрекеттесуді жетілдіру.

• Тұлғаның өзін және өзгелерді құрметтеу мәдениетін қалыптастыру.

4. Қарым-қатынас мәдениетін дамыту тренингтерінің кезеңдері

1. Кіріспе кезең: танысу, сенімді атмосфера қалыптастыру.

2. Негізгі кезең: коммуникативтік жаттығулар, рөлдік ойындар, пікір алмасу.

3. Рефлексия кезеңі: тәжірибе мен сезімдерге талдау, кері байланыс беру.

5. Қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыруға арналған жаттығулар үлгілері

1. “Қарым-қатынас стилі” жаттығуы

Мақсаты: қатысушылардың өз қарым-қатынас стилін тануы.

Өту барысы: Қатысушыларға бірнеше мінез-құлық үлгілері (ашық, жұмсақ, агрессивті, енжар) сипатталады. Әркім өзіне тән стильді таңдайды және мысал келтіреді.

Талқылау: Қай стиль тиімді? Қайсысы өзгелерге қолайсыз әсер қалдырады?

2. “Менің сөзімнің күші”

Мақсаты: сөз мәдениетінің мәнін түсіндіру.

Барысы: Қатысушылар бір-біріне түрлі интонациямен бір сөйлем айтады (“Сен жақсысың!” немесе “Сен кешіктің!”).

Қорытынды: сөздің эмоциялық әсері, дауыс ырғағы мен интонацияның маңызы ашылады.

3. “Қарым-қатынастағы тосқауылдар”

Мақсаты: кедергілерді анықтау және оларды жеңу жолдарын үйрену.

Өту барысы: Қатысушылар өмірден мысал келтіріп, не себепті кейде түсінбеушілік туындайтынын талдайды (тыңдамау, асығыстық, сын айту, эмоциялық кедергілер).

Нәтиже: Тиімді қарым-қатынас ережелері түзіледі.

6. Тыңдай білу дағдыларын дамыту жаттығулары

1. “Белсенді тыңдаушы”

Мақсаты: қатысушыларды назар аударып, түсіністікпен тыңдауға үйрету.

Барысы: Екі адам жұптасып, бірі өз өмірінен шағын оқиға айтады, екіншісі тыңдайды. Сөйлеуші соңында “Ол мені түсінді ме?” деген сұраққа жауап береді.

Талдау: тыңдаушының көзқарас, ым, сұрақ қою тәсілдері талданады.

2. “Кілт сөздермен жауап”

Мақсаты: тыңдау барысында басты ойды бөліп алу және қысқа жауап беру.

Өту барысы: Бір адам өз пікірін айтады, ал екіншісі тек негізгі сөздерді қайталап, түсінгенін білдіреді.

Мысалы:

– “Мен өзіме сенімді болғым келеді.”

– “Сенім маңызды, иә?”

3. “Эмпатиялық диалог”

Мақсаты: эмоциялық түсіністік пен қолдау көрсетуге үйрету.

Өту барысы: Қатысушылар жұптасып, бір-біріне күрделі жағдай туралы айтады. Тыңдаушы сөзбен немесе ыммен қолдау білдіреді (“Мен сені түсіндім”, “Бұл сен үшін қиын болған шығар…”).

Психологиялық әсері: өзгенің сезіміне бейімделу қабілеті дамиды.

7. Фасилитатордың кәсіби рөлі

Қарым-қатынас тренингінде фасилитатор:

• өзара сыйластық пен сенім атмосферасын қалыптастырады;

• сынсыз пікірталас ұйымдастырады;

• тыңдаудың үлгісін көрсетеді (жымию, бас изеу, сұрақ қою);

• белсенді және эмпатиялық тыңдауды үйретеді;

• топтық динамиканы бақылайды, пассивті мүшелерді тартуға тырысады.

Фасилитатордың басты ұстанымы — “әр пікір құнды” және “әр адам естілуге лайық”.

8. Тыңдаудың тиімді әдістері

1. Белсенді тыңдау техникасы (К. Роджерс):

   • Сөйлеушінің ойын қайталау (“Сен айтқандай, бұл жағдай сені ренжіткен бе?”);

   • Эмоцияны атау (“Сенің даусыңнан реніш сезіледі”);

   • Қолдау көрсету (“Мен сені түсіндім, сен дұрыс шешім іздеп тұрсың”).

2. Көзбен байланыс сақтау. Тиімді тыңдаушы көз арқылы жылы байланыс орнатады.

3. Ым мен дене қимылын үйлестіру. Тыңдап отырған адамның денесі ашық, иығы сөйлеушіге бағытталған болуы тиіс.

4. Үзіліс пен тыныштықты пайдалану. Тыңдауда ең әсерлі тәсілдің бірі — сөйлеушіге ойлануға мүмкіндік беру.

9. Қарым-қатынас мәдениетін бағалау және кері байланыс

Тренинг соңында қатысушылар өз іштей рефлексиясын келесі сұрақтар арқылы жасайды:

• Мен тыңдай білуіме қалай баға беремін?

• Қарым-қатынас барысында менің ең күшті және әлсіз тұстарым қандай?

• Мен басқаларды тыңдай отырып не сезіндім?

• Менің сөйлесу мәдениетімде не өзгерді?

Кері байланыс “пікір шеңбері”, “кері байланыс карточкалары”, “эмоциялық барометр” әдістері арқылы алынады.

Қарым-қатынас мәдениеті мен тыңдай білу дағдылары – жеке және кәсіби жетістіктің негізі. Тыңдау – өзгені ғана емес, өзіңді де түсінудің кілті. Топтық тренингтер осы қабілеттерді қалыптастыруда ерекше рөл атқарады: олар адамды ашықтыққа, шыдамдылыққа, түсіністік пен сенімге тәрбиелейді.

Қарым-қатынасты дамытуға бағытталған психологиялық жаттығулар адамдардың бірін-бірі түсінуіне, пікірталастың мәдени түрде өтуіне, ұжымдағы эмоционалдық ахуалдың жақсаруына ықпал етеді.
Фасилитатордың кәсіби қолдауы арқылы тыңдай білу мәдениеті тек тренинг шеңберінде ғана емес, өмірде де тұлғаның табысты қарым-қатынас орнату дағдысына айналады.

3.3. Эмоциялық тұрақтылық пен стресс жағдайын жеңу жаттығулары

Эмоциялық тұрақтылық – адамның қиындықтар мен күйзелістерге қарсы тұра алу қабілеті, психикалық денсаулықтың маңызды көрсеткіші. Ол тұлғаның өзін-өзі реттей білу дағдысына, өмірлік ұстанымына және ішкі тепе-теңдігін сақтай алуына тікелей байланысты. Бүгінгі таңда оқушылар мен педагогтар арасында стресс пен эмоционалды шаршау жиі кездесетін құбылысқа айналды. Сондықтан тренингтер арқылы адамның эмоционалды тепе-теңдігін сақтау және күйзеліс жағдайынан шығу дағдыларын дамыту – психологиялық жұмыстың маңызды бағыты болып табылады.

Эмоциялық тұрақтылықтың психологиялық мәні

Эмоциялық тұрақтылық адамның өз сезімін басқару, қиын жағдайда сабырлы болу, мінез-құлықты саналы түрде реттеу қабілетін білдіреді. Ол өзін-өзі танумен, өзіндік бақылаумен және өмірлік тәжірибемен тығыз байланысты. Тұрақты эмоциялық фон тұлғаның әлеуметтік бейімделуіне, қарым-қатынасына, оқу мен еңбекке қабілеттілігіне әсер етеді.

Тренингтің мақсаты мен міндеттері

Мақсаты: қатысушылардың эмоционалды тұрақтылығын арттыру, стресс жағдайларын жеңуге көмектесу және өзін-өзі реттеу дағдыларын қалыптастыру.

Міндеттері:

• Эмоциялық күйзеліс пен стресстің табиғатын түсіндіру;

• Эмоцияларды тану мен басқару дағдыларын дамыту;

• Психологиялық релаксация тәсілдерін үйрету;

• Өзін-өзі тыныштандыру, жағымсыз ойларды басқару әдістерін қалыптастыру;

• Позитивті ойлау мен ішкі сенімді нығайту;

• Қиын жағдайда шешім қабылдау дағдыларын жетілдіру;

• Коммуникативті қарым-қатынасты жақсарту және қолдау атмосферасын құру;

• Қатысушылардың эмоционалды тәжірибесін байыту.

Тренинг мазмұны мен құрылымы

Эмоциялық тұрақтылықты дамыту тренингтері әдетте 60–90 минут шамасында өтеді және келесі кезеңдерді қамтиды:

1. Кіріспе кезең – қатысушылармен амандасу, тренинг мақсатын таныстыру, сенім атмосферасын қалыптастыру (ойын элементтері арқылы).

2. Негізгі кезең – стресс пен эмоцияларды басқаруға бағытталған жаттығулар мен талқылаулар.

3. Қорытынды кезең – рефлексия, өзіндік бағалау, кері байланыс.

Тренинг жаттығуларының үлгілері

1. «Эмоциялар ағашы»

Қатысушылар өз эмоцияларын түрлі түсті стикерлерге жазып, ағаштың суретіне жапсырады. Әр түс белгілі бір эмоцияны білдіреді (қуаныш – сары, қорқыныш – көк, ашу – қызыл, тыныштық – жасыл). Жаттығу адамның өз сезімдерін тануына көмектеседі.

2. «Стресс көзі және шешім»

Топ екіге бөлінеді: бір топ – стресстің себептерін, екінші топ – оларды жеңу жолдарын жазады. Кейін жұптасып талқылайды. Бұл жаттығу өмірлік қиындықтарға сыни және бейімделгіш тұрғыдан қарауға үйретеді.

3. «Тыныштық толқыны»

Қатысушылар көзі жабық күйде тыныс алу мен визуалды қиял арқылы демалуды үйренеді. Жетекші баяу музыкамен бағыт беріп отырады («теңіз жағасында демалып отырмын», «таза ауа жұтып, жеңілдік сезінемін»). Бұл релаксация әдісі эмоционалды тепе-теңдікті қалпына келтіреді.

4. «Менің ресурсым»

Қатысушылар өз өмірлерінде қуат пен күш беретін факторларды (отбасы, достар, хобби, жетістіктер) жазады және оларды топ алдында бөліседі. Бұл жаттығу өзін-өзі қолдауды және оптимизмді арттырады.

Тренингтен кейінгі талдау (рефлексия)

Қатысушылар тренингтен алған әсерлерімен бөліседі:

• Қандай эмоцияларды жиі сезінесің?

• Өзіңді тыныштандыру үшін қандай әдістерді қолдануға болады?

• Топтағы жұмыс саған не берді?

Бұл сұрақтар қатысушылардың өзіндік талдауын күшейтеді және болашақта стресс жағдайына саналы түрде қарауға үйретеді.

Эмоциялық тұрақтылық пен стресске төзімділік – заманауи тұлғаның басты қасиеттерінің бірі. Топтық тренингтер арқылы адам өз эмоцияларын тануға, оларды бақылауға және психологиялық денсаулығын нығайтуға мүмкіндік алады. Осындай жаттығулар мектептер мен ұйымдарда жүйелі жүргізілген жағдайда, оқушылар мен педагогтардың эмоционалды әл-ауқаты артып, ұжымда өзара сыйластық пен сенім күшейеді.

3.4. Топтық үйлесімділік пен бірлікті арттыру тренингтері

Қазіргі заманда табысты ұжымдық әрекет пен жағымды психологиялық климат — кез келген топтың нәтижелі жұмысының басты кепілі. Топтық үйлесімділік пен бірлік қатысушылардың өзара сенімін, қолдау сезімін және ынтымақтастық дағдыларын дамытады. Білім беру ұйымдарында, әсіресе мектеп оқушылары мен педагогикалық ұжымдар арасында мұндай тренингтердің маңызы зор. Олар тұлғалардың өзара түсінісуін, эмоциялық байланысын және ортақ мақсатқа бағытталуын қамтамасыз етеді.

Топтық үйлесімділіктің психологиялық мәні

Топтық үйлесімділік (топтық когезия) — бұл топ мүшелерінің өзара тартылуы, топқа қатыстылығын сезінуі, ортақ құндылықтар мен мақсаттарға адалдығы. Мұндай үйлесімді ұжымда сенім, өзара сыйластық, эмоционалды қолдау, бір-бірінің ерекшелігін құрметтеу басым болады.

Психология тұрғысынан алғанда, үйлесімді топта топтық сәйкестік (әр адам өзін топтың бөлігі ретінде сезінеді), эмоциялық тұрақтылық, ынтымақтастық, жауапкершілік сияқты қасиеттер көрініс табады.

Тренингтің мақсаты мен міндеттері

Мақсаты: топ мүшелері арасындағы өзара түсіністі, сенімді, ынтымақтастықты нығайту және бірлескен әрекет дағдыларын дамыту.

Міндеттері:

1. Қатысушылардың өзара танысуы мен жағымды қарым-қатынас орнатуға жағдай жасау;

2. Топ мүшелерінің эмоционалды бірлігін күшейту;

3. Өзара сенім мен қолдауға негізделген орта қалыптастыру;

4. Командалық жұмыс пен жауапкершілікті дамыту;

5. Топтық мақсатты бірлесе айқындау және оған жету стратегиясын қалыптастыру;

6. Конфликт жағдайларын бейбіт шешу дағдыларын жетілдіру;

7. Әр қатысушының топтағы орнын сезіндіру және өзіндік рөлін анықтау;

8. Топтық жұмыс барысында жағымды эмоционалды ахуал тудыру.

Тренинг құрылымы мен өткізу кезеңдері

Топтық үйлесімділікті арттыру тренингі 60–90 минутқа жоспарланады және үш кезеңнен тұрады:

1. Кіріспе кезең: қатысушылармен танысу, мақсатты түсіндіру, топтық ережелер қабылдау.

2. Негізгі кезең: топтық өзара әрекетке, сенім мен ынтымаққа бағытталған ойындар мен жаттығулар.

3. Қорытынды кезең: қатысушылардың алған әсерін талдау, пікір алмасу, кері байланыс.

Тренинг жаттығуларының үлгілері

1. «Ортақ сурет»

Мақсаты – бірлесіп әрекет ету және топтық келісімді нығайту.
Қатысушыларға үлкен ватман мен түрлі түсті қарындаштар беріледі. Әркім кезекпен суретке өз элементін қосады, бірақ ешкімнің идеясын өзгертпейді. Соңында ортақ сурет талқыланып, бірлескен әрекеттің нәтижесі бағаланады.

Талдау сұрақтары: Топта бірлесе жұмыс істеу қаншалықты оңай болды? Әркім өз ойын еркін көрсете алды ма?

2. «Көзі байланған серіктес»

Мақсаты – сенімді арттыру және өзара қолдау дағдысын дамыту.
Қатысушылар жұпқа бөлінеді: бірінің көзі байланады, екіншісі бағыт береді. Олар бөлмеде кедергілер арасынан бірге өтуі тиіс. Соңында рөлдер ауыстырылады.

Талдау сұрақтары: Қай сәтте сенім артты? Қиындықты жеңуде не көмектесті?

3. «Ортақ көпір»

Мақсаты – командалық ынтымақтастық пен шешім қабылдауда бірлікті дамыту.

Қатысушыларға қағаз, жіп, скотч сияқты қарапайым құралдар беріледі. Міндет – берілген уақытта бірлесе отырып, қағаздан «көпір» салу. Соңында көпірге кішкентай зат қойып, оның тұрақтылығын тексереді.

Талдау: Кім көшбасшылық көрсетті? Командалық шешімге қалай келдіңіздер?

4. «Жылы сөздер шеңбері»

Мақсаты – ұжымда жағымды эмоциялық байланыс орнату.
Қатысушылар шеңберге тұрып, оң жағындағы адамға оның жақсы қасиетін айтып, жылы лебіз білдіреді. Бұл жаттығу қатысушылардың өзін бағалауын көтеріп, ұжымдағы психологиялық ахуалды жақсартады.

Тренинг барысында қолданылатын әдістер

• Топтық пікірталас – қатысушылардың ой бөлісуі мен өзара түсіністігін дамытуға бағытталады.

• Рөлдік ойындар – түрлі жағдайларда мінез-құлық моделін байқап, ұжымдық шешім қабылдауға үйретеді.

• Психологиялық ойын элементтері – эмоционалды байланыс пен шығармашылық белсенділікті арттырады.

• Кері байланыс әдісі – топтағы ахуалды талдап, әр қатысушының сезімін ескеруге мүмкіндік береді.

Психологиялық әсері мен нәтижелілігі

Топтық үйлесімділікке арналған тренингтер нәтижесінде қатысушылар:

• топтағы өз орнын және рөлін жақсы түсінеді;

• сенім мен қолдау сезімін нығайтады;

• эмоционалды бірлік пен ортақ жауапкершілікті сезінеді;

• топта ынтымақтастық атмосферасы қалыптасады;

• қатысушылар арасындағы қарым-қатынас жақсарады;

• ұжымның ішкі коммуникациясы тиімдірек болады.

Мұндай тренингтер ұжымдық рухты күшейтіп қана қоймай, жеке тұлғаның әлеуетін ашуға, оның шығармашылық қабілетін дамытуға да мүмкіндік береді.

Топтық үйлесімділік пен бірлікті арттыруға бағытталған тренингтер — ұжымдағы психологиялық климатты жақсартудың, бірлескен әрекеттің сапасын арттырудың тиімді әдісі. Мұндай тренингтер нәтижесінде топ мүшелері өзара қолдау мен сенімге негізделген қарым-қатынас орнатады, ортақ мақсатқа жетуде жауапкершілікті бөлісуді үйренеді.
Тұрақты түрде ұйымдастырылатын үйлесімділік тренингтері оқу ұжымында, оқушылар арасында немесе кез келген әлеуметтік топта ынтымақ, эмпатия және бір-бірін құрметтеу мәдениетін қалыптастыруға үлкен септігін тигізеді.

IV БӨЛІМ. Мектеп психологиялық қызметіндегі тренинг үлгілері

4.1. Бастауыш сынып оқушыларына арналған топтық ойын-тренингтер

Бастауыш сынып кезеңі – баланың тұлғалық және әлеуметтік дамуының негізі қаланатын маңызды шақ. Бұл кезеңде оқушылардың өзін-өзі тануы, мінез-құлқының тұрақтануы, қарым-қатынас мәдениеті мен эмоциялық тепе-теңдігі жаңа деңгейде қалыптасады. Сондықтан мектеп психологтарының басты міндеттерінің бірі – осы жастағы балалармен тиімді психологиялық жұмыс жүргізу, ұжымдық ойындар мен тренингтер арқылы олардың әлеуметтенуін, өзара сыйластық пен достық сезімін дамыту.

Топтық ойын-тренингтер бастауыш сынып оқушылары үшін тек қызықты әрекет емес, сонымен қатар тұлғалық дамуға, коммуникативтік дағдыларды қалыптастыруға, эмоцияны реттеуге және өзара түсіністікке бағытталған тиімді құрал болып табылады.

Тренингтің жалпы мақсаты мен міндеттері

Мақсаты: бастауыш сынып оқушыларының эмоциялық жағдайын реттеу, қарым-қатынас дағдыларын дамыту, топтағы бірлікті және сенімді арттыру.

Міндеттері:

1. Оқушылардың өзін және өзге адамдарды қабылдау дағдыларын қалыптастыру;

2. Эмоциялық тұрақтылық пен позитивті ойлауды дамыту;

3. Коммуникативтік және әлеуметтік белсенділікті арттыру;

4. Бірлескен әрекет арқылы ұжымдық жауапкершілікті қалыптастыру;

5. Балалар арасындағы достық пен өзара сыйластықты нығайту;

6. Эмпатия, түсіністік және көмектесу сезімін дамыту;

7. Ойын арқылы баланың ішкі әлеуетін ашу және өзін-өзі бағалауын көтеру;

8. Балалардың мектепке деген жағымды көзқарасын, оқу мотивациясын арттыру.

Бастауыш сынып оқушыларына арналған тренингтің ерекшеліктері

Бұл жастағы балалардың ойыны — негізгі жетекші әрекет. Сондықтан тренинг мазмұны ойын, қозғалыс және шығармашылық элементтермен үйлесуі қажет. Балалармен жұмыс барысында көрнекілік, әуен, ертегі және сурет сияқты құралдарды пайдалану олардың белсенділігін арттырады. Психолог тренинг кезінде қауіпсіз әрі сенімді атмосфера қалыптастыруы, баланың өзін еркін көрсетуіне мүмкіндік жасауы тиіс.

Тренинг ұзақтығы – 30–40 минут, топтағы қатысушылар саны – 8–12 бала.

Тренинг құрылымы

1. Сәлемдесу және көңіл күйді көтеру кезеңі

– қатысушыларды белсендіру, тренингке қызығушылық ояту.

2. Негізгі кезең (ойын-жаттығулар)

– қарым-қатынас, эмоция және өзара әрекетке бағытталған жаттығулар.

3. Қорытынды кезең (рефлексия)

– тренингтен алған әсерлерді бөлісу, өз сезімдерін айту.

Ойын-тренингтердің үлгілері

1. «Күн шуағы» (Сәлемдесу жаттығуы)

Мақсаты: көңіл-күйді көтеру, эмоционалды жақындық орнату.
Психолог: «Қазір біз бір-бірімізге жылу мен қуаныш сыйлаймыз. Күннің шуағы сияқты айналамызға жылы сөз айтайық!» – дейді. Әр бала көршісіне жылы тілек немесе комплимент айтады.

Психологиялық әсері: эмоционалды жақындық пен сенім атмосферасын қалыптастырады.

2. «Бірге орманға серуен» (Қиял және ұжымдық әрекет)

Мақсаты: қиялдау, бірлесіп шешім қабылдау дағдыларын дамыту.
Балалар көзін жұмады. Психолог олардың орманға барғанын, құстардың даусын естігенін, өзеннен өткені сияқты жағдайды елестеттіріп айтады. Кейін балалар өз әсерін бөліседі.

Психологиялық әсері: шығармашылық қабілетті дамытады, ішкі тыныштық пен бірлік сезімін тудырады.

3. «Достық шеңбері»

Мақсаты: топтық үйлесімділік пен өзара сыйластықты дамыту.
Балалар шеңберге тұрып, қол ұстасады. Бір бала: «Мен сені жақсы көремін, себебі сен...» – деп көршісіне жылы сөз айтады. Келесі бала жалғастырады.

Психологиялық әсері: өзгені бағалауға және позитивті қарым-қатынасқа тәрбиелейді.

4. «Сиқырлы қобдиша»

Мақсаты: өзін-өзі бағалауды арттыру және позитивті ойлау.
Психолог үстелге әдемі қобдиша қояды. Оның ішінде карточкалар немесе қағаздар болады. Әр бала біреуін алып, дауыстап оқиды. Мысалы:

– «Мен ақылды баламын»

– «Мен жақсы дос бола аламын»

– «Мен басқаларға көмектесемін»

Психологиялық әсері: балалардың өз күшіне сенімін арттырады.

5. «Құмырсқалар тобы» (Қимыл-қозғалыс ойыны)

Мақсаты: командалық жұмыс пен ұйымшылдықты дамыту.
Психолог балаларды 3–4 адамнан тұратын топтарға бөледі. Әр топ бір тапсырманы орындауы керек: мысалы, шарды құлатпай тасу, пазл жинау, сурет салу.

Психологиялық әсері: бірлескен әрекет дағдысын және жауапкершілікті қалыптастырады.

6. «Жағымды сөздер бұлты» (Рефлексия жаттығуы)

Мақсаты: тренинг қорытындысын шығару.

Балалар түрлі түсті қағаз бұлттарға тренингтен алған әсерін немесе бір жақсы сөз жазады. Барлық бұлттар тақтаға ілінеді – «Жақсы сөздер аспаны» пайда болады.

Психологиялық әсері: өзіндік пікір білдіруге және позитивті эмоцияны бекітуге мүмкіндік береді.

Тренингті қорытындылау

Сабақ соңында психолог балалармен бірге шеңберге тұрып, келесі сұрақтар төңірегінде пікір алмасады:

• Бүгін сен не үйрендің?

• Қай ойын ұнады?

• Топта қандай сезімде болдың?

Бұл рефлексия кезеңі баланың ішкі тәжірибесін саналы түрде түсінуге, тренингтен алған әсерді бекітуге көмектеседі.

Бастауыш сынып оқушыларына арналған ойын-тренингтер баланың эмоционалды және әлеуметтік дамуына зор ықпал етеді. Мұндай сабақтар барысында оқушылар бір-бірін жақсырақ түсінуді, ортақ әрекетте ынтымақтасуды, өз сезімін білдіруді және басқаруды үйренеді. Сонымен қатар, ойын арқылы тұлғаның өзіндік бағалауы, сенімділігі және топтағы белсенділігі артады.

Психологиялық қызмет жұмысына осындай тренингтерді жүйелі түрде енгізу мектептегі жалпы психологиялық климатты жақсартуға, оқушылардың мектепке деген жағымды қатынасын қалыптастыруға, эмоционалды тұрақтылық пен ұжымдық бірлікті нығайтуға септігін тигізеді.

4.2. Жасөспірімдердің тұлғалық және әлеуметтік бейімделу тренингтері

Жасөспірімдік кезең – тұлғаның өмірлік ұстанымы қалыптасып, өзіндік «Менін» тану үдерісі белсенді жүретін, психологиялық тұрғыдан ең күрделі әрі жауапты даму сатысы. Бұл кезеңде бала өз орнын қоғамнан, отбасынан, құрбы-құрдастар ортасынан іздейді, өз қадір-қасиетін сезінуге және жеке тұлға ретінде өзін танытуға ұмтылады. Сондықтан мектеп психологының басты міндеттерінің бірі – жасөспірімдердің тұлғалық және әлеуметтік бейімделуіне қолдау көрсету, олардың ішкі әлеуетін дамытуға бағытталған тренингтерді жүйелі ұйымдастыру.

Тренингтің жалпы мақсаты мен міндеттері

Мақсаты: жасөспірімдердің тұлғалық ерекшеліктерін танып-білуге, өзін-өзі қабылдауға және әлеуметтік ортаға бейімделу қабілетін дамытуға көмектесу.

Міндеттері:

1. Өзін-өзі тану және өзін-өзі бағалау дағдыларын қалыптастыру;

2. Өзіндік пікір мен шешім қабылдау қабілетін дамыту;

3. Қарым-қатынас мәдениетін жетілдіру және өзара түсіністі арттыру;

4. Әлеуметтік рөлдер мен жауапкершілікті сезінуге үйрету;

5. Эмоциялық реттеу және стресс жағдайында өзін ұстауды үйрету;

6. Өмірлік құндылықтар мен мақсаттарды анықтауға көмек беру;

7. Топтық ынтымақтастық пен өзара қолдау сезімін нығайту;

8. Конфликт жағдайларында сындарлы мінез-құлық стратегиясын қалыптастыру.

Жасөспірімдердің әлеуметтік бейімделуінің психологиялық ерекшелігі

Жасөспірімдік шақта адам өмірінде маңызды әлеуметтік рөлдер пайда болады: оқушы, дос, қоғам мүшесі, ұжымның белсендісі. Бұл жаста мінез-құлықтың тәуелсіздікке, дербестікке ұмтылысы күшейеді. Сонымен қатар, эмоционалды тұрақсыздық, өз-өзіне сенімсіздік, құрдастар арасындағы беделге ұмтылу сияқты ішкі қайшылықтар жиі байқалады.

Психологиялық тренингтер осындай қиындықтарды жеңілдетіп, жасөспірімге өзін дұрыс қабылдауға, өз қабілеттерін ашуға және әлеуметтік байланыстарды тиімді құруға мүмкіндік береді.

Тренингті ұйымдастырудың шарттары

• Қатысушылар саны: 10–15 жасөспірім;

• Ұзақтығы: 60–80 минут;

• Өткізу жиілігі: аптасына 1 рет, 6–8 сабақтан тұратын цикл түрінде;

• Негізгі қағида: еркіндік, өзара сыйластық, құпиялылық және сенім атмосферасын сақтау.

Тренинг құрылымы

1. Кіріспе бөлім: қатысушылармен амандасу, ережелерді қабылдау, психологиялық жылыну жаттығулары;

2. Негізгі бөлім: өзін-өзі тануға, қарым-қатынас пен бейімделуге бағытталған топтық жаттығулар;

3. Қорытынды бөлім: пікір алмасу, рефлексия және кері байланыс.

Тренингтік жаттығулардың үлгілері

1. «Менің есімім – менің бейнем»

Мақсаты: өзін-өзі тану мен қабылдауды дамыту.
Қатысушылар өз есімдерінің қандай қасиеттермен байланысты екенін айтып, есімінің мәнін сипаттайды (мысалы: «Менің атым Айгерім – мен мейірімді адаммын»).

Психологиялық әсері: өзін-өзі бағалау мен өзіндік таным деңгейін арттырады.

2. «Менің өмірлік рөлім»

Мақсаты: әлеуметтік рөлдер мен жауапкершілік сезімін дамыту.
Қатысушылар өздерінің атқарып жүрген рөлдерін (дос, бала, оқушы, сынып жетекшісінің көмекшісі және т.б.) жазып шығады. Кейін олар өз рөлдерін топпен талқылап, қайсысы маңызды екенін айтады.

Психологиялық әсері: әлеуметтік бейімделу мен өзін-өзі тануға мүмкіндік береді.

3. «Жағдайдан жол табу»

Мақсаты: конфликт жағдайында сындарлы мінез-құлықты қалыптастыру.
Психолог бірнеше өмірлік жағдаяттарды ұсынады (мысалы: «Досың сені ренжітті», «Сыныпта сені мазақ етті»), қатысушылар жұппен немесе топпен шешім нұсқаларын талқылайды.

Психологиялық әсері: коммуникативтік икемділік пен эмоцияны басқару дағдысын дамытады.

4. «Жетістіктер баспалдағы»

Мақсаты: өз жетістіктерін бағалау және өзін ынталандыру.
Әр қатысушы қағазға баспалдақ суретін салып, төменнен жоғары қарай өз жетістіктерін жазады. Соңында топ болып әркімнің жетістігін мадақтайды.

Психологиялық әсері: өзіндік сенімді арттыру, мотивацияны күшейту.

5. «Досыңды тап»

Мақсаты: қарым-қатынас пен өзара түсіністі дамыту.
Психолог түрлі сипаттамалар оқиды (мысалы: «Спортты жақсы көретін адамды тап», «Мейірімді адамды тап»), қатысушылар сипатқа сай адамды табады және қол алысады.

Психологиялық әсері: эмоционалды байланыс пен ұжымшылдықты арттырады.

Рефлексия және қорытынды кезең

Тренинг соңында қатысушылар мынадай сұрақтарға жауап береді:

• Тренинг барысында өзің туралы не білдің?

• Өзіңнің күшті жақтарың қандай?

• Топта өзіңді қалай сезіндің?

• Сен үшін топтағы достық нені білдіреді?

Психолог әр оқушының пікірін тыңдап, позитивті қорытынды жасайды.

Тренингтің психологиялық әсері мен нәтижелілігі

Жасөспірімдерге арналған тұлғалық және әлеуметтік бейімделу тренингтері келесі нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді:

• Өзіндік бағалау мен сенімділікті арттырады;

• Эмпатия мен қарым-қатынас мәдениетін дамытады;

• Әлеуметтік белсенділікті және жауапкершілікті күшейтеді;

• Қиын жағдайларда өзін ұстай білу дағдыларын қалыптастырады;

• Құрдастар ортасында өз орнын анықтауға көмектеседі;

• Топ ішінде өзара түсіністік пен қолдау атмосферасын қалыптастырады.

Жасөспірімдердің тұлғалық және әлеуметтік бейімделуіне арналған тренингтер – мектептегі психологиялық қызметтің ажырамас бөлігі. Мұндай жұмыстар жасөспірімнің өзіне деген сенімін күшейтіп, қарым-қатынас мәдениетін жетілдіреді, өмірге оң көзқарас қалыптастырады.
Тренинг нәтижесінде жасөспірімдер өзін тұлға ретінде тани алады, өз әлеуетін ашуға, өзге адамдармен дұрыс қарым-қатынас орнатуға үйренеді.

Психолог үшін мұндай тренингтер – жасөспірімдердің ішкі әлемін түсінудің, олардың әлеуметке бейімделуін қолдаудың және тұлғалық үйлесімділігін арттырудың ең тиімді әдістерінің бірі болып табылады.

4.3. Педагогикалық ұжыммен өткізілетін психологиялық тренингтер

Қазіргі білім беру жүйесінде педагогтің кәсіби және тұлғалық әлеуеті – оқыту сапасын айқындайтын маңызды факторлардың бірі. Мұғалімдердің эмоционалдық тұрақтылығы, өзара қарым-қатынасы мен психологиялық үйлесімділігі ұжымның жалпы ахуалына және оқу-тәрбие процесінің тиімділігіне тікелей әсер етеді. Сондықтан педагогикалық ұжыммен жүргізілетін психологиялық тренингтер — кәсіби күйзелістің алдын алу, ынтымақтастықты нығайту және тұлғалық дамуды қолдаудың тиімді әдісі болып табылады.

Тренингтің жалпы мақсаты мен міндеттері

Мақсаты: педагогикалық ұжым мүшелерінің өзара түсіністігін, сенімді қарым-қатынасын, эмоциялық тұрақтылығын арттыру және кәсіби ынтымақтастық дағдыларын дамыту.

Міндеттері:

1. Ұжым мүшелерінің өзара танысуы мен психологиялық жақындасуына жағдай жасау;

2. Сенім мен қолдау атмосферасын қалыптастыру;

3. Коммуникативтік мәдениетті, тыңдай білу және кері байланыс беру дағдыларын жетілдіру;

4. Кәсіби күйзеліс пен эмоционалдық шаршауды төмендету;

5. Конфликт жағдайларын сындарлы шешу дағдыларын дамыту;

6. Командалық бірлік пен ынтымақтастық сезімін күшейту;

7. Ұжымдық құндылықтар мен ортақ мақсаттарға бағдарлануды қалыптастыру;

8. Өзін-өзі реттеу және ішкі ресурстарды қалпына келтіру тәсілдерін меңгерту.

Педагогикалық ұжыммен жұмыс істеудің психологиялық ерекшеліктері

Мұғалімдер ұжымында түрлі жастағы, тәжірибесі, темпераменті мен көзқарасы әртүрлі адамдар жұмыс істейді. Сондықтан тренинг барысында әр қатысушының даралығын ескере отырып, тең серіктестік, сыйластық және еркін пікір алмасу қағидаларына сүйену маңызды.

Психологтың міндеті – ұжым мүшелерінің эмоционалдық жай-күйін реттеуге, кәсіби өзара әрекетті жақсартуға және ішкі сенімділікті арттыруға ықпал ету.

Тренингті ұйымдастырудың шарттары

• Қатысушылар: 10–20 педагог;

• Ұзақтығы: 1,5–2 сағат;

• Өткізу формасы: топтық тренинг (дөңгелек үстел, пікір алмасу, психологиялық жаттығулар);

• Қажетті құралдар: флипчарт, маркерлер, қағаздар, стикерлер, бейнефрагменттер, релаксациялық музыка.

Тренинг құрылымы

1. Кіріспе бөлім: амандасу, танысу, топ ережелерін қабылдау, психологиялық жылыту жаттығулары.

2. Негізгі бөлім: кәсіби қарым-қатынас, эмоциялық реттеу және командалық ынтымақтастыққа арналған жаттығулар.

3. Қорытынды бөлім: пікір алмасу, рефлексия және кері байланыс.

Тренингтік жаттығулар үлгілері

1. «Біз – бір командамыз»

Мақсаты: ұжымда өзара сенім мен бірлік сезімін нығайту.

Өткізу барысы: қатысушылар шеңберге тұрып, бір-біріне жіпті лақтырады да, ол адамға жылы тілек немесе кәсіби жағымды сипаттама айтады. Нәтижесінде жіп желісі ұжымның өзара байланысын білдіретін «тор» түрінде түзіледі.

Психологиялық әсері: сенім мен ұжымшылдықты күшейтеді, жағымды эмоциялық орта қалыптастырады.

2. «Мұғалімнің ресурстық қоры»

Мақсаты: эмоционалдық қажуды төмендетіп, ішкі күш-қуатты қалпына келтіру.

Өткізу барысы: қатысушыларға «Менің қуат көзім – ...» деген сөйлемді аяқтау ұсынылады (мысалы, отбасым, табиғат, музыка, жетістік сезімі). Кейін топпен талқыланып, әр мұғалім өзіне күш беретін нәрселерді бөліседі.

Психологиялық әсері: өзін-өзі реттеу дағдысын дамытады, күйзеліс деңгейін азайтады.

3. «Кәсіби айна»

Мақсаты: әр педагогтың кәсіби беделін, жағымды қасиеттерін көрсету.

Өткізу барысы: жұптарға бөлініп, әр қатысушы серіктесінің кәсіби және тұлғалық қасиеттерін сипаттайды («Сенің ең мықты жағың – ...», «Сенің ерекше қабілетің – ...»).

Психологиялық әсері: өз-өзіне сенімді арттырады, жағымды кері байланыс береді.

4. «Бірлескен шешім»

Мақсаты: ұжымда тиімді коммуникация мен топтық шешім қабылдау қабілетін дамыту.

Өткізу барысы: қатысушыларға мектеп өмірінен алынған нақты жағдай ұсынылады (мысалы: «Сыныптағы тәртіп бұзушылармен жұмыс», «Ата-анамен конфликт»). Топ шағын топтарға бөлініп, шешу жолдарын ұсынады.

Психологиялық әсері: келісімге келу, тыңдау және өз пікірін қорғау дағдыларын жетілдіреді.

5. «Көңіл күй палитрасы»

Мақсаты: эмоционалдық жағдайды анықтау және топтың психологиялық ахуалын реттеу.

Өткізу барысы: әр қатысушы түрлі түсті карточкадан өз көңіл күйіне сәйкес түсті таңдайды және неге дәл сол түсті таңдағанын түсіндіреді.

Психологиялық әсері: өзіндік сезімдерді тану, эмоцияны еркін білдіру және топтық эмпатияны арттыруға ықпал етеді.

Тренингтің психологиялық тиімділігі

Педагогикалық ұжыммен өткізілетін психологиялық тренингтердің нәтижесінде келесі оң өзгерістер байқалады:

• Өзара сенім, қолдау және эмпатия деңгейі артады;

• Коммуникативтік мәдениет пен кері байланыс сапасы жақсарады;

• Кәсіби күйзеліс, шиеленіс пен шаршау төмендейді;

• Топ ішінде бейресми байланыс нығаяды;

• Ұжымдық рух, ұйымшылдық және бір мақсатқа ұмтылу қалыптасады;

• Әр мұғалімнің өзін-өзі бағалауы мен кәсіби мотивациясы жоғарылайды.

Педагогикалық ұжыммен өткізілетін психологиялық тренингтер — мектептегі корпоративтік мәдениетті дамыту мен эмоционалды тұрақтылықты сақтаудың тиімді тәсілі. Мұндай тренингтер арқылы мұғалімдер бір-бірін тереңірек түсінеді, ұжымдағы қарым-қатынасты түзетеді және кәсіби қолдау сезімін қалыптастырады.

Психологтың шеберлігі мен ұйымдастыру дағдысына қарай, бұл тренингтер педагогтардың өз әлеуетін ашуға, жағымды орта құруға және мектептің психологиялық денсаулығын нығайтуға зор үлес қосады.

4.4. Ата-аналармен жүргізілетін интерактивті тренингтер мен әңгімелер

Қазіргі мектептің психологиялық қызметінде ата-аналармен жұмыс ерекше маңызға ие. Себебі баланың тұлғалық дамуы мен мінез-құлқының қалыптасуы ең алдымен отбасылық тәрбиеге байланысты. Ата-ана мен мектеп арасындағы сенімді қарым-қатынас – оқушының табысты дамуының басты кепілі. Осы тұрғыда интерактивті тренингтер мен әңгімелер ата-аналармен өзара түсіністік орнатуға, бала тәрбиесіне қатысты психологиялық сауаттылықты арттыруға және ата-аналық жауапкершілікті күшейтуге бағытталады.

Жалпы мақсаты мен міндеттері

Мақсаты: ата-аналарға бала психологиясы мен тәрбие ерекшеліктері туралы білім беру, олардың педагогикалық мәдениетін арттыру және ата-ана–мектеп серіктестігін нығайту.

Міндеттері:

1. Ата-аналардың бала тәрбиесіндегі рөлін ұғындыру;

2. Бала мен ата-ана арасындағы өзара түсіністік пен сенімді нығайту;

3. Тиімді қарым-қатынас пен тыңдай білу дағдыларын дамыту;

4. Конфликтілік жағдайларды шешу жолдарын үйрету;

5. Бала эмоциясын, мінез-құлқын дұрыс бағыттауға көмектесу;

6. Ата-аналардың психологиялық мәдениетін арттыру;

7. Отбасылық құндылықтар мен дәстүрлердің тәрбиелік әлеуетін ашу;

8. Мектеп пен ата-ана арасындағы ынтымақтастық байланысын күшейту.

Интерактивті тренингтер мен әңгімелердің ерекшелігі

Ата-аналармен өткізілетін тренингтер дәстүрлі дәріс түріндегі жиналыстан өзгеше, себебі ол сөйлесу, талдау, пікір алмасу және тәжірибемен бөлісуге бағытталған белсенді өзара әрекет процесі болып табылады. Интерактивті формат ата-аналардың өз тәжірибесін саралап, жаңа психологиялық білімді практикалық тұрғыда қолдануға мүмкіндік береді.

Негізгі принциптер:

• тең серіктестік және сыйластық;

• ашықтық және сенім атмосферасы;

• нақты өмірлік мысалдарға сүйену;

• белсенді тыңдау мен өзара қолдау.

Тренингті ұйымдастырудың шарттары

• Қатысушылар: 10–20 ата-ана;

• Ұзақтығы: 60–90 минут;

• Өткізу жиілігі: айына 1 рет немесе тоқсан сайын;

• Формат: психологиялық тренинг, пікірталас, дөңгелек үстел, рөлдік ойын, тәжірибелік әңгіме.

Интерактивті тренингтер мен әңгімелер үлгілері

1. «Менің балам – менің айнам»

Мақсаты: ата-аналардың өз тәрбие стилін түсінуіне және баламен қарым-қатынасын талдауға мүмкіндік беру.

Өткізу барысы: ата-аналарға бала мінезіндегі өздеріне ұқсас қасиеттерді анықтау ұсынылады («Менің балам мен сияқты...», «Менің балам менің мінезімнен мынаны алған...»). Топтық талқылаудан кейін психолог ата-аналардың әсерімен бөлісуін сұрайды.

Психологиялық әсері: ата-аналар өз мінез-құлықтарының балаға әсерін түсінеді, өзіндік талдау жасайды.

2. «Тыңдай білу – сүйіспеншіліктің белгісі»

Мақсаты: ата-аналардың белсенді тыңдау және эмпатия дағдыларын дамыту.

Өткізу барысы: жұптарға бөлініп, бір ата-ана бала рөлінде, екіншісі тыңдаушы рөлінде болады. Бала өз уайымын немесе көңіл күйін айтады, ал тыңдаушы оны бөлмей, түсіністікпен тыңдап, қолдау сөздерін қолданады.

Психологиялық әсері: ата-аналар баламен диалог құрудың маңызын түсінеді және эмоционалдық қолдау көрсету дағдысын меңгереді.

3. «Балаға айтылатын бес сөз»

Мақсаты: ата-аналардың балаға әсер ететін сөздік қарым-қатынасты саралауға үйрету.

Өткізу барысы: әр ата-анаға парақ таратылады. Олар балаға жиі айтатын 5 сөзді (немесе сөйлемді) жазады. Кейін психолог олардың бала психикасына әсерін түсіндіреді және позитивті нұсқалар ұсынады.

Психологиялық әсері: ата-аналар сөздің тәрбиелік және эмоциялық маңызын түсінеді, оң коммуникацияны қалыптастырады.

4. «Жақсы ата-ананың портреті»

Мақсаты: идеалды емес, бірақ саналы және қамқор ата-ананың бейнесін қалыптастыру.

Өткізу барысы: қатысушылар топқа бөлініп, «Жақсы ата-ана» бейнесін сызба немесе сөзбен бейнелейді. Кейін әр топ өз моделін қорғайды.

Психологиялық әсері: ата-аналар өзіндік тәрбиелеу бағытын анықтайды, өз іс-әрекетін сындарлы талдайды.

5. «Отбасылық құндылықтар ағашы»

Мақсаты: отбасы мүшелерін біріктіретін және тәрбиеде маңызды құндылықтарды айқындау.

Өткізу барысы: үлкен қағазға «ағаш» бейнеленеді. Тамыр бөліміне — отбасының негізін құрайтын дәстүрлер, діңіне — отбасы ұстанымдары, бұтақтарына — балаларға берілетін құндылықтар жазылады.

Психологиялық әсері: ата-аналар отбасы бірлігін, құндылық сабақтастығын сезінеді және өзара қарым-қатынасты қайта бағамдайды.

6. «Күнделікті қиындықтарды шешу жолдары» (рөлдік ойын)

Мақсаты: конфликт жағдайларын сындарлы шешу және эмоцияны бақылау.

Өткізу барысы: қатысушыларға түрлі жағдайлар ұсынылады (мысалы: «Бала үй тапсырмасын орындаудан бас тартты», «Жасөспірім ата-анасымен сөз таласты»). Ата-аналар рөлдік ойын түрінде өз шешімін көрсетеді.

Психологиялық әсері: нақты өмірлік дағдылар қалыптасады, агрессия мен кінәлау орнына түсіністік пайда болады.

Интерактивті әңгімелер тақырыптарына мысалдар

1. «Бала тәрбиесіндегі ата-аналық махаббат пен шекара»

2. «Жасөспірімдермен диалог: сенімге апарар жол»

3. «Эмоцияны басқару – отбасындағы тыныштық кепілі»

4. «Интернет пен гаджет: ата-ананың рөлі қандай?»

5. «Жағымды тәртіпке ынталандыру жолдары»

6. «Баланы тыңдау және түсіну мәдениеті»

7. «Қиын мінезді баламен жұмыс тәжірибесі»

Әр тақырып интерактивті форматта – сұрақ-жауап, шағын топтық талқылау, бейнеролик қарау және рефлексия арқылы өтеді.

Рефлексия және кері байланыс кезеңі

Сабақ соңында ата-аналар келесі сұрақтарға жауап береді:

• Бүгінгі тренингтен не үйрендіңіз?

• Қандай ой сізге әсер етті?

• Өз балаңызбен қарым-қатынаста нені өзгерткіңіз келеді?

• Мектеп психологынан қандай қолдау күтесіз?

Бұл кезең ата-аналарға өз ойларын ашық айтуға және тренингтің әсерін түсінуге мүмкіндік береді.

Күтілетін нәтижелер

Интерактивті тренингтер мен әңгімелер нәтижесінде:

• ата-аналардың психологиялық және педагогикалық мәдениеті артады;

• баламен қарым-қатынас сапасы жақсарады;

• отбасылық өзара түсіністік пен сенім нығаяды;

• ата-аналар бала психологиясын ескеріп, тәрбие тәсілдерін саналы түрде қолданады;

• мектеп пен ата-ананың серіктестік байланысы күшейеді;

• ата-аналар бала тәрбиесіндегі жауапкершілікті сезінеді және позитивті мінез үлгісін көрсетеді.

Ата-аналармен жүргізілетін интерактивті тренингтер мен әңгімелер – мектеп пен отбасы арасындағы психологиялық көпір. Мұндай жұмыстар ата-ананың өз баласын түсінуіне, эмоциялық байланысын нығайтуына және отбасындағы психологиялық ахуалды жақсартуға мүмкіндік береді.

Қорытынды

«Топтық психологиялық тренингтер әдістемесі» атты әдістемелік құрал қазіргі білім беру жүйесіндегі психологиялық қызметтің өзекті бағыттарының бірі – тұлғаның үйлесімді дамуы мен психологиялық саулығын қамтамасыз етуді көздейді. Құрал мазмұнында топтық тренингтердің теориялық, әдістемелік және практикалық негіздері біртұтас жүйеде қарастырылып, мектеп психологтарының кәсіби іс-әрекетін тиімді ұйымдастыруға бағытталған ғылыми-тәжірибелік ұсыныстар берілді.

Топтық психологиялық тренинг – адамның тұлғалық, эмоциялық және коммуникативтік дамуын қолдайтын, сенім мен өзара әрекет мәдениетін қалыптастыратын пәрменді құрал. Осы тұрғыдан алғанда әдістемелік құралда тренинг жүргізудің теориялық қағидалары, құрылымы мен кезеңдері, фасилитатордың кәсіби рөлі, қатысушылар арасындағы сенім мен ынтымақтастықты қалыптастыру тәсілдері кеңінен ашылды.

Әдістемелік құралдың теориялық маңыздылығы – тренингтік жұмыстың ғылыми-психологиялық негіздерін жүйелеуінде, тұлғааралық қарым-қатынас пен эмоциялық интеллектті дамыту заңдылықтарын талдауында.
Практикалық маңыздылығы – мектеп психологтары, әлеуметтік педагогтар, тәрбие ісі жөніндегі орынбасарлар, жас педагогтар мен студенттер үшін нақты қолданбалы нұсқаулық ретінде пайдалануға болуында.

Топтық тренингтер арқылы:

• оқушылардың өзін-өзі тануы, сенімділігі мен дербестігі артады;

• ұжымішілік қарым-қатынас пен өзара сыйластық нығаяды;

• эмоционалдық тұрақтылық пен стресске қарсы тұру қабілеті дамиды;

• педагогтер мен ата-аналар арасында психологиялық мәдениет қалыптасады.

Қорытындылай келе, бұл әдістемелік құрал мектептегі психологиялық қызмет сапасын арттыруға, оқушының тұлғалық әлеуетін ашуға және қолайлы психологиялық климат орнатуға бағытталған маңызды еңбектердің бірі болып табылады.

Ұсыныстар:

1. Әр мектептің психологиялық қызметінде осы құралдағы тренингтік бағдарларды оқу жылының тәрбие жоспарына енгізу;

2. Психологтардың кәсіби біліктілігін арттыру курстарында әдістемелік құралды оқу-тәжірибелік материал ретінде пайдалану;

3. Құрал мазмұнын оқу процесінде, ата-аналар жиналыстарында және педагогикалық кеңестерде психологиялық мәдениетті дамытуға арналған әдіс ретінде қолдану.

Осылайша, «Топтық психологиялық тренингтер әдістемесі» атты еңбектің басты миссиясы — адамның өзін-өзі тануына, ішкі үйлесімділігіне және қоғаммен тиімді өзара әрекетіне жол ашу, яғни тұлғаның жан-жақты дамуына қызмет ету болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Абдрахманова, Р. С. Психологиялық тренингтерді ұйымдастыру әдістемесі. – Алматы: Қазақ университеті, 2019.

2. Айтмұхамбетова, Б. Мектеп психологының практикалық қызметі: әдістемелік құрал. – Астана: НЗМ ДББҰ, 2020.

3. Алдамұратов, Ә. Қызықты психология. – Алматы: Рауан, 2017.

4. Бекжанов, М. Психологиялық кеңес беру және тренинг жүргізу негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2021.

5. Жарықбаев, Қ. Жалпы психология. – Алматы: Білім, 2018.

6. Мұқанова, А. Қ. Психологтың кәсіби этикасы мен рефлексиясы. – Алматы: Раритет, 2022.

7. Тәжібаев, Т. Жеке тұлға және ұжым психологиясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2016.

8. Сүлейменова, А. Білім беру мекемелеріндегі психологиялық қызмет негіздері. – Астана: Фолиант, 2020.

9. Намазбаева, Ж. Психология және адам дамуы. – Алматы: Қазақ университеті, 2019.

10. Рогов, Е. И. Настольная книга практического психолога: Учебное пособие. – Москва: Владос, 2018.

11. Лабунская, В. А. Психология общения: Практикум по тренингам и развитию коммуникативной компетентности. – Москва: Академия, 2019.

12. Петровская, Л. А. Тренинг общения: Теория, методика, практика. – Москва: Издательство МГУ, 2017.

13. Жуков, Ю. М., Петровская, Л. А., Растянников, П. В. Диагностика и развитие компетентности в общении. – Москва: Изд-во МГУ, 2018.

14. Бодалев, А. А. Личность и общение. – Москва: Педагогика, 2016.

15. Кочюнас, Р. Основы психологического консультирования и тренинга. – Санкт-Петербург: Питер, 2020.