«Жамбыл облысы әкімдігінің білім басқармасы

Талас ауданының білім бөлімінің

Балалар мен жасөспірімдер орталығы»

мемлекеттік коммундық қазыналық кәсіпорны

“ Бекітемін” “Келісемін” Балалар мен жасөспірімдер Әдістемелік бөлім меңгерушісі

орталығының директоры _______ С.Сағынбек _______Ш.А.Бескемпирова “________” _____________2026ж.

“____”________2026ж.

"ДИДАКТИКАЛЫҚ ОЙЫНДАР АРҚЫЛЫ БАЛАНЫҢ СӨЗДІК ҚОРЫН ДАМЫТУ"

әдістемелік құралы

Құрастырушы:

Байдуанова Алия Еркинбекована

2025-2026 оқу жылы

ТҮСІНІК ХАТ

• Мақсаты:

Мектепке дейінгі балалардың танымдық, тілдік, әлеуметтік және шығармашылық қабілеттерін дамыту үшін ойын арқылы білім беру үрдісін ұйымдастыру.

• Міндеттері:

✅ Танымдық қабілеттерін дамыту

• Балалардың қоршаған орта туралы түсініктерін кеңейту

• Логикалық ойлау дағдыларын қалыптастыру

• Зейін, ес, қиял және шығармашылық қабілеттерін жетілдіру

✅ Тілдік дағдыларды жетілдіру

• Балалардың сөздік қорын молайту

• Сөздерді дұрыс айтуға, байланыстырып сөйлеуге үйрету

• Коммуникативтік дағдыларын дамыту

✅ Әлеуметтік және эмоционалдық дамуды қамтамасыз ету

• Топтық ойындар арқылы қарым-қатынас дағдыларын нығайту

• Эмоциялық тұрақтылық пен өзін-өзі бақылау қабілеттерін дамыту

• Ынтымақтастықта жұмыс істеуге үйрету

✅ Математикалық және кеңістіктік түсініктерді қалыптастыру

• Сандарды, пішіндерді, көлемді ажыратуды үйрету

• Сандық амалдарды түсінуге көмектесу

• Кеңістіктік түсініктерді (оң, сол, жоғары, төмен) дамыту

✅ Қимыл-қозғалыс және моториканы дамыту

• Ұсақ моторика мен қол координациясын жақсарту

• Қозғалыс ойындары арқылы дене белсенділігін арттыру

• Дене қимылдарын үйлестіруді дамыту

• Дидактикалық ойындардың маңызы

• Дидактикалық ойындар – балалардың танымдық, коммуникативтік және әлеуметтік дағдыларын дамытуға арналған оқыту әдісі. Бұл ойындар баланы қызықтыра отырып, оның білімін бекітуге, ойлау қабілетін жетілдіруге көмектеседі.

• ✅ Балалардың білімді жеңіл меңгеруіне ықпал етеді – Күрделі ақпаратты ойын арқылы қабылдау жеңілірек.
  ✅ Шығармашылық қабілеттерін дамытады – Балалар ойлау, қиялдау, жаңа идеяларды ұсыну дағдыларын жетілдіреді.
  ✅ Тілдік дағдыларды нығайтады – Балалар сөйлесіп, ойларын дұрыс жеткізуді үйренеді.
  ✅ Қызығушылық пен мотивацияны арттырады – Балалар ойын барысында оқуға деген ынта танытады.
  ✅ Қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырады – Топтық ойындар арқылы бір-бірімен қарым-қатынас жасауға үйренеді

• Ойын арқылы оқытудың ерекшеліктері

• ? Ойын – баланың табиғи әрекеті
  Балалар үшін ойын – ең табиғи оқу тәсілі. Олар ойын ойнау арқылы жаңа нәрсені үйренеді.

• ? Белсенділік пен еркіндік
  Балалар ойын барысында еркін ойнайды, өздерінің шешімдерін қабылдайды, бұл олардың дербестігін дамытады.

• ? Қызықты және мотивациялы
  Балалар ойын барысында тапсырмаларды зор ынтамен орындайды.

• ? Тәжірибелік және практикалық дағдыларды қалыптастыру
  Ойындар арқылы балалар қоршаған ортамен танысып, алған білімдерін өмірде қолдануды үйренеді.

• ? Кешенді даму
  Ойындар балалардың ойлауын, есте сақтауын, тілін, қимыл-қозғалысын, эмоциялық дамуын қатар дамытады.

• Ойындарды ұйымдастыру әдістері

• ? Жас ерекшелігін ескеру
  Ойындар баланың жасына сай болуы керек. Мектеп жасына дейінгі балалар үшін қарапайым, көрнекілікке негізделген ойындар тиімді.

• ? Қызықты және белсенді ету
  Ойын барысында балалардың қызығушылығын арттыру үшін түрлі құралдар (суреттер, ойыншықтар, карточкалар) қолдану керек.

• ? Топтық және жеке ойындарды үйлестіру
  Балалар кейде өз бетінше ойнап үйренсе, кейде топпен жұмыс істеуі қажет.

• ? Ойын ережелерін нақты түсіндіру
  Ойын басталмас бұрын балаларға ережелерді түсінікті түрде айтып беру керек.

• ? Кері байланыс беру
  Ойын соңында балалармен бірге қорытынды жасап, олардың ойыннан не үйренгенін талқылау маңызды.

МАЗМҰНЫ

1-бөлім. Дидактикалық ойындардың түрлері мен сипаттамасы

1.1. Тіл дамытуға арналған ойындар
1.2. Математикалық дағдыларды дамыту ойындары
1.3. Қоршаған ортамен танысуға арналған ойындар
1.4. Логикалық ойлау мен есте сақтау қабілетін дамыту ойындары
1.5. Қимыл-қозғалыс ойындары

2-бөлім. Тіл дамытуға арналған дидактикалық ойындар

1. "Қай әріп жоғалды?"

2. "Сөзді тап"

3. "Сөйлемді аяқта"

4. "Суретке қарап әңгіме құрастыр"

5. "Жұмбақ шешу"

3-бөлім. Математикалық дағдыларды дамытуға арналған ойындар

3.1. "Сандарды сәйкестендір"

3.2. "Сан құрамын анықта"

3.3. "Кім жылдам?" (есеп шығару ойыны)

3.4. "Пішіндер мен түстер"

3.5. "Сандарды салыстыр"

4-бөлім. Қоршаған ортамен танысуға арналған ойындар

1. "Жануарды тап"

2. "Жыл мезгілін анықта"

3. "Кім қайда тұрады?"

4. "Ауа райын болжа"

5. "Көкөністер мен жемістерді ажырат"

5-бөлім. Логикалық ойлау мен есте сақтау қабілетін дамытуға арналған ойындар

1. "Не өзгерді?"

2. "Артық затты тап"

3. "Суретті есіңде сақта"

4. "Рет-ретімен орналастыр"

5. "Қайсысы дұрыс?"

6-бөлім. Қимыл-қозғалыс ойындары

1. "Допты қағып ал"

2. "Кім жылдам?"

3. "Қозғалысты қайтала"

4. "Түсіне қарай топтастыр"

5. "Музыкалық сайыс"

Қорытынды

• Дидактикалық ойындарды қолданудың нәтижелері

• Ойындарды баланың жас ерекшелігіне сай іріктеу

1-бөлім. Дидактикалық ойындардың түрлері мен сипаттамасы

Дидактикалық ойындар — балалардың танымдық қабілеттерін дамытуға бағытталған белсенді іс‑әрекеттер. Олар балаларға жаңа білім мен дағдыларды қызықты түрде меңгеруге мүмкіндік береді.

1.1. Тіл дамытуға арналған ойындар

Мақсаты: Сөздік қорды кеңейту, фонематикалық естуді және сөйлеу дағдыларын дамыту.

1.2. Математикалық дағдыларды дамыту ойындары

Мақсаты: Сандарды тану, санау, салыстыру және пішіндер мен түстерді ажырату.

1.3. Қоршаған ортамен танысуға арналған ойындар

Мақсаты: Табиғат, маусымдық өзгерістер, жануарлар мен өсімдіктер туралы білімді дамыту.

1.4. Логикалық ойлау мен есте сақтау қабілетін дамыту ойындары

Мақсаты: Зейін, ойлау қабілеті және есте сақтауды жақсарту.

1.5. Қимыл-қозғалыс ойындары

Мақсаты: Қимыл-қозғалыс үйлесімділігін, ептілік пен дене белсенділігін дамыту.

2-БӨЛІМ. Тіл дамытуға арналған дидактикалық ойындар

2.1. "Қай әріп жоғалды?"

Мақсаты: Балалардың дыбыс пен әріпті тану қабілетін дамыту.
Өткізілуі: Балаларға ішінде бір әрпі түсіп қалған сөз ұсынылады. Мысалы:
**_А_на, **Б_ла,
Бала қандай әріп жетіспей тұрғанын табуы керек.
? Көрнекілік: әріптің орнына бос торша немесе жұлдызша қойылады.

2.2. "Сөзді тап"

Мақсаты: Сөз қорын молайту, логикалық ойлауды дамыту.
Өткізілуі: Балаларға сурет көрсетіледі, сол суретке сәйкес сөзді табуы керек.
Мысалы: ? (алма), ? (мысық), ? (көлік)
?️ Көрнекілік: суреттер мен сөз карталары.

2.3. "Сөйлемді аяқта"

Мақсаты: Сөйлем құрау дағдысын қалыптастыру.
Өткізілуі: Тәрбиеші сөйлемнің басын айтады, бала жалғастырып аяқтайды.
Мысалы:
– Мен бүгін...
– Мысық терезенің жанында...
? Кеңес: Көмекші суреттер қолдануға болады.

2.4. "Суретке қарап әңгіме құрастыр"

Мақсаты: Байланыстырып сөйлеуге үйрету, ойлау мен елестету қабілетін арттыру.
Өткізілуі: Балаларға бір сурет көрсетіледі. Олар сол суретке қарап қысқа әңгіме құрастырады.
Мысалы:
Суретте: Бала мен ит ойнап жүр.
Әңгіме: «Бала өз итімен серуенге шықты. Олар көңілді ойнады...»

2.5. "Жұмбақ шешу"

Мақсаты: Балалардың ойлау қабілеті мен сөздік қорын дамыту.
Өткізілуі: Тәрбиеші жұмбақ жасырады, бала жауабын табуы керек.
Мысалы:

Қабат-қабат қаптама,
Ақылың болса, аттама. (Кітап)

? 3-БӨЛІМ. Математикалық дағдыларды дамытуға арналған ойындар

3.1. "Сандарды сәйкестендір"

Мақсаты: Балаларға сандарды және олардың мәнін таныту.
Тапсырма: Суреттегі заттар санын дұрыс цифрмен сәйкестендіру.
? Мысалы: 3 алма – 3 саны.

3.2. "Сан құрамын анықта"

Мақсаты: Сандардың қандай бөліктерден тұратынын үйрету.
Тапсырма: Белгілі бір санды әртүрлі құрамда көрсету.
? Мысалы: 5 → 2+3, 1+4, 0+5

3.3. "Кім жылдам?" (есеп шығару ойыны)

Мақсаты: Қарапайым арифметикалық дағдыларын дамыту.
Тапсырма: Бірнеше баланың арасынан кім бірінші дұрыс есеп шығаратынын анықтау.
? Мысалы: 2 + 3 = ?

3.4. "Пішіндер мен түстер"

Мақсаты: Геометриялық пішіндер мен түстерді тануға үйрету.
Тапсырма: Берілген пішінді түсі бойынша атау немесе топтастыру.
? Мысалы: Қызыл шаршы, көк үшбұрыш, сары дөңгелек

3.5. "Сандарды салыстыр"

Мақсаты: Сандарды салыстыру (үлкен, кіші, тең).
Тапсырма: Екі санды қарап, қайсысы үлкен/кіші екенін айту.
? Мысалы: 1 ⬅️ 2 — «1 < 2»

Берілген мысалдарды заттармен де көрсетуге болады. Мысалы: балаларға таныс бұйымдармен ауызша санап үйретуге жаттықтыру

? 4-БӨЛІМ. Қоршаған ортамен танысуға арналған ойындар

4.1. "Жануарды тап"

Мақсаты: Жануарлардың түрлерін тану.
Тапсырма: Сурет арқылы жануардың атын табу немесе дыбысын сәйкестендіру.
? Мысалы: Суретте – аю, қоян, түлкі, бала – «Қайсысы қоян?»

4.2. "Жыл мезгілін анықта"

Мақсаты: Жыл мезгілдерін тану және ерекшеліктерін ажырату.
Тапсырма: Суретке қарап, қай мезгіл екенін айту.
? Мысалы: Қар жауып тұр – бұл қыс.

4.3. "Кім қайда тұрады?"

Мақсаты: Жануарлардың мекен ету ортасын таныту.
Тапсырма: Жануарды тіршілік ететін орнына апару (орман, үй, дала).
? Мысалы: Үй мысығы – үйде, аю – орманда.

4.4. "Ауа райын болжа"

Мақсаты: Ауа райының түрлерін ажырату (күн ашық, жаңбыр, қар).
Тапсырма: Көңіл күй мен киім түріне қарай ауа райын сипаттау.
? *Мысалы: Балалар қолшатыр ұстап тұр – «Жаңбыр жауып тұр». *

4.5. "Көкөністер мен жемістерді ажырат"

Мақсаты: Азық-түлікті түріне қарай бөлу.
Тапсырма: Көкөніс пен жемісті топтастыру.
? Мысалы: Алма – жеміс, сәбіз – көкөніс.

? 5-БӨЛІМ. Логикалық ойлау мен есте сақтау қабілетін дамытуға арналған ойындар

5.1. "Не өзгерді?"

Мақсаты: Назар мен есте сақтау қабілетін дамыту.
Тапсырма: Бір сурет көрсетіледі, содан кейін бір элементі өзгереді. Бала не өзгергенін табуы керек.
? Мысалы: Алдымен үстел үстінде алма бар. Кейінгі суретте алма жоқ – "Алма жоғалды".

5.2. "Артық затты тап"

Мақсаты: Заттарды салыстыру арқылы логикалық ойлауды дамыту.
Тапсырма: Бір топтағы артық немесе сәйкес емес затты табу.
? Мысалы: Алма, алмұрт, банан, доп → доп артық (жеміс емес).

5.3. "Суретті есіңде сақта"

Мақсаты: Қысқа мерзімді есте сақтау қабілетін жетілдіру.
Тапсырма: Сурет бірнеше секундқа көрсетіледі. Кейін бала не көргенін айтып беруі керек.
? Мысалы: Суретте – кітап, доп, қарындаш. Кейін сұрақ: Не болды?

5.4. "Рет-ретімен орналастыр"

Мақсаты: Уақиға, әрекет немесе сандарды рет бойынша орналастыру.
Тапсырма: Қимылдар, оқиғалар тізбегін дұрыс ретпен қою.
? Мысалы: Балмұздақты сатып алу кезеңдері – дүкенге бару, сатып алу, жеу.

5.5. "Қайсысы дұрыс?"

Мақсаты: Таңдау жасау арқылы логикалық пайымдауды дамыту.
Тапсырма: Бірнеше сурет беріліп, дұрыс жауапты таңдау.
? Мысалы: Қоян не жейді? – сәбіз, шеге, доп → сәбіз дұрыс.

? 6-БӨЛІМ. Қимыл-қозғалыс ойындары

6.1. "Допты қағып ал"

Мақсаты: Қол мен көздің үйлесімділігін дамыту.
Тапсырма: Балалар бір-біріне доп лақтырып, қағып алуға тырысады.
? Күрделендіру: белгілі бір түсті немесе өлшемдегі допты ғана қағып алу.

6.2. "Кім жылдам?"

Мақсаты: Жылдамдық, ептілік пен реакцияны дамыту.
Тапсырма: Белгі берілгенде балалар жүгіреді, секіреді немесе белгілі бір әрекет жасайды.
? Мысалы: «Қызылға жет!» — кім бірінші жетеді.

6.3. "Қозғалысты қайтала"

Мақсаты: Қимылды дәл қайталау, дене координациясын дамыту.
Тапсырма: Тәрбиеші бір қимыл көрсетеді (мысалы: қолды көтеру, секіру), балалар қайталайды.
? Музыкамен ойнатуға болады.

6.4. "Түсіне қарай топтастыр"

Мақсаты: Түстерді ажырату және топтық қимылды үйлестіру.
Тапсырма: Балалар түсті фигураларға, шарларға немесе белгілерге сәйкес бөлінеді.
? Мысалы: қызыл шеңберге қызыл киімділер ғана жиналады.

6.5. "Музыкалық сайыс"

Мақсаты: Музыкалық ритмге сай қимыл жасау және дене икемділігін дамыту.
Тапсырма: Музыка ойнағанда қозғалып, тоқтағанда қатып қалу ("музыкалық мүсін").
? Қызықты ету үшін жануар кейіпкерлерін қосуға болады: «Қоян секірсін!»

ҚОРЫТЫНДЫ

Мектепке дейінгі жастағы балалармен жүргізілетін дидактикалық ойындар – танымдық, тілдік, логикалық, қозғалыс және әлеуметтік дағдыларды дамытудың тиімді құралы болып табылады.
Ойындарды жүйелі түрде ұйымдастыру нәтижесінде:

• Баланың зейіні мен есте сақтау қабілеті артады;

• Сөйлеу тілі мен сөздік қоры кеңейеді;

• Логикалық ойлау, салыстыру, топтастыру қабілеттері дамиды;

• Қарапайым математикалық ұғымдарды меңгереді;

• Қимыл-қозғалыс белсенділігі артып, денсаулығы нығаяды;

• Қоршаған орта туралы түсінігі қалыптасады.

Ойындар арқылы бала өздігінен шешім қабылдауға, әрекет етуге және өзгелермен қарым-қатынас жасауға үйренеді.

? Ойындарды баланың жас ерекшелігіне сай іріктеу

Әрбір дидактикалық ойын баланың даму деңгейіне, жасына және қызығушылығына сай таңдалуы тиіс.
Бұл үшін келесі қағидаларды ескеру қажет:

• 3–4 жас: Қарапайым таныстыру ойындары – түстер, пішіндер, жануарлар, қозғалыс әрекеттерін қайталау.

• 4–5 жас: Зейін мен есте сақтауға арналған тапсырмалар, сәйкестендіру, салыстыру, қарапайым сөйлем құрастыру.

• 5–6 жас: Логикалық ойлау, сандық ұғымдар, сөйлем құрау, тапсырмаларды өз бетімен орындауға бағытталған ойындар.

Балалардың жас ерекшеліктеріне сай іріктелген ойындар ғана тиімді нәтижеге жеткізеді және тәрбие мен оқыту процесін қызықты да мазмұнды етеді.

? ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Әбиева А. А., Бабаев С. Б. Мектепке дейінгі педагогика. — Алматы: Дарын, 2019.

2. Балақаев М. Б., Жанпейісов Е. Н. Қазақ тілінің стилистикасы. — Алматы: Санат, 2020.

3. Керімбаева Р. А. Мектепке дейінгі балалардың ойлау қабілетін дамыту жолдары. — Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2018.

4. Омарова Н. Т. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуда ойын технологиясын қолдану. — Алматы: Қазақ университеті, 2021.

5. ҚР БҒМ. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. — Астана, 2023.

6. Сейсенбаева Г. К. Дидактикалық ойындар жинағы (3-6 жас). — Шымкент: Әлем, 2022.

7. Piaget J. The Psychology of the Child. — New York: Basic Books, 1969.

8. Vygotsky L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. — Cambridge: Harvard University Press, 1978.

9. Smilansky S. The Effects of Sociodramatic Play on Disadvantaged Preschool Children. — New York: Wiley, 1990.

10. Мектепке дейінгі білім беру ұйымдарына арналған оқу бағдарламалары. — Алматы: Респ. баспа кабинеті, 2023.