Түркістан облысындағы ХХ ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ халқының мәдени-ағарту ісінің дамуы

XX ғасырдың басы – қазақ қоғамы үшін үлкен әлеуметтік-саяси өзгерістермен және мәдени жаңарулармен сипатталатын кезең болды. Түркістан өлкесі, соның ішінде оның орталығы Түркістан қаласы, қазақ халқының мәдени, білім саласындағы маңызды орталықтарының бірі болып қала берді. Осы кезеңде мәдени-ағарту ісінің дамуы бірнеше негізгі бағытта жүрді: оқу орындарының ашылуы, әдебиет пен өнердің дамуы, ұлттық тіл мен жазудың орнығуы, халық ағарту ісінің ұйымдастырылуы.

XX ғасырдың басында Қазақстанда білім беру жүйесі Кеңес Одағының алғашқы реформаларынан бұрын өзгерістерге ұшырай бастады. Түркістан өлкесінде бірнеше білім ошақтары ашылып, білім беру процесіне жаңаша көзқарас қалыптаса бастады. Оның ішінде:

• Мектептер мен медреселердің ашылуы: Қазақ халқының ұлттық білім беру жүйесін дамыту үшін медреселер мен мектептер ашыла бастады. Түркістан қаласында ашылған жаңа мектептерде дәстүрлі дін мен діни білімнен бөлек, жаңашыл пәндер де оқытыла бастады.

• Ғалия мектебі: Қазақ қыздарына арналған алғашқы мектептердің бірі. Бұл мектепте қыздарға арнайы білім берілді және олардың қоғамдағы орны ерекше маңызға ие болды.

• Жаңа әдістемелер мен оқу бағдарламалары: Дәстүрлі түрде оқытылған діни сабақтардан тыс, жалпы білім беретін пәндер (математика, география, әдебиет және басқа ғылымдар) енгізілді.

XX ғасырдың басы қазақ баспасөзінің дамуы үшін маңызды кезең болды. Түркістан өлкесінде қазақ тіліндегі газет-журналдардың шығуы – ағарту ісінің дамуына өз әсерін тигізді. Мысалы:

• "Қазақ" газеті – Ахмет Байтұрсыновтың басқаруымен шыққан бұл басылым халықтың ағартушылық идеяларын таратуда үлкен рөл атқарды.

• "Түркістан уәлаяты" газеті – 1870 жылы шыққан Түркістан өлкесінде қазақ және басқа да түркі тілдерінде басылып шыққан алғашқы газеттердің бірі болды.

Осы басылымдарда әдебиет, ғылым, мәдениет мәселелері кеңінен талқыланды. Бұл қазақ халқының мәдениетке деген қызығушылығын арттырып, жастардың білім алуға ынталандыруына себеп болды.

XX ғасырдың басы қазақ әдебиетінің, өнерінің өрлеу кезеңі болды. Бұл кезеңде ұлттық рухани құндылықтар мен мәдениетке деген қызығушылық артты. Әдебиет пен музыкада жаңа ағымдар қалыптасты, ал қазақ зиялылары шығармашылығы белсенді түрде дамыды.

• Абай Құнанбаев шығармашылығы – Абайдың мұрасы ХХ ғасырдың басында қазақ халқының рухани өмірінде үлкен орын алды. Оның шығармалары халық арасында кең таралып, жастарды тәрбиелеуде маңызды құрал болды.

• Жазушылар мен ақындар: Ахмет Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Жүсіпбек Аймауытов секілді қазақтың көрнекті тұлғалары өз шығармаларында ұлттық тіл мен мәдениетті сақтап, дамытуға бағытталған ойларын білдірді.

• Ұлттық музыка: Түркістан өлкесінде халық әндері мен күйлерінің қайта жаңғыруы, ұлттық аспаптардың дамуы байқалды. Мұндай мәдени өзгерістер халықтың ұлттық сана-сезімінің оянуына ықпал етті.

XX ғасырдың басында қазақ тілін сақтау, дамыту мәселесі күн тәртібінде тұрды. Түркістан облысында қазақ тілін оқыту, оны ғылым мен әдебиет тілі ретінде дамыту ісі біртіндеп алға жылжыды. Ахмет Байтұрсыновтың «Тіл құрал» атты еңбегі қазақ тілінің грамматикасын жүйелеп, ұлттық тілдің жазба мәдениетін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды.

Ағартушылық қозғалыс қазақ қоғамының әлеуметтік жаңаруының негізі болды. Мектептер мен медреселерде оқыған зиялылар, қазақтың қоғамдық өміріне жаңашыл көзқараспен қарай бастады. Олар ұлттық білім беру жүйесін қалыптастыруға, халықтың сауаттылығын арттыруға, рухани мәдениетті дамытуға бағытталған түрлі идеяларды ұсынды.

XX ғасырдың бірінші ширегінде Түркістан облысында қазақ халқының мәдени және ағарту ісі бірқатар елеулі өзгерістерге ұшырады. Бұл кезеңде оқу орындарының ашылуы, ұлттық баспасөздің дамуы, әдебиет пен өнердің өрлеуі, сондай-ақ қазақ тілінің мәртебесін арттыру ісі кеңінен өрістеді. Бұл жаңарулар қазақ қоғамының рухани өмірінде маңызды рөл атқарып, ұлттық сана-сезімнің қалыптасуына ықпал етті.

Білім беру жүйесінің дамуы арқылы қазақ халқының ағарту ісі біршама жетілді. Медреселер мен жаңа мектептердің ашылуы, ұлттық оқу бағдарламаларының енгізілуі қазақ қоғамының сауаттылығын арттырды. Бұл, әсіресе, жастардың болашақтағы білім алуына жол ашты.

Ұлттық баспасөздің өркендеуі қазақ тілінде жарық көрген газет-журналдардың шығуына себеп болды, бұл халықтың ой-санасын жаңғыртып, мәдениет пен білімнің таралуына үлкен ықпал етті.

Әдебиет пен өнердің дамуы қазақ зиялыларының шығармашылық күш-жігерінің арқасында ұлттық мәдениеттің жаңаруына мүмкіндік берді. Абай Құнанбаевтың, Ахмет Байтұрсыновтың, Мағжан Жұмабаевтың шығармалары ұлттың рухани негіздерін нығайтуға, тіл мен әдебиетті дамытуға үлкен әсер етті.

Қазақ тілінің мәртебесін арттыру ұлттық тілдің оқу және жазу мәдениетін қалыптастыруға бағытталған маңызды шаралардың жүзеге асуына себеп болды. Ахмет Байтұрсыновтың еңбектері тіл ғылымының негізін қалап, қазақ тілінің өз ішінде қолданылуын кеңейтті.

Осылайша, Түркістан өлкесіндегі қазақ халқының мәдени-ағарту ісі ХХ ғасырдың басында жаңа сапалық деңгейге көтеріліп, ұлттың мәдени және интеллектуалды жаңғыруына негіз салды. Бұл өзгерістер қазақ қоғамының алдағы уақытта әлеуметтік, экономикалық және мәдени салаларда дамуына жол ашты.

Әдебиеттер:

1. Байтұрсынов А. «Тіл құралы» / Ахмет Байтұрсынов. – Алматы: «Қазақ университеті», 2007.

2. Қазақ баспасөзі тарихы. / Қ. Әбдірахманов, Н. Сейтқасымова. – Алматы: «Жазушы», 1999.

3. Қазақстан тарихы: XX ғасыр. / А. Т. Қасымжанов, М. А. Сәбитов. – Алматы: «Дәуір», 2001.

4. Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылығы. / З. С. Тұрысбекова. – Алматы: «Ғылым», 2011.

5. Әдебиет және мәдениет. / Ә. Әлімжанов, Қ. Мырзалиев. – Алматы: «Атамұра», 2005.

6. Қазақ әдебиеті тарихы. – Алматы: «Мектеп», 2002.