Мектепке дейінгі ұйымдардағы қазақ тілі сабағы

Қазақ тілі пәнінің мұғалімі: Худайберегнова Лаура Советовна

Эссе тақырыбы: «Ұлттық құндылықтар негізінде мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеу және оқыту».

Баланың тұлға ретінде, яғни мінез-құлқы, ой-өрісі, жеке қасиеттерінің қалыптасып, анықталатын тұсы – мектеп жасына дейінгі кезең.Осы кезеңде баланың бойына ұлттық құндылықтарды, салт-дәстүрлерді, мәдениетімізді сіңірту – баланың болашақта рухани бай және адамгершілік қасиеттерді толық бойына жиған тұлға болып, қалыптасуына әсері мол.Ұлттық құндылықтарды тәрбие мен оқыту процесіне енгізу арқылы баланың рухани-адамгершілік қасиеттерін қалыптастыру – мектепке дейінгі ұйымдардағы білімнің бастауы, айнасы болып есептеледі.Бала тәрбиесіндегі тәрбиенің іргетеасы да, осы ұлттық құндылықтарымыз арқылы тәрбиелеу болып есептеледі.

Ұлттық құндылықтар дегеніміз - ұлттың болмысын, мәдениетін, салт-дәстүрін, тілі мен ділін танытатын рухани мұралар жиынтығы. Мектепке дейінгі ұйымдарда балаларды тәрбиелеу барысында осы құндылықтарды күнделікті оқу-тәрбие үдерісіне енгізу арқылы баланың ұлттық рухын оятуға болады.

«Ұлт тәрбиесі – баяғыдан бері сыналып, көп буын қолданып келе жатқан тақтақ жол болғандықтан, әрбір тәрбиеші сөз жоқ, ұлт тәрбиесімен таныс болуға тиіс. Және әр ұлттың баласы өз ұлтының арасында, өз ұлты үшін қызмет қылатын болғандықтан, тәрбиеші баланы сол ұлт тәрбиесі мен тәрбие қылуға міндетті»- деп, қазақ халқының ұлы ақыны, ғалым Мағжан Жұмабаев айтқандай, ұлттық құндылықтард арқылы оқыту - ұлттық тәрбиенің алғашқы қадамдарының бірі. Педагогика ғылымында тәрбиенің тұтас­тығына әсер ететін факторлар - отбасы тәрбиесі, мектепке дейінгі ұйым тәрбиесі, қоғамдық тәрбие. Мектепке дейінгі балалардың игеретін дағдылары мен құзыреттіліктері: байланыстырып еркін сөйлейді, қарым-қатынасқа белсенді, өзі-өзіне қызмет етеді, ой-өрісі кең, іздемпаз, білуге құштарлы, физикалық белсенді; рухани байлығы: елін, жерін қастерлейді, отанын құрмет тұтады, отбасын қадірлейді, ұлтының дәстүрлерін біледі, адамгершілігі мол, бауырмал болады.

1.Тіл және әдебиет арқылы тәрбие.

Тіл – ұлттық болмыстың ең басты белгісі және мәдениеттің басты құндылықтарының бірі. Тіл арқылы біз ата-бабаларымыздың мұраларын, тарихын, әдебиетін танимыз. Сондықтан балаларға ана тілін меңгерту – ұлттық тәрбиенің алғашқы қадамдарының бірі. Бұл мақсатта ана тілі сабақтарында халық ауыз әдебиетін кеңінен қолдануға болады.

• Ертегілер мен аңыздар – халықтың рухани қазынасы. Олар арқылы балаларға адамгершілік, батырлық, шыншылдық, адалдық туралы тәрбиелік мағынасы бар әңгімелер жеткізіледі. Ертегілер балалардың қиялын дамытып, ой-өрісін кеңейтеді, жағымды мінез-құлық қалыптастырады.

• Мақал-мәтелдер – даналықтың көзі. Мақал-мәтелдер арқылы балаларға қысқа әрі нұсқа түрде өмірдің ақиқаттары мен тәжірибесі беріледі. Мысалы, «Жақсы сөз – жарым ырыс» деген мақал балаларды сыпайы сөйлеп, жақсы қарым-қатынас жасауға шақырады.

• Жұмбақтар мен жаңылтпаштар – балалардың ойлау қабілетін дамыта отырып, ана тіліне деген сүйіспеншілікті қалыптастыру құралы. Жұмбақтар арқылы баланың қиялы, логикалық ойлауы дамиды, ал жаңылтпаштар тілді дұрыс меңгеруге көмектеседі.

2.Ұлттық салт-дәстүрлерді үйрету.

Салт-дәстүрлер – ұлттың өзіндік болмысын айқындайтын маңызды элементтердің бірі.Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық салт-дәстүрлерді үйрету олардың өз ұлтына деген құрметін, патриотизмін қалыптастырады.

• Мерекелер мен ұлттық рәсімдер: Балаларды наурыз мейрамы, бесікке салу, тұсау кесер сияқты ұлттық мерекелермен таныстыру арқылы оларды өз халқының мәдениетімен жақындата аламыз.Наурыз мейрамында балаларға табиғаттың жаңаруын, көктемнің келуін түсіндіріп, осы мерекенің мән-мағынасын көрсетеміз.

• Ұлттық тағамдар:Балаларға қазақтың ұлттық тағамдарын таныстыру арқылы да ұлттық тәрбиені жүзеге асыруға болады.Бұл олардың мәдениетке деген қызығушылығын арттырып, қазақтың дастарқанының байлығын бағалауға үйретеді.

3.Ұлттық ойындар және шығармашылық әрекеттер.

Ұлттық ойындар – балалардың дене дамуы мен ақыл-ойын жетілдіретін, тәрбиелікмәні зор құралдардың бірі.Әр ұлттың өзіне тән ойындары бар, және сол ойындар арқылы балалардың физикалық дамуы ғана емес, сонымен қатар рухани-адамгершілік қасиеттері де қалыптасады.

• Дене тәрбиесі: Асық ату,бәйге, арқан тартыс сияқты ұлттық ойындар балалардың дене тәрбиесін дамытуға бағытталған.Бұл ойындар арқылы балалардың шыдамдылығы, ептілігі, шапшаңдығы дамиды.Сонымен қатар, командалық ойындар балаларды бірлесіп жұмыс істеуге, жауапкершілікке тәрбиелейді.

• Ақыл-ой дамуы:Қазақтың ұлттық ойындары тек дене тәрбиесімен шектелмейді, олардың арасында балалардың ақыл-ойын дамытатын ойындар да бар.Мысалы, «Тоғызқұмалақ» ойыны балалардың логикалық ойлауын, есептеу қабілеттерін дамытады.Бұл ойын зияткерлік ойын ретінде баланың танымдық қабілеттерін жетілдіреді.

4.Музыка және өнер арқылы тәрбиелеу

Музыка мен өнер бала тәрбиесінде маңызды рөл атқарады.Ұлттық өнер арқылы балаларды патриоттық, эстетикалық және шығармашылық қасиеттерге тәрбиелеуге болады.

• Ұлттық музыка:Балаларға қазақтың ұлттық әндерін, күйлерін тыңдату олардың эстетикалық қабылдауын дамытады.Домбыра мен қобыз сияқты ұлттық аспаптарды таныстыру арқылы балаларды музыкаға деген қызығушылығын оятуға болады.Музыкалық шығармаларды тыңдап, оларды орындау балаларды тыныштыққа, зейін қоюға, өнерді түсінуге үйретеді.

• Бейнелеу өнері:Балаларды қазақ халқының дәстүрлі ою-өрнектерімен, сурет салу әдістерімен таныстыру арқылы олардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға болады.Ою-өрнек, ұлттық киімдер мен зергерлік бұйымдар арқылы балалардың көркемдік талғамы қалыптасады. Бұл олардың өзіндік шығармашылық көзқарастарын жетілдіреді.

5.Ұлттық тағамдар мен дастархан мәдениетін үйрету.

• Қазақтың ұлттық тағамдары (сұлы ботқасы, бешбармақ, қымыз, т.б.) арқылы ұрпақты тағам мәдениетімен таныстырып, ұлттық ас мәзірін бағалауға үйрету баланың денсаулығы мен мәдениетіне жақсы әсер етеді.

• Жалпы, ұлттық құндылықтарды бала бойына сіңіру — оның санасына ұлттық рухты, өз халқының тарихын, дәстүрлерін құрметтеуді, ұлттық тіл мен мәдениетті бағалауды қалыптастырудың бір жолы.

Ғасырдан-ғасырға жеткен халықтың қазынасы – тілі, ділі, салт-дәстүрі, әдебиеті мен өнері ұлтымыздың рухани байлығы. Балалық шақ – бала әлемді өзінің жас ерекшелігіне сәйкес танып білетін кезең. Мектепке дейінгі кезеңде алғашқы адамгершілік түсініктер, сезімдер, жеке тұлғаның әлеу­меттік және мәдени дағдылары, құндылық қатынастары қалыптасады.

Қорытындылай айтқанда, ұлттық құндылықтарды мектеп жасына дейінгі балалардың бойына сіңіру – ұлт болашағы үшін жасалатын ең маңызды қадам. Баланың бойында ұлттық сана мен рухты қалыптастырған жағдайда ғана біз болашағы жарқын, рухы биік, ұлтын сүйетін ұрпақ өсіре аламыз.