Мақала тақырыбы: ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАР САБАҚТАСТЫҒЫ НЕГІЗІНДЕ ИННОВАЦИЯЛЫҚ МЕКТЕП МОДЕЛІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ

Дайындаған: Бақыт Ұланбек

Директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, “Zerdeli” халықаралық мектебі, Астана 2026 ж.

ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАР САБАҚТАСТЫҒЫ НЕГІЗІНДЕ ИННОВАЦИЯЛЫҚ МЕКТЕП МОДЕЛІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ

Аннотация

Мақалада ұлттық құндылықтар сабақтастығын білім беру үдерісінің өзегіне айналдыру арқылы инновациялық мектеп моделін қалыптастырудың теориялық негіздері мен практикалық тетіктері қарастырылады. Ұлттық тәрбие, оқу мәдениеті, сыни ойлау, классикалық әдебиет арқылы тұлғалық даму мен құндылықтық бағдарды күшейту жолдары ұсынылады. Мектеп–ата-ана–оқушы ынтымақтастығын жүйелі ұйымдастырудың тиімділігі айқындалып, нәтижені бағалау көрсеткіштері мен мониторинг тәсілдері сипатталады.

Түйін сөздер: ұлттық құндылық, сабақтастық, инновациялық мектеп, оқу мәдениеті, тәрбие, ата-ана ынтымақтастығы, сыни ойлау, мониторинг.

Кіріспе

Қазіргі жаһандану жағдайында мектептің басты міндеті – білімді тек меңгертумен шектелмей, ұлттық мәдени кодты сақтайтын, өз болмысын танитын, заманауи білім мен құзыреттерді игерген тұлғаны қалыптастыру. Осы тұрғыдан алғанда, ұлттық құндылықтар сабақтастығы – ұрпақ тәрбиесінде үзілмеуі тиіс рухани арқау. Ал инновациялық мектеп моделі – білім беру мазмұнын жаңаша ұйымдастырып, оқушының әлеуетін ашуға бағытталған жүйе.

Ұлттық құндылық пен инновацияны қарама-қарсы қою дұрыс емес: керісінше, ұлттық негіз – жаңашылдықтың мазмұнын тереңдетіп, тәрбиелік бағытын айқындайды. Демек, инновациялық мектепті қалыптастыруда ұлттық құндылықтарды кіріктіре отырып, оқыту мен тәрбиені біртұтас жүйе ретінде қарастыру қажет.

1. Тақырыптың өзектілігі

Ұлттық құндылықтарға негізделген инновациялық мектеп моделінің өзектілігі бірнеше фактордан көрінеді:

1. Құндылықтық бағдардың әлсіреуі: ақпараттық ортада жасөспірімдер түрлі ықпалға тез ұшырайды; мектеп құндылық қалыптастыруда шешуші рөл атқарады.

2. Оқу мәдениетінің төмендеуі: кітап оқу, мәтінді терең түсіну, ойды дәл жеткізу дағдылары әлсіреген жағдайда оқу жетістігі де тұрақсыз болады.

3. Жасөспірімдік кезең ерекшелігі: 9-сынып – тұлғалық қалыптасудың күрделі белесі; дүниетаным, мінез, мақсат айқындала бастайды.

4. Инновацияның мазмұнсыздану қаупі: технологияны қолдану инновацияның өзі емес; мазмұн ұлттық-адамгершілік құндылықпен толығуы тиіс.

5. Мектеп–ата-ана–қоғам байланысы: тәрбиенің нәтижелілігі ынтымақтастыққа тәуелді; үй мен мектеп бір бағытта әрекет етпесе, жүйе әлсірейді.

2. Ұлттық құндылықтар сабақтастығы ұғымының педагогикалық мәні

Ұлттық құндылықтар сабақтастығы – ұлттың рухани-мәдени тәжірибесін ұрпақтан ұрпаққа үздіксіз жеткізу ғана емес, оны қазіргі қоғам қажеттілігімен үйлестіре отырып дамыту. Бұл ұғым мектеп тәжірибесінде төмендегі бағыттарды қамтиды:

• Тіл мәдениеті: ана тілін қадірлеу, шешендік, сөз әдебі, коммуникация мәдениеті;

• Отбасы тәрбиесі: үлкенге құрмет, кішіге ізет, жауапкершілік, әдеп;

• Еңбек және адалдық: маңдай тер, адал табыс, тәртіп;

• Отаншылдық: ел тарихын тану, азаматтық жауапкершілік;

• Рухани-адамгершілік: ар-ұят, намыс, әділет, мейірім;

• Ұлттық мәдени мұра: дәстүр, әдебиет, өнер, тарихи жад.

Педагогикалық тұрғыдан бұл – тәрбиені пәндік мазмұннан бөліп қарамау, керісінше әр сабақтың ішкі мәдени-этикалық мағынасын ашу.

3. Инновациялық мектеп моделінің мәні және құрылымы

Инновациялық мектеп моделі – оқушыны білімді тұтынушы емес, білімді құрастырушы тұлға ретінде қалыптастыратын жүйе. Мұнда оқу үдерісі:

• оқушы белсенділігіне, зерттеуге, жобалауға;

• дерекпен жұмыс істеуге, сыни ойлауға;

• шығармашылыққа, коммуникацияға;

• технологияны мақсатты қолдануға негізделеді.

Ұлттық құндылықтар сабақтастығына сүйенген инновациялық модельдің құрылымдық компоненттері:

1. Құндылықтық-компонент: мектептің тәрбиелік тұжырымдамасы, ортақ қағидалар, мінез-құлық мәдениеті;

2. Оқу мәдениеті компоненті: кітап оқу дәстүрі, мәтінмен жұмыс, ойлау дағдылары;

3. Оқыту технологиясы компоненті: белсенді әдістер, цифрлық құралдар, дифференциация;

4. Ынтымақтастық компоненті: мектеп–ата-ана–оқушы серіктестігі;

5. Бағалау және мониторинг компоненті: диагностика, динамика, нәтижені талдау;

6. Мектеп ортасы компоненті: тәрбие кеңістігі (клубтар, үйірмелер, жобалар, дәстүрлі іс-шаралар).

4. 9-сынып оқушыларына тән ерекшеліктер және модельдің бағытталуы

9-сынып оқушылары:

• өзіндік пікірін қорғауға ұмтылады, бірақ эмоциялық тұрақсыздық байқалады;

• құрбы-құрдас ықпалы күшейеді;

• болашақ мамандық, құндылықтық таңдау мәселесі алға шығады;

• әділеттілікке сезімтал болады;

• «мән-мағына» іздейді: оқу не үшін керек екенін білгісі келеді.

Сондықтан модель:

• ұлттық құндылықты тұлғалық тәжірибеге айналдыратын орта құруды;

• сыни ойлау мен оқу мәдениетін жүйелі дамытуды;

• рухани-адамгершілік пен академиялық адалдықты ұштастыруды;

• ата-анамен ортақ тәрбие келісімін қалыптастыруды көздейді.

5. Модельді іске асырудың практикалық тетіктері

5.1. Оқу мәдениеті мен классикалық әдебиет арқылы құндылық қалыптастыру

Классикалық әдебиет – ұлттық болмыстың айнасы. Оқу мәдениетін дамыту үшін:

• аптасына 1 рет «оқу сағаты» (мәтінді талдау, пікір жазу);

• оқырман күнделігі (дәйексөз, ой, құндылықтық түйін);

• «1 мәтін – 3 сұрақ» әдісі: түсіну, дәлелдеу, өмірмен байланыстыру;

• дебат/пікірталас: құндылықтық мәселелерді талдау (әдеп, ар, жауапкершілік).

5.2. Сыни ойлау және зерттеу мәдениеті

• «Неге олай?» «Дәлелі қайда?» сұрақтары арқылы мәтін және ақпараттық дерекпен жұмыс;

• шағын зерттеу тапсырмалары: сауалнама, бақылау, қорытынды;

• ақпараттың сенімділігін тексеру (дереккөз, факт–пікір айырмасы).

5.3. Мектеп–ата-ана–оқушы ынтымақтастығы

Ынтымақтастықтың тиімді формалары:

• тәрбие келісімі (ортақ қағидалар, жауапкершілік);

• ата-аналарға арналған қысқа формат: «тәрбие шеберханасы» (30–40 мин);

• «отбасылық оқу» жобасы (айына 1 кітап/әңгіме, талқылау);

• оқушының жетістігін бірге бақылау: оқу мотивациясы, тәртіп, құндылықтық бағдар.

5.4. Цифрлық технологияны құндылықпен ұштастыру

Цифрлық құрал – мақсат емес, құрал. Оны:

• оқу материалын визуалдауға;

• жобалық өнім жасауға (постер, инфографика);

• рефлексияға (онлайн сауалнама);

• оқу прогресін бақылауға қолдануға болады.
  Бірақ негізгі талап: академиялық адалдық және саналы қолдану мәдениеті.

6. Нәтижені бағалау және мониторинг

Модельдің тиімділігін бағалау үшін көрсеткіштер жүйесі қажет. Мониторинг бағыттары:

1. Оқу мотивациясы: оқу мақсатының айқындалуы, сабаққа қатысу белсенділігі;

2. Оқу мәдениеті: кітап оқу жиілігі, мәтінді түсіну деңгейі, пікір айту сапасы;

3. Құндылықтық бағдар: жауапкершілік, әдеп, ынтымақтастық, академиялық адалдық;

4. Әлеуметтік дағдылар: коммуникация, топпен жұмыс, өзін-өзі басқару;

5. Ата-анамен байланыс сапасы: қатысу тұрақтылығы, кері байланыс, ортақ шешім.

Құралдар: сауалнама, бақылау парағы, портфолио, шығармашылық жұмыс, пікірталас нәтижесі, тәртіп және оқу үлгерімі динамикасы.

Қорытынды

Ұлттық құндылықтар сабақтастығына негізделген инновациялық мектеп моделін қалыптастыру – тәрбиені жүйелі ұйымдастырудың, оқу мәдениетін күшейтудің және оқушының тұлғалық дамуын қолдаудың тиімді жолы. Инновацияның шынайы мазмұны технологияда емес, оның адамгершілік-ұлттық құндылықпен толығуында. Ұсынылған модель мектептің тәрбиелік әлеуетін күшейтіп, 9-сынып оқушыларының дүниетанымын, оқу мотивациясын және қоғамға пайдалы тұлға болып қалыптасуын қамтамасыз етеді.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының білім беру саласына қатысты стратегиялық құжаттары мен тұжырымдамалары.

2. Ы.Алтынсарин. Таңдамалы шығармалар.

3. Абай Құнанбайұлы. Қара сөздер.

4. М.Әуезов. Таңдамалы еңбектер (тәрбие, руханият мәселелері).

5. Ж.Аймауытов. Тәрбие және психология туралы еңбектер.

6. Л.С. Выготский. Ойлау және сөйлеу.

7. Дж. Дьюи. Демократия және білім (педагогикадағы әрекетшілдік идеялары).