ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ БАЛАБАҚШАДАҒЫ ЕРЕСЕК ТОП БАЛАЛАРЫНЫҢ БОЙЫНА ДАРЫТУ

Кентау қаласы, ЖШС «Оңалайык, балақай» балабақшасы

тәрбиеші Әбдіқалықова Таңшолпан Әнуарбекқызы

ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ БАЛАБАҚШАДАҒЫ ЕРЕСЕК ТОП БАЛАЛАРЫНЫҢ БОЙЫНА ДАРЫТУ

Аңдатпа.
Мақалада мектепке дейінгі ересек топ балаларына ұлттық құндылықтарды қалыптастырудың маңызы қарастырылады. Баланың туған жерге, ана тіліне, ұлттық салт-дәстүрге деген сүйіспеншілігін арттыруда балабақшадағы тәрбиенің рөлі айқындалады. Салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды, ұлттық ойындар мен қолөнерді баланың күнделікті іс-әрекетіне енгізудің тиімді жолдары ұсынылады.

Түйін сөздер: ұлттық құндылық, ұлттық тәрбие, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, ұлттық ойын, қолөнер, мектепке дейінгі тәрбие.

Ұлттық тәрбие – ұрпақ тәрбиесінің негізі

Қазақ халқы ежелден бала тәрбиесіне ерекше мән берген. «Бала – өмірдің жалғасы» деп түсінген халқымыз жас ұрпақтың бойына үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, отансүйгіштік, мейірімділік, еңбекқорлық сияқты қасиеттерді сіңіруге тырысқан. Осы тәрбиелік ұстанымдар бүгінгі таңда да өз маңызын жоғалтқан жоқ.

Ұлттық құндылықтарды бала бойына ерте жастан қалыптастыру – балабақша тәрбиешісінің маңызды міндеттерінің бірі. Себебі мектепке дейінгі кезеңде баланың дүниетанымы қалыптасып, қоршаған ортаға деген алғашқы көзқарастары пайда болады. Бала ұлттық мәдениетті ойын, әңгіме, ән, қолөнер және күнделікті қарым-қатынас арқылы жеңіл қабылдайды.

Ересек топтағы балалар ұлттық құндылықтардың мәнін қарапайым деңгейде түсініп, оларды іс жүзінде қолдануға талпынады. Сондықтан ұлттық тәрбиені тек түсіндірумен шектемей, баланың белсенді әрекеті арқылы ұйымдастырған тиімді.

Салт-дәстүр – ұлттың рухани қазынасы

Балаларға салт-дәстүрлерді таныстыру барысында олардың жас ерекшеліктерін ескеру қажет. Тәрбиеші дәстүрдің мәнін қарапайым әрі түсінікті тілмен жеткізіп, оны ойын немесе шағын сахналық көрініс арқылы бекіте алады.

Мысалы, «Шашу», «Бата беру», «Тұсаукесер», «Бесікке салу», «Қонақ күту» сияқты дәстүрлерді таныстыру арқылы балалар халқымыздың әдет-ғұрпы туралы түсінік алады. «Қонақ келсе – құт» деген халық даналығын түсіндіру кезінде балаларды қонақты жылы қарсы алуға, сәлемдесуге, ізеттілік көрсетуге үйретуге болады.

«Тұсаукесер» дәстүрін таныстыру барысында балаға оның тәрбиелік мәнін түсіндіру маңызды. Бұл дәстүр арқылы балаға үлкендердің ақ тілегін, жақсы ниетін құрметтеу ұғымдары беріледі.

Ал бата туралы әңгімелесу кезінде балалар үлкендердің сөзін тыңдауға, ізгі тілектерді қабылдауға және жақсы сөз айтуға үйренеді.

Ұлттық ойын – баланың табиғи ортасы

Ұлттық ойындар – баланың дене қимылын жетілдірумен қатар, ойлау қабілетін, ептілігін, шапшаңдығын және достық қарым-қатынасын дамытатын тиімді тәрбие құралы.

Ересек топта «Арқан тарту», «Асық ату», «Ақ серек – көк серек», «Орамал тастамақ», «Сақина салу» сияқты ойындарды балалардың жас ерекшелігіне бейімдеп ұйымдастыруға болады.

Мысалы, «Асық ату» ойыны арқылы бала дәлдікке, мергендікке және ептілікке үйренеді. «Орамал тастамақ» ойыны балалардың зейінін, жылдамдығын арттырып, ұжыммен әрекет етуіне мүмкіндік береді.

Ұлттық ойындарды ұйымдастыру кезінде басты назар жеңіске ғана емес, балалардың бір-бірін сыйлауына, ойын ережесін сақтай білуіне және достық қарым-қатынас орнатуына аударылғаны жөн.

Қолөнер арқылы ұлттық мәдениетті таныту

Қолөнер – ұлттық құндылықтарды бала санасына сіңірудің тағы бір тиімді жолы. Балаларға қазақтың ою-өрнектері, ұлттық бұйымдары туралы түсінік бере отырып, шығармашылық жұмыстар ұйымдастыруға болады.

Мысалы, «Қошқармүйіз», «Түйетабан», «Гүл» тәрізді қарапайым ою элементтерін қағазға қиып жапсыру, бояу немесе ермексазбен бейнелеу балалардың шығармашылық қабілетін дамытады.

«Өрнекті тап», «Оюды құрастыр», «Ұлттық бұйымды безендір» сияқты тапсырмалар баланың есте сақтау қабілетін, ұсақ қол моторикасын және эстетикалық талғамын жетілдіреді.

Сонымен қатар балаларға домбыра, бесік, торсық, ұлттық киімдер, текемет, сандық сияқты қазақ халқының тұрмысында қолданылған бұйымдарды таныстыруға болады. Мұндай жұмыстар баланың ұлттық мәдениетке деген қызығушылығын арттырады.

Ұлттық құндылық – отбасы мен балабақша бірлігінде

Ұлттық тәрбиенің нәтижелі болуы балабақша мен отбасының өзара байланысына тікелей байланысты. Ата-аналарды ұлттық тәрбиеге қатысты іс-шараларға тарту арқылы балаға берілетін тәрбиені нығайтуға болады.

Мысалы, «Әжемнің әңгімесі», «Әкемнен үйренемін», «Ұлттық мұра – ұрпаққа аманат» атты кездесулер ұйымдастыруға болады. Балалар ата-әжелерінен салт-дәстүр туралы әңгімелер тыңдап, ұлттық бұйымдармен танысып, өз отбасының құндылықтары жайында айтып бере алады.

Мұндай жұмыстар баланың өз отбасына деген мақтаныш сезімін қалыптастырып, ұрпақтар сабақтастығын нығайтады.

Қорытынды

Ұлттық құндылық – халықтың ғасырлар бойы жинақтаған рухани мұрасы. Оны бала бойына сіңіру – бір күндік жұмыс емес, жүйелі түрде жүргізілетін маңызды тәрбие үдерісі.

Ересек топ балаларына ұлттық құндылықтарды үйретуде салт-дәстүрлерді таныстыру, ұлттық ойындарды ойнату, қолөнермен айналыстыру, ұлттық бұйымдарды көрсету және отбасымен бірлескен жұмыстар ұйымдастырудың маңызы зор.

Бала ұлттық құндылықтарды жүрегімен сезініп, күнделікті әрекеті арқылы меңгергенде ғана оның тәрбиелік мәні арта түседі. Сондықтан әрбір тәрбиеші ұлттық мұраны баланың жас ерекшелігіне сай қызықты әрі түсінікті түрде ұсынуға ұмтылуы қажет.

Ұлттық тәрбие – ұлттық болмыстың бастауы. Ал ұлттық құндылықты бойына сіңірген бала – елінің ертеңін қалыптастыратын саналы ұрпақ.