ТҮРКІСТАН ӨЛКЕСІНДЕГІ ХХ ҒАСЫРДЫҢ БІРІНШІ ШИРЕГІНДЕГІ ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ МӘДЕНИ – АҒАРТУ ІСІНІҢ ДАМУЫ

ХХ ғасырдың басы — қазақ халқы үшін ерекше тарихи кезең болды. Бұл уақыт — ұлттың өзіндік сана-сезімінің оянып, ұлттық бірегейлікті сақтау мен дамытуға ұмтылу кезеңі. Атап айтқанда, Түркістан өлкесінде мәдени-ағарту ісінің қарқынды дамуы, жаңашыл бағыттағы мектептердің ашылуы, ұлттық баспасөздің пайда болуы және Алаш қайраткерлерінің ағартушылық қызметі ерекше орын алады.Түркістан өлкесі Ресей империясының отарлық саясатына ұшыраған өңірлердің бірі болды. ХХ ғасырдың басында өлкеде түрлі саяси күштер мен қозғалыстар белсенді әрекет ете бастады. Бұл жағдай қазақ қоғамының мәдени және ағартушылық дамуында жаңа кезеңнің басталуына себепкер болды.ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде қазақ даласында жаңа типті мектептер (жәдиттік мектептер) ашыла бастады. Бұл мектептерде дәстүрлі діни біліммен қатар, арифметика, география, тарих сияқты пәндер оқытылды. Жәдиттік қозғалыстың басты өкілдері – А.Байтұрсынұлы, М.Дулатұлы, М.Шоқай, Ж.Аймауытов, Х.Досмұхамедұлы сынды қайраткерлер болды.Мәдени-ағарту ісінің дамуына үлкен үлес қосқан салалардың бірі – ұлттық баспасөз. «Қазақ», «Айқап», «Сарыарқа» сияқты басылымдар халықтың көкейкесті мәселелерін көтеріп, ағартушылық миссия атқарды. Бұл басылымдарда сол дәуірдің ең озық ойлы азаматтары өз мақалаларын жариялап, халықты білімге, ұлтты оянуға үндеді.Алаш қозғалысының көсемдері халықты білім мен ғылымға жетелеу арқылы ұлтты жаңғырту идеясын ұстанды. Олар мектептер ашып, оқулықтар жазып, ұстаздық қызмет атқарды. А.Байтұрсынұлының «Әліпбиі» мен тіл жөніндегі еңбектері, М.Дулатовтың «Оян, қазақ!» жинағы – осы бағыттағы ірі мәдени жетістіктердің бірі.Түркістан өлкесіндегі ХХ ғасырдың бірінші ширегі қазақ халқының рухани жаңғыру кезеңі болды. Бұл кезеңде мәдени-ағарту саласында жасалған игі қадамдар ұлттың өркендеуіне жол ашты. Алаш зиялыларының еңбегі мен жаңашыл мектептердің ашылуы қазақ қоғамының білімге бет бұруына үлкен серпін берді. Қазіргі Қазақстандағы мәдени-ағарту жүйесінің негізі дәл осы тарихи кезеңде қаланды деуге толық негіз бар. XX ғасырдың бас кезінде дәстүрлі мектептер мен медреселер коғамның өскелең талаптарын қанағаттандырудан қалды. Мұсылман мектептерін реформалау қозғалысы басталды. Оны ұйымдастырушылар жадидшілдер болды. XX ғасырдың бас кезінен бастап жаңа әдістемелік мектептер пайда бола баста- ды. Оқытудың бұл әдісінің негізін қалаушы белгілі түркі тілдес халық ағартушыларының бірі, қоғам қайраткері И. Гаспринский болды.
Жадидшілдер мектептерде арифметика, география, жаратылыстану, тарих сияқты басқа да зайырлы пәндерді оқыту қажеттігін дәлелдеді. Жаңа әдістемелік мектептерде білімді де білікті мұғалімдер сабақ берді, оларда қажетті оқу құралдары мен жабдықтары жеткілікті болды. Оның үстіне, оқыту әдістемесі де әлдеқайда тиімді еді Қазақстандағы ең алғашқы жаңа әдістемелік мектеп 1900 жылы Түркістан қаласында ашылды. Ондай мектептер Ақтөбе, Жаркент, Верный, Қазалы, Қостанай, Перовск, Семей сияқты басқа да қалаларда пайда бола бастады. Қазақ зиялыларының едәуір бөлігі жаңа әдістемелік мектептерде білім алып шыққандар болатын. Мәселен, Уфадағы «Ғалия» медресесінде Б. Майлин, Орынбордағы «Усмания» медресесінде Қ. Болғанбаев және басқалары оқыды. Абай Құнанбаев та Семейдегі Ахмет Риза медресесінде жаңа әдістемелік оқыту мето- дикасын жақтаушы ұстаздардан дәріс алған болатын.
Алайда жаңа әдістемелік мектептер елге кең көлемде тарай алмады. Патша үкіметі жаңа әдістемелік мектептердің ашылуына барынша қатты қарсылық көрсетті. Себебі ондай мектептерді панисламизм мен пантүркизмнің ошақтары деп білді. Соның салдарынан 1917 жылы Қазақстан аумағында 100-ге тарта ғана жаңа әдістемелік мектеп бар еді.

Қазақстанды өнеркәсіптік тұрғыдан игерудің басталуына байланысты сауатты да білімді адамдарға деген сұраныс арта түсті. Сондықтан да 1850 жылы Орынборда оқу мерзімі жетіжылдық жаңа үлгідегі мектеп ашылды. Онда негізінен хатшылар мен аудармашылар даярланды, орыс тарихы, математика, география, геометрия, сондай-ақ исламның негіздері оқытылды. Ал 1857 жылы осындай мектеп Омбыда да ашылды.
1861 жылы Троицкіде, басқа да қалаларда орыс-қазақ мектептері ашылды. 1867—1868 жылдардағы әкімшілік реформалары енгізілгеннен кейін және қоныс аударып келуші шаруалар қатарының арта түсуіне байланысты зайырлы мектептердің қатары көбейді. Олардағы оқу бағдарламаларын генерал-губернатордың өзі белгілеп, Халық ағарту министрлігімен келісіп алып отырды. Қазақтардың балалары орыс поселкелері мен казак станицалары жанындағы мектептерде тегін немесе азын-аулақ ақы төлеп оқуға құқықты болды.
1879 жылы Ташкентте мұғалімдер институты ашылды. 1879 жылы Торғай облысында алғашқы екі сыныптық орыс-қазақ мектебі пайда болды. 1883 жылы Орынбор губерниясының Ор қаласында қазақтарға арналған мұғалімдер мектебі түңғыш рет ашылды. Ол мектептің ашылуына Ыбырай Алтынсариннің қосқан үлесі орасан зор болды.
1885 жылдан бастап барлық уездерде ауыл шаруашылық мектептері ашылды. Олар қазақ өлкесінде білім және қолөнер түрлерін дамытуға бағыт ұстады. 1887 жылы барлық жерде бірдей болыстық орыс мектептері пайда бола бастады. Ал 1891 жылы Торғай, Ақтөбе, Қостанай және басқа қалаларда қыз балаларға арналған бастауыш мектептер ашылды. 1892 жылдан бастап қазақ балалары үшін ауылдық көшпелі мектептер ұйымдастырылды.
XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап Омбы, Семей, Орал, Ақмола қалалары халыққа білім беру орталықтарына айналды. Қазақстандағы орыс тілді халықтың арасында сауатсыздардың пайызы тым жоғары болды. Мұны 1897 жылғы халық санағы айқын көрсетті. Атап айтқанда, халықтың 8,1 пайызын ғана сауатты деуге болатын еді. Соның ішінде ерлердің 12 пайызы, ал әйелдердің 3,6 пайызы ғана хат таныды. Орысша сауат ашқан қазақтардың пайызы бұдан да төмен болды. Ал мұсылманша оқып сауат ашқан дала қазақтарының саны өте көп еді. Бірақ олардың қанша пайызының сауатты екеңдігі халық санағын өткізу кезінде есепке алынбады.
Ресей империясы қазақтардың орта және жоғары білім алуына жол бермеуге тырысты. Сауатты қазақтардың қатары өскен сайын олардың Ұлттық сана-сезімі тезірек оянады деп қауіптенді. Мәселен, 1885 жылы Қазақстанда орыс мектептерін ашудың басты идеологта- рының бірі Ильминский былай деп ашықтан-ашық жазған болатын: «Бізге тиімді болатын бір жағдай бар. Ол — бұратана халықтың әрбір өкілінің орысша сөйлегенде шатасып, қысыла қызарып тұратын болуы. Ол — орысша жазғанда да аяқ алып жүргізгісіз қыруар қате жіберіп, өз ойын дұрыс жеткізе алмауы. Олар губернаторлардың алдында ғана емес, сонымен қатар кез келген бастықтардың алдында да қалтырап-дірілдеп тұруы керек». XIX ғасырда ауыл шаруашылық және фельдшерлік мектептері ашыла бастады. Олар орта білімді дәрігер мамандарын даярлап шығарды. Алайда Қазақстанда бірде-бір жоғары оқу орны ашылған жоқ.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Байтұрсынұлы А.. Қазақ тілінің грамматикасы. — Алматы: Ғылым, 1963.

2. Тынышбаев М.. Түркістан және оның тарихы. — Ташкент: Қазақ мемлекеттік баспасы, 1926.

3. Ахметов С.. Қазақ ағартушылары және олардың педагогикалық көзқарастары. — Алматы: Қазақстан, 1997.

4. Дулатов М.. Оян, қазақ! — Алматы: Қазақ университеті, 1992.

5. Шоқай М.. Түркістан мәселесі: Халықаралық контексте. — Ташкент: Түркістан баспасы, 1925.

Автор:

Кәрім Арайлым Еркінқызы

Кунанбаева Амина Турсунгалиевна