№

Тақырыбы

Мақсаты

Сағат саны

1

«Кім жылдам?»

Сөздік қорын дамыту, есту арқылы есте сақтау қабілетін жетілдіру

1

2

«Тақия тастамақ»

Диалог құру, сөйлеу белсенділігін арттыру

1

3

«Сақина салу»

Байқағыштық пен сөйлеу мәдениетін қалыптастыру

1

4

«Қара құлақ»

Тыңдап түсіну, сөйлеу арқылы ой бөлісу

1

5

«Арқан тарту»

Бірлікке, ынтымақтастыққа тәрбиелеу, ұжыммен қарым-қатынас орнату

1

6

«Көкпар» (рөлдік)

Ойын арқылы өз пікірін айту, бағыт-бағдар беру

1

7

«Асық ойыны»

Ұлттық сөздерді қолдану, сан есімдермен жұмыс

1

8

«Орамал тастау»

Қимылды ойын арқылы сөз тіркестерін қолдану

1

9

«Бес тас»

Есептік сөйлеуді дамыту

1

10

«Қуыр-қуыр қуырмаш»

Жаңылтпаш, тақпақ арқылы тіл жаттықтыру

1

11

«Ақ серек, көк серек»

Топпен әрекеттесу, келісімді сөйлеу дағдыларын дамыту

1

12

«Қалтырауық қамыр кемпір»

Кейіпкер рөлінде сөйлеуге машықтандыру

1

13

«Алтыбақан»

Сұрақ-жауап арқылы сөйлеу әрекетін белсендіру

1

14

«Санамақтармен серуен»

Санамақ айту арқылы дұрыс айту машығын дамыту

1

15

«Кім қалай сөйлейді?»

Мәнерлеп сөйлеу дағдыларын жетілдіру

1

16

«Мақал-сөз мәйегі»

Мақал-мәтел арқылы ой қорытуға үйрету

1

17

«Қызықты сұрақтар»

Сұрақ-жауап формасында еркін сөйлеуге үйрету

1

18

«Жеті қазына»

Қазақи ұғымдарды түсінуге, сөздік қорды байыту

1

19

«Кімнің дауысы?»

Интонация, дауыс ырғағын меңгеру

1

20

«Сөйлем құрастыр»

Суретпен жұмыс арқылы сөйлем құрау

1

21

«Суреттегі ойын»

Ойын көріністерін әңгімелеу

1

22

«Сөйлемді жалғастыр»

Логикалық сөйлеуді дамыту

1

23

«Салт-дәстүрлер сөйлейді»

Ұлттық дәстүрлерді сипаттап айту

1

24

«Кім тез табады?»

Сөздік ойын арқылы тез ойлау қабілетін арттыру

1

25

«Көңілді қимылдар»

Қимылды ойындармен сөз тіркесін қолдану

1

26

«Сөйле де, жең!»

Белсенді сөйлеуге итермелеу

1

27

«Ұлттық киімдер»

Киім атауларын меңгеру, сипаттап айту

1

28

«Ұлттық тағамдар»

Тағам атауларын дұрыс айту, сөйлемде қолдану

1

29

«Менің отбасым»

Өз отбасы туралы айту, отбасы мүшелерін сипаттау

1

30

«Қуыршақ театры»

Кейіпкерлерге сөйлеу тілін беру, рөлдік ойын

1

31

«Менің ауылым»

Ауыл өмірін сипаттау, диалог жүргізу

1

32

«Сиқырлы сандық»

Болжам жасау, сипаттап сөйлеу

1

33

«Мейрам күндері»

Мерекелер туралы әңгімелесу

1

34

«Батырлар әлемі»

Қазақ батырларын тану, ерлік туралы сөйлеу

1

35

«Ертегілер елі»

Ертегі кейіпкерлерін сипаттау, баяндау

1

36

Қорытынды ойын-сайыс

Білім мен дағдыларды ойын арқылы бекіту

1

Ойын

«Кім жылдам?»

Мақсаты

Сөздік қорын дамыту, есту арқылы есте сақтау қабілетін жетілдіру

? Қажетті құрал-жабдықтар:

• Түрлі суреттер бейнеленген карточкалар (жануарлар, көкөністер, ойыншықтар, киімдер, тағамдар т.б.);

• Сөз жазылған парақшалар;

• Себет немесе қорап (карточкаларды жинау үшін);

• Музыкалық сүйемелдеу (қаласаңыз, ойын фоны үшін).

? Ойынның шарты:

Балалар тәрбиешінің айтқан сөздерін мұқият тыңдайды және сол сөзге сәйкес суретті немесе затты тез табуы керек. Кім бірінші тауып, дұрыс атайды — сол «жылдам бала» атанады.
Ойын барысында балалар кезекпен қатысады, ал тәрбиеші сөздердің санын немесе деңгейін балалардың жасына қарай реттеп отырады.

? Ойынның барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:
   Тәрбиеші балаларды шеңберге отырғызады, жылы атмосфера орнатады.
   – Балалар, бүгін біз қызықты ойын ойнаймыз. Ойынның аты – «Кім жылдам?». Бұл ойында кімнің есте сақтау қабілеті мықты, кім тез ойлап, жылдам жауап беретінін білеміз.

2. Таныстыру:
   Тәрбиеші алдымен 5–6 суретті көрсетеді де, олардың аттарын бірге қайталайды.
   Мысалы: доп, алма, қоян, кітап, қалам, сағат.
   – Балалар, барлығын есімізде сақтайық, қазір мен жасырамын.

3. Негізгі кезең:
   Тәрбиеші суреттерді жасырып, бір сөзді айтады.
   – «Кім жылдам?» деп сұрап, балалардан сол суретті табуын сұрайды.
   Балалар жарыса отырып суретті немесе затты тауып, атауын айтады.
   Мысалы:
   – Тәрбиеші: «Алма!»
   – Балалар: (жүгіріп барып суретті көрсетеді) «Міне, алма!»

Ойын бірнеше раундтан тұрады. Әр раундта жаңа сөздер қосылады.
1-раунд – тұрмыстық заттар;
2-раунд – жануарлар;
3-раунд – көкөністер мен жемістер;
4-раунд – ойыншықтар.

4. Қиындату кезеңі:
   Балалардың назарын және есту қабілетін арттыру үшін тәрбиеші бірден 2–3 сөзді қатар айтады:
   – «Қоян мен кітап!» — Балалар екеуін де табуы тиіс.

5. Қорытынды кезең:
   Балалар ойын соңында тәрбиешімен бірге суреттерді атап шығады, сөйлем құрастыруға талпынады:
   – «Қоян секіреді», «Алма тәтті», «Кітап қызықты» т.б.
   Осы арқылы балалар тек сөзді атау емес, оны сөйлем ішінде қолдануды үйренеді.

? Мазмұнды талдау:

«Кім жылдам?» ойыны баланың:

• есту қабілетін дамытады;

• сөздік қорын кеңейтеді;

• назар мен есте сақтауды жетілдіреді;

• тілдің белсенділігін арттырады;

• ұжымдық жұмысқа бейімдейді.
  Бұл ойын арқылы бала жаңа сөздерді іс жүзінде қолдана отырып, қарым-қатынас жасауға еркін үйренеді.

? Қорытынды:

Ойын соңында тәрбиеші балаларды мадақтайды:
– Бүгін бәріміз өте жылдам, зейінді, тапқыр болдық!
Балаларға жұлдызша, күлім сурет немесе шағын марапат беріледі.

Нәтиже:
Балалардың сөздік қоры молайып, есту арқылы есте сақтау және жылдам жауап беру дағдылары дамиды. Олар ойын барысында бір-бірімен тілдесіп, қазақ тіліндегі сөздерді еркін қолдануға машықтанады.

Ойын

«Тақия тастамақ»

Мақсаты

Диалог құру, сөйлеу белсенділігін арттыру

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Бір дана тақия (немесе кішкентай жеңіл бас киім);

• Ән немесе ырғақты әуен;

• Дөңгелек етіп орналастырылған орындықтар немесе балалар тобы шеңбер жасап отырады.

Ойын шарты:

Балалар шеңбер жасап отырады. Бір бала қолына тақия алып, ән немесе тақпақ айтылып тұрған кезде шеңбер бойымен жүреді. Ән тоқтаған сәтте тақияны бір баланың артына білдіртпей тастайды. Тақия артында қалған бала оны тез байқап, тақия тастаған баланы қуып жетіп, ұстауға тырысады. Егер ұстай алмаса, ойын жалғасады.

Әр айналым сайын тақияны басқа бала тастайды.

Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:
   Педагог балалармен амандасып, ойынның ережесін түсіндіреді. Балалар шеңбер жасап отырады. Педагог:
   – «Балалар, бүгін біз көңілді де тіл байлығымызды арттыратын “Тақия тастамақ” ойынын ойнаймыз!» – деп қызықтыру арқылы мотивация тудырады.

2. Ойынға кіріспе:
   Балалар бірге:
   «Тақия тастамақ, ойнайық бастамақ,
   Біреу жүріп айналып, артына тастамақ!»
   – деп тақпақ айтады.
   Осы уақытта бір бала шеңбер бойымен жүріп, тақияны білдіртпей тастайды.

3. Негізгі әрекет:
   Ән тоқтаған сәтте тәрбиеші: «Тоқта!» – дейді.
   Тақия артында қалған бала оны байқап, тұрған орнынан атып тұрып:
   – «Сен менің артымда не істеп жүрсің?» – деп дауыстайды.
   Тақия тастаған бала:
   – «Мен саған тақия тастадым!» – деп жауап береді.
   Осылайша балалар диалог құрып сөйлесуге, сұрақ қою және жауап беруге, интонацияны дұрыс қолдануға дағдыланады.

Егер бала тақияны байқап үлгермесе, ол келесі айналымда тақияны өзі тастайды.
Әр айналым сайын балалардың белсенділігі артып, диалогтары күрделене түседі.

4. Қорытынды кезең:
   Педагог балалардан сұрайды:
   – «Ойын кезінде сен не айттың?»,
   – «Қай сөздерді қолдандың?»,
   – «Саған қай сәт ұнады?»
   Осы сұрақтар арқылы балалар өз ойларын еркін жеткізеді, сөйлеу әрекетін бекітеді.

Қорытынды:

«Тақия тастамақ» ойыны балалардың сөйлеу белсенділігін арттырады, тыңдау және жылдам реакция жасау қабілеттерін дамытады. Сонымен қатар, ол баланы өз ойын сыпайы жеткізуге, диалог жүргізуге, бір-бірін құрметтеуге тәрбиелейді. Ойын барысында балалар ұлттық дәстүр элементтерімен танысып, қазақ халқының ойын мәдениетіне қызығушылық танытады.

Ойын

«Сақина салу»

Мақсаты

Байқағыштық пен сөйлеу мәдениетін қалыптастыру

? Қажетті құрал-жабдықтар:

• Бір дана сақина (не шағын домалақ зат — тастың орнына қолдануға болады);

• Қазақтың әуендері немесе ырғақты шапалақ соғу;

• Дөңгелене отыруға арналған кілемше немесе алаң;

• Ынталандыру белгілері (күн, жұлдызша, «жарайсың!» стикерлері).

? Ойын шарты:

Балалар дөңгелене отырып, екі қолдарын алақандарын қосып, тізелерінің үстіне қояды. Тәрбиеші немесе бір бала қолына сақинаны алып, өлең айтқан күйде (немесе ән әуенімен) айналып жүреді.
Әуен тоқтаған кезде тәрбиеші сақинаны байқатпай бір баланың алақанына салады.
Ән біткен соң:
«Кімде сақина?» — деген сұрақ қойылады.
Балалар өз болжамдарын айтады.
Сақинаны алған бала байқатпай тұрып, «Менде емес» деп сөйлеу үлгілерін қолдануы керек.

? Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:
   Балалар дөңгелене отырады. Тәрбиеші ойынның ережесін түсіндіреді:
   – «Қазір бәріміз бірге "Сақина салу" ойынын ойнаймыз. Ән айтып жүрген бала сақинаны байқатпай біреуіңе салады. Ән біткен соң, бәріміз бірге сақинаның кімде екенін табуға тырысамыз».

2. Мотивациялық кезең:
   Балаларға қызықты өлең немесе ырғақ айтылып, көңіл күй көтеріледі:

«Сақина салдым қолыңа,
Жасырдың ба жолыңа?
Тапшы бізге, кім алды,
Айтшы, кәне, ойыңа?»

3. Негізгі бөлім:

   • Бір бала (немесе тәрбиеші) сақинаны алып, шеңбер бойымен айналады.

   • Балалар қолдарын біріктіріп ұстап отырады.

   • Ән немесе өлең орындалып жатқанда, сақина байқатпай бір баланың алақанына салынады.

   • Әуен тоқтаған соң, тәрбиеші:
     «Кімде сақина?» – деп сұрайды.

   • Балалар өз болжамдарын білдіреді:
     – «Мүмкін, Айжанның қолында шығар!»
     – «Менде емес!»
     – «Сенде ме, Нұрсұлтан?» т.б.

   • Балалар пікір білдіруде сыпайы, мәнерлі сөйлеу формаларын қолданады («мен ойлаймын», «мүмкін», «сияқты»).

4. Белсенді сөйлеу дағдысын дамыту:
   Сақинаны алған бала ойын соңында келесі раундта сақина салып жүреді.
   Ойын бірнеше рет қайталанып, балалардың зейіні мен сөйлеу белсенділігі арта түседі.

? Қорытынды:

«Сақина салу» ойыны балалардың:

• байқағыштығын, зейінін, есте сақтау қабілетін дамытады;

• диалог құру, пікір білдіру, сөйлеу мәдениеті мен сыпайы қарым-қатынас жасау дағдыларын қалыптастырады;

• ұлттық дәстүрге қызығушылығын арттырып, ұжымдық қарым-қатынасты нығайтады.

Ойын

«Қара құлақ»

Мақсаты

Тыңдап түсіну, сөйлеу арқылы ой бөлісу

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Көз байлайтын мата (орамал, шарф)

• Белгі ретінде пайдаланылатын жұмсақ ойыншық немесе кішкентай доп

• Алаң (дөңгелек түрінде отыруға ыңғайлы бос кеңістік)

• Музыкалық сүйемелдеу (қаласаңыз, көңілді фондық әуен қосуға болады)

Ойын шарты:

Балалар дөңгеленіп отырады. Бір баланың көзі байланады — ол «Қара құлақ» рөлінде болады. Ортада тұрған «Қара құлақ» музыка тоқтаған кезде бір бағытқа бұрылады және кез келген баланың даусын тыңдап, кім сөйлеп тұрғанын табуға тырысады. Егер дұрыс тапса — рөлдер ауысады.

Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:
   Тәрбиеші балалармен жылы амандасып, шеңбер бойына отырғызады. «Бүгін біз тыңдай білуді және дауыс арқылы бір-бірімізді тануды үйренеміз» деп түсіндіреді.

2. Түсіндіру кезеңі:

   • Бір бала «Қара құлақ» болып таңдалады (көзін байлап, ортаға шығарылады).

   • Тәрбиеші балаларға: «Қара құлақ қазір сендердің дауыстарыңды тыңдайды. Әркім бір сөйлем айтады, бірақ атын атамайды» деп ескерту жасайды.

   • Мысалы, балалардың айтатын сөйлемдері:
     «Менің сүйікті ойыным — асық ойыны!»
     «Мен бүгін қуыршақпен ойнадым!»
     «Менің атым кім екенін таба аласың ба?»

3. Ойынның негізгі бөлігі:

   • Музыка ойнап тұрады. Музыка тоқтағанда тәрбиеші бір баланы белгі береді — ол дауысын өзгертіп, сөйлем айтады.

   • Ортадағы «Қара құлақ» тыңдап, дауыс иесін табуға тырысады.

   • Егер дұрыс тапса, сол бала жаңа «Қара құлақ» рөлін алады.

   • Ойын бірнеше рет қайталанады, әр айналымда сөйлем тақырыбы өзгереді (мысалы: «менің сүйікті тағамым», «менің отбасым», «менің достарым» т.б.)

4. Қиындатылған нұсқа (үлкен топтарға):

   • Балалар дауысын өзгертіп айтады (жуан, жіңішке, күлкілі интонациямен).

   • Тәрбиеші тыңдау мен тану процесін күрделендіріп, әр айналымда жаңа сөйлеу тақырыбы береді.

5. Сөйлеу рефлексиясы:
   Ойыннан кейін тәрбиеші сұрайды:

   • «Сен неге сол баланың дауысы деп ойладың?»

   • «Дауысты тыңдау қиын болды ма?»

   • «Қай сәт ұнады?»
     Бұл сұрақтар балалардың сөйлеу қабілетін, ой бөлісу дағдысын дамытуға бағытталады.

Қорытынды:

Ойын балалардың тыңдап түсіну дағдысын жетілдіреді, сөйлеу арқылы ой бөлісу мәдениетін қалыптастырады. Балалар бір-бірінің дауысын ажыратуды, тыңдау арқылы ақпарат қабылдауды, өз ойын еркін жеткізуді үйренеді. Топ ішінде өзара сыйластық, көңіл көтеру және ынтымақтастық атмосферасы қалыптасады.

Ойын

«Арқан тарту»

Мақсаты

Бірлікке, ынтымақтастыққа тәрбиелеу, ұжыммен қарым-қатынас орнату

? Қажетті құрал-жабдықтар:

• Ұзын әрі берік арқан (балалардың жасына сай, ұштары түйілген);

• Белгі сызығы (еденге жіп немесе таспамен белгіленеді);

• Қатысушылар санына қарай екі түсті ленталар (топтарды айыру үшін);

• Қуаттандыратын ұрандар мен ұлттық әуен фоны (қазақ күйі немесе домбыра үні).

⚙️ Ойын шарты:

Балалар екі топқа бөлінеді. Әр топ арқанның бір ұшын ұстайды. Белгі берілгенде топтар арқанды өз жағына қарай тартады. Белгі сызығынан қарсы топты өз жағына өткізген команда жеңімпаз болып есептеледі.
Ойын барысында балалар бір-бірімен келісіп әрекет етеді, «тарт!», «жіберме!», «бірге!» сияқты қысқа нұсқауларды дауыстап айтып, бірлікте жұмыс істейді.

? Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:
   Тәрбиеші балаларды шеңберге жинап, ойынның мақсатын түсіндіреді:
   – «Бұл ойында кім күшті екенін ғана емес, кім ұйымшыл екенін көреміз!»
   Балалар екі топқа бөлінеді, әр топқа атау беріледі (мысалы, «Жігер» және «Достық» тобы).

2. Мотивациялық кезең:
   Тәрбиеші қазақтың ұлттық дәстүрлерінде бірліктің маңыздылығын айтып өтеді:
   – «Бірлік бар жерде – тірлік бар! Ал қане, балалар, бірге күш салайық!»

3. Ойын әрекеті:

   • Арқан ортаға қойылады, оның дәл ортасына белгі (қызыл таспа) байланады.

   • Тәрбиешінің «Бір, екі, үш – баста!» деген белгісімен балалар арқанды тартады.

   • Топ мүшелері дауыстап ұрандайды: «Бірге тарт!», «Достық жеңсін!».

   • Тәрбиеші қауіпсіздік ережелерін сақтауды ескертеді (жерге отырмау, қолды босатпау, артқа қарай құламау).

   • Белгі сызығын қай топ өз жағына қарай өткізсе – сол жеңімпаз атанады.

   • Бірнеше раунд өткізіледі (мысалы, 3 рет), соңында жалпы жеңімпаз анықталады.

4. Тілдік және коммуникативтік бөлік:
   Ойыннан кейін тәрбиеші балаларға сұрақтар қояды:

   • «Қай топ жеңді? Неліктен?»

   • «Қалай ойлайсыңдар, бірлікте болу неге маңызды?»

   • «Командада не істеу керек?»
     Балалар өз ойларын еркін жеткізеді, сөйлеу мәдениеті мен пікір айту дағдысы қалыптасады.

? Қорытынды:

«Арқан тарту» ойыны арқылы балалар:

• бірлесіп әрекет етуді, өзара көмектесуді үйренеді;

• қарым-қатынас кезінде сыпайы және қолдаушы сөздерді қолдануға дағдыланады;

• өз пікірін айтуға және өзгелерді тыңдауға үйренеді;

• қимыл белсенділігі артып, топпен жұмыс істеудің маңызын түсінеді.

Тәрбиеші ойын соңында балаларды мақтап, ортақ ұран айтады:
– Бірлік барда – жеңіс бар!

Ойын

«Көкпар» (рөлдік)

Мақсаты

Ойын арқылы өз пікірін айту, бағыт-бағдар беру

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Жұмсақ доп немесе кішкентай жастық (көкпар орнына);

• Қазақы оюлы белбеулер немесе жіптер (топтарды ажырату үшін);

• Ұлттық музыка немесе күй (ойынды сүйемелдеу үшін);

• Төсеніш, алаң немесе кең бос кеңістік.

Ойын шарты:
Балалар екі топқа бөлінеді. Әр топтың мақсаты – ортада жатқан «көкпарды» (доп немесе жастықты) өз тобының жағына жеткізу. Бірақ көкпарды иемдену кезінде тәрбиешінің қойған сөйлеу немесе ойлау тапсырмасын дұрыс орындаған бала ғана оны алып кете алады.

Мысалы:
– «Көкпарды алу үшін “батыр” сөзімен сөйлем құра»;
– «Көкпарды алып кету үшін “мен жеңемін, себебі...” деп айт»;
– «Көкпарды берер алдында қарсылас топқа жылы сөз айт».

Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:
   Тәрбиеші балаларды екі топқа бөледі: «Жігіттер» және «Батырлар». Әр балаға белбеу немесе жіп беріледі. Тәрбиеші ойынның шартын түсіндіреді.

2. Мотивациялық кезең:
   Қазақтың ұлттық ойыны – көкпардың шығу тарихы туралы қысқаша түсіндірме беріледі:
   «Көкпар – ертеде батырлар мен жігіттердің ептілігін, күшін және ұйымшылдығын сынайтын ойын болған. Ал бүгін біз “Көкпар” ойынын сөйлей отырып ойнаймыз!»

3. Негізгі кезең:

   • Ортаға «көкпар» (доп) қойылады.

   • Тәрбиеші сөздік немесе сөйлеу тапсырмасын айтады:
     “Кім бірінші сөйлем құрап, өз ойын нақты жеткізсе, сол көкпарға жүгіреді.”

   • Тапсырманың мысалдары:

     • «Батыр деген кім?»

     • «Сен жеңіс туралы не ойлайсың?»

     • «Топта неге бірігіп жұмыс істеу керек?»

   • Дұрыс жауап берген бала көкпарды алады да, өз тобының алаңына жеткізеді.

   • Қарсы топ көкпарды қайтару үшін өз мүшесінің бірін сөйлетуге тырысады (ол да сөйлем құрап, ойын айтады).

   • Осылайша ойын 3–4 айналым жалғасады.

4. Тілдік белсендіру элементі:
   Әр бала көкпар ұстаған сайын өз сезімін, ойын, тілегін айтады:
   – «Мен қуандым, себебі...»,
   – «Біздің топ жеңді, өйткені...»,
   – «Келесі жолы мен де тырысамын!»

5. Музыка сүйемелдеуімен:
   Әр айналымның соңында күй ойнап, балалар қимылмен жеңіс қуанышын білдіреді.

Қорытынды:

• Тәрбиеші балалармен бірге ойын нәтижесін талдайды:
  – «Кім неге үйренді?»
  – «Кім жақсы тыңдады?»
  – «Кім өз ойын нақты жеткізе алды?»

• Балалар бір-біріне жылы сөз айтады.

• Сабақ соңында тәрбиеші қорытындылайды:
  «Бүгін біз көкпар ойынында тек күшті ғана емес, ақылды, тіл табысқыш болуды да үйрендік!»

Педагогикалық мәні:
Бұл ойын балалардың еркін сөйлеуін, сөздік қорын, өз пікірін дәлелдей білу қабілетін дамытады. Сонымен қатар, ұлттық құндылыққа негізделген бірлік пен сыйластық сезімдерін қалыптастырады.

Ойын

«Асық ойыны»

Мақсаты

Ұлттық сөздерді қолдану, сан есімдермен жұмыс

? Қажетті құрал-жабдықтар:

• Түрлі түсті асықтар (әр балаға 3–5-тен);

• Асық сақинасы немесе дөңгелек шеңбер (ойын алаңын белгілеу үшін);

• Нөмірленген карточкалар (1-ден 10-ға дейінгі сандар);

• Ұлттық өрнек бейнеленген дорба немесе қапшық (асықтарды салуға арналған);

• Дыбыс жазу құрылғысы немесе ұлттық әуен (көңілді атмосфера үшін).

? Ойын шарты:

Балалар шеңбер бойымен орналасады. Тәрбиеші асықтарды қапшыққа салып, әр балаға кезекпен береді. Балалар асықты алып, ондағы түске немесе нөмірге байланысты тапсырманы орындайды.
Мысалы:

• Қызыл асық – «үш санымен сөйлем құра»;

• Көк асық – «бес затты ата»;

• Сары асық – «екі досыңды сипатта»;

• Жасыл асық – «төрт түлік малдың атын ата»;

• Ақ асық – «бір мақал айт».

Ойын барысында балалар кезекпен жауап беріп, сан есімдерді сөйлем ішінде дұрыс қолдануға тырысады.

? Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:
   Тәрбиеші балаларды шеңберге жинап, асықтың қазақ халқы үшін маңызын түсіндіреді.
   — Балалар, асық ойыны – біздің ата-бабамыздан қалған ұлттық мұра. Бұл ойын ептілікке, тапқырлыққа және бір-бірімізбен тіл табысуға үйретеді.

2. Таныстыру кезеңі:
   Тәрбиеші асықтарды көрсетіп, әр түстің немесе нөмірдің тапсырмасын түсіндіреді.
   — Мысалы, егер сен қызыл асық алсаң – «үш» деген санмен сөйлем құра.
   — Ал егер сары асық алсаң – төрт түлік малдың атын айтасың, т.б.

3. Негізгі кезең:

   • Балалар кезекпен асық тастайды немесе қапшықтан таңдайды.

   • Әр бала өзіне түскен тапсырманы орындайды.

   • Тәрбиеші сөйлеу барысын қадағалап, дұрыс айтылуын түзетеді.

   • Мысалы:

     • «Менің үш досым бар.»

     • «Бес саусақ – бір үйір.»

     • «Төрт түлік малдың бірі – жылқы.»

4. Қорытынды кезең:
   Барлық балалар тапсырмаларын орындап болған соң, тәрбиеші олардың белсенділігін атап өтеді.
   Бірге қорытынды сұрақтар қойылады:
   — Бүгін біз қандай ұлттық ойын ойнадық?
   — Қай сөздер сан есіммен байланысты болды?
   — Саған қай тапсырма ұнады?

? Мазмұндық сипаттама:

«Асық ойыны» балалардың тілдік белсенділігін арттыруға бағытталған. Бұл ойын арқылы олар сандық ұғымдарды сөйлеу тілінде еркін қолданады, өз ойын жүйелі жеткізуді үйренеді. Ұлттық элементтерді (асық, төрт түлік, мақал-мәтел, қазақи ұғымдар) пайдалану арқылы мәдени танымы да кеңейеді.
Ойынның тағы бір артықшылығы — ұжымдық әрекет, тыңдай білу, өз кезегін күту, ынтымақтастық қасиеттерін қалыптастыру.

? Қорытынды:

«Асық ойыны» арқылы балалар:

• Қазақ тіліндегі ұлттық сөздерді қолдануға машықтанады;

• Сан есімдерді сөйлем ішінде дұрыс қолдануды меңгереді;

• Бір-бірімен тіл табысу және пікір алмасу мәдениетін үйренеді;

• Ұлттық ойын арқылы өз тілін, танымын және ойлау қабілетін дамытады.

Ойын соңында балаларға «Қазақтың ұлттық ойындары – халықтың қазынасы» деген қорытынды ой айтылады.

Ойын

«Орамал тастау»

Мақсаты

Қимылды ойын арқылы сөз тіркестерін қолдану

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Түрлі түсті орамал (1 дана немесе бірнешеу);

• Кең, қауіпсіз ойын алаңы;

• Музыкалық сүйемелдеу (барабан, дабыл немесе фондық әуен);

• Балалар отыратын дөңгелек шеңбер белгілері.

Ойын шарты:

Балалар шеңбер бойымен отырады немесе тұрады. Бір бала «жүргізуші» болады. Музыка ойнап тұрғанда жүргізуші шеңбер бойымен айналып жүріп, қолындағы орамалды байқатпай бір баланың артына тастайды. Музыка тоқтаған сәтте орамал артында қалған бала оны байқап, жылдам тұрып, жүргізушіні қуып жетуі керек. Егер ұстап алса – жүргізуші қайта ойнайды, ал ұстай алмаса – қуып жетпеген бала келесі жүргізуші болады.
Әр айналымнан кейін ойынға тіл дамыту элементтері енгізіледі: балалар «Орамалды тастаймын», «Қуып жет!», «Мен сені ұстаймын!», «Қолыңдағы орамал әдемі екен!» сияқты сөз тіркестерін қолдануы тиіс.

Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:
   Тәрбиеші балаларды шеңберге тұрғызып, ойынның ережесін түсіндіреді. Балалармен бірге қауіпсіздік ережелерін еске салады: бір-бірін итермеу, жүгіру бағытын сақтау, кезектесіп ойнау.
   Тәрбиеші:

– Балалар, қазір біз «Орамал тастау» ойынын ойнаймыз. Бұл ойында шапшаңдық, байқағыштық және сыпайы сөйлеу маңызды!

2. Негізгі кезең:

   • Тәрбиеші немесе бір бала қолына орамал ұстап, шеңбер бойымен айналып жүреді.

   • Музыка қосылады. Музыка ойнап тұрғанда бала қолындағы орамалды шеңбер ішіндегі бір баланың артына тастайды.

   • Музыка тоқтаған кезде, орамал артында қалған бала оны тез алып, жүргізушіні қуалайды.

   • Егер қуып жетсе — келесі айналымда сол бала қайта жүргізуші болады;

   • Егер қуып жете алмаса — жүргізуші өз орнында қалып, орамалды алған бала жаңа жүргізушіге айналады.

   • Әр айналым сайын тәрбиеші балалардан сөйлеу үлгілерін сұрайды:

     • «Мен орамалды тастаймын!»

     • «Сен мені қуып жет!»

     • «Мен ұстап алдым!»

     • «Келесі кезекте кім?»

     • «Мен сені қуып жетемін!»

Осылайша ойын барысында әр бала 2–3 рет сөйлем құрап айтады.

3. Тіл дамыту кезеңі:

   • Әр айналым соңында тәрбиеші балаларға қысқа сөйлемдер құрату арқылы сөз тіркестерін бекітеді.

   • Мысалы:

     • «Қызыл орамал тасталды.»

     • «Мен сары орамалды алдым.»

     • «Орамалды тастаған бала жүгіріп кетті.»
       Бұл тәсіл балалардың қимыл әрекеті мен сөйлеуін біріктіреді.

4. Қайталама кезең:

   • Ойын бірнеше айналымнан кейін күрделенеді: тәрбиеші ойын барысын түрлендіріп, екі орамалмен ойнауға немесе жүргізушіге қысқа тапсырма беруге болады (мысалы, «орамалды тастар алдында бір сөз тіркесін айт»).

Қорытынды:

Ойын соңында тәрбиеші балалармен бірге талдау жүргізеді:

• Кім жылдам болды?

• Кім сыпайы сөйледі?

• Қандай сөз тіркестерін қолдандыңдар?

Тәрбиешінің қорытынды сөзі:

– Балалар, сендер бүгін бір-біріңмен сыпайы сөйлесіп, жаңа сөз тіркестерін дұрыс қолдандыңдар. «Орамал тастау» ойыны сендердің қимылдарыңды ширатып қана қоймай, тілдеріңді дамытты.

Нәтиже:
Балалардың сөздік қоры кеңейеді, сөз тіркестерін дұрыс қолдана алады, қарым-қатынас мәдениеті қалыптасады, әрі бір-бірімен достықта әрекет етуге үйренеді.

Ойын

«Бес тас»

Мақсаты

Есептік сөйлеуді дамыту

Қажетті құрал-жабдықтар:

• 5 ұсақ тас немесе түйме (әр балаға жеке жиынтық);

• Тегіс үстел немесе кілемше;

• Қазақтың ұлттық оюлары бейнеленген ойын алаңы (тілекке қарай);

• Музыкалық сүйемелдеу (жеңіл, көңілді әуен).

Ойын шарты:

Балалар кезекпен 5 тасты пайдалана отырып, белгілі бір реттілікте оларды лақтырып, қағып, қайта қою қимылдарын орындайды.
Әр әрекет кезінде бала санау сөздерін дауыстап айтуы қажет: «Бір, екі, үш, төрт, бес!»
Қателеспей және дұрыс реттілікпен орындаған бала келесі деңгейге өтеді.

Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:
   Тәрбиеші балаларды дөңгелене отырғызып, ойынның атауы мен шығу тарихын қысқаша түсіндіреді:
   – «Бес тас» — қазақ балаларының ежелден ойнайтын ойыны. Бұл ойын қол икемін ғана емес, санауды, байқағыштықты дамытады.

2. Негізгі кезең:

   • Балаларға бес-бестен тас таратылады.

   • Тәрбиеші үлгі көрсетеді:
     Бір тасты жоғары лақтырып, екінші тасты тез жинау керек; тас жерге түспей үлгерсе, екі тасты бірдей жинауға көшуге болады.

   • Әр кезең сайын балалар санау сөздерін қолданады:
     «Бірді алдым – жеңіл болды,
     Екіншісін – епті болдым,
     Үшіншісін – тез болдым,
     Төртіншісін – байқампаз болдым,
     Бесіншісін – бәрін ұстадым!»

   • Ойын барысында балалар санау, реттік сандарды айту, есептік сөйлем құрау жаттығуларын орындайды.

3. Тілдік тапсырма элементі:

   • Әр бала өз әрекетін сөйлеммен сипаттайды:
     – «Мен үш тасты ұстадым.»
     – «Мен бес рет лақтырдым.»
     – «Мен төртінші болып ойнадым.»

   • Мұнда балалардың есептік және реттік сан есімдерді сөйлемде қолдануы қадағаланады.

4. Жарыс элементі:
   Балалар екі топқа бөлініп, кім жылдам әрі дұрыс орындайтынын бақылайды.
   Әр дұрыс әрекетке бір ұпай беріледі.

Қорытынды:

Тәрбиеші ойын соңында балаларды мадақтайды, олардың жетістіктерін атап өтеді:
– «Сендер санауды жақсы меңгердіңдер, есептік сөздерді дұрыс қолдандыңдар!»
Балалар ойыннан кейін «Қай сәт қиын болды?», «Не ұнады?» деген сұрақтарға жауап береді.

Нәтиже:

• Балалардың санау және реттік сөйлеу дағдылары дамиды;

• Тілдік белсенділігі артады;

• Ұлттық ойынға қызығушылығы қалыптасады;

• Коммуникативтік қабілеттері мен топпен әрекет ету дағдысы нығаяды.

Ойын

«Қуыр-қуыр қуырмаш»

Мақсаты

Жаңылтпаш, тақпақ арқылы тіл жаттықтыру

? Қажетті құрал-жабдықтар:

• Мақпал матадан тігілген қуырмаш қолғап немесе қуыршақ (қол қимылына арналған құрал);

• Балаларға арналған жаңылтпаштар мен қысқа тақпақтар жазылған карточкалар;

• Музыкалық фон (ойынды көңілді жүргізу үшін);

• Дөңгелек үстел немесе кілемше (балалар шеңбер құрып отырады).

? Ойынның шарты:

Балалар тәрбиешінің жетелеуімен «Қуыр-қуыр қуырмаш» ойынын орындайды. Әр бала қолымен қимыл жасай отырып, жаңылтпаш немесе тақпақ айтады. Кім қателеспей, анық әрі мәнерлеп айтады — сол бала жеңімпаз атанады.
Тәрбиеші әр раунд сайын жаңа жаңылтпаш енгізіп, сөйлеу жылдамдығын біртіндеп арттырады.

? Ойынның барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Балалар дөңгелене отырады. Тәрбиеші көңілді үнмен бастайды:
– Балалар, бүгін біз ата-бабамыз ойнаған қызықты әрі пайдалы ойын ойнаймыз. Ойынның аты – «Қуыр-қуыр қуырмаш»!
Тәрбиеші ойынның атауын қайталап, бәріне бірге айтқызады:
– Қуыр-қуыр қуырмаш!

Тәрбиеші:
– Бұл ойында біз тілімізді жаттықтырамыз, яғни сөйлегенде сөзді анық, әдемі, шапшаң айтуға үйренеміз.

2. Таныстыру кезеңі:

Тәрбиеші алақандарын біріктіріп, ойынның дәстүрлі өлеңін айтады:

Қуыр-қуыр қуырмаш,
Балапанға бидай шаш.
Қуырмашты кім алады,
Қолын тезірек созады!

Осы кезде тәрбиеші балалардың бірінің алақанына «қуырмашты» салады (қолды сипап немесе қуыршақты береді). Кімге салынса, сол бала өлең не жаңылтпаш айтады.

3. Негізгі кезең:

1-раунд. Тақпақтармен тіл жаттықтыру
Тәрбиеші жеңіл тақпақтар айтады, балалар қайталайды:

Қуырмашты қуырдым,
Қолыммен оны бұрдым.
Балалар, қараңдаршы,
Мен қуырмашты уыстым!

Тәрбиеші әр баланы кезекпен шақырып, олардан өзіне таныс тақпақ айтуды өтінеді. Бұл кезеңде басты назар — дыбыстардың анық айтылуына аударылады.

2-раунд. Жаңылтпаштар айту сайысы
Тәрбиеші алдымен жеңіл жаңылтпаш оқиды:

Қап, қап, қап,
Қара қап,
Қап ішінде тарақ бар.

Балалар кезекпен қайталайды.
Сосын күрделірек нұсқалар беріледі:

Қуырмаш қуырды,
Қуырмашқа қуырдақ пісірді.

Тәрбиеші балалардың айтылу жылдамдығын біртіндеп арттырады, «Кім қателеспей тез айтады?» деп ойын түрінде қызықтырады.

3-раунд. Қимылмен бірге айту
Балалар жаңылтпашты айта отырып, қол қимылдарын жасайды:
– Алақандарын соғады,
– Саусақтарын бір-біріне тигізеді,
– Қолдарын жоғары-төмен қозғалтады.

Бұл жаттығулар сөйлеу мүшелерінің моторикасын дамытады, ал қимылмен үйлескен сөйлеу есте жақсы сақталады.

4. Қорытынды кезең:

Балалар бәрі бірге ойынның бастапқы өлеңін қайталайды:

Қуыр-қуыр қуырмаш,
Балапанға бидай шаш!

Тәрбиеші әр баланы жеке мадақтайды:
– Айжан, сен өте анық айттың!
– Әли, сенің жаңылтпашың керемет шықты!
– Барлығың да тілімізді жақсы жаттықтырдыңдар!

Ойын

«Ақ серек, көк серек»

Мақсаты

Топпен әрекеттесу, келісімді сөйлеу дағдыларын дамыту

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Кең алаң немесе топ бөлмесі (кеңістік жеткілікті болуы қажет);

• Шекараны белгілейтін жіп немесе сызық;

• Әуен (қазақтың көңілді халық әуені);

• Ыңғайлы киім, жеңіл аяқ киім.

Ойын шарты:

Ойынға қатысушылар екі топқа бөлінеді: «Ақ серек» және «Көк серек».
Екі топ шекараның екі жағында тұрады.
Топтар кезекпен бір-біріне әндетіп шақырып, өз тобына қарсы топтың бір мүшесін шақырады.
Шақырылған бала жүгіреді де, қарсы топтың шептерін бұзуға тырысады. Егер бұза алса – өз тобына бір баланы ертіп әкеледі; егер бұза алмаса – қарсы топта қалады.

Ойынның негізгі шарты – балалар бір-бірімен сыпайы сөйлесу, келісімді сөздер қолдану, диалог орнату және өз ойларын еркін айту.

Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Тәрбиеші балаларды шеңберге жинап, жылы амандасады.
Тақырыппен таныстырады:
– «Бүгін біз қазақ халқының ұлттық ойыны “Ақ серек, көк серек”-ті ойнаймыз. Бұл ойын бірлікке, тапқырлыққа және достыққа баулиды!»

Балалар екі топқа бөлінеді: Ақ серек тобы және Көк серек тобы.
Әр топ өз ұранын ойлап табады (мысалы: «Ақ серек – алға!», «Көк серек – мықты!»).

2. Ойынға кіріспе:

Тәрбиеші ойын шартын түсіндіреді:
– «Қазір топтар бір-біріне әндетіп, бір баланы шақырады. Шақырылған бала қарсы топқа барып, олардың шебін бұзуға тырысады. Ал қалған балалар бірігіп, шептерін мықтап ұстап тұрады!»

Балалар бір дауыспен хормен айтады:
«Ақ серек, көк серек,
Бізден сізге кім керек?»

Қарсы топ жауап береді:
«Бізге керек — Айдана!»

Айдана есімді бала қарсы топқа жүгіреді, шепті бұзуға тырысады. Егер ол қолдарын ашып өтіп кетсе, бір баланы өз тобына әкетеді. Егер өте алмаса, қарсы топта қалады.

3. Негізгі әрекет:

Ойын осылай жалғасады. Әр айналым сайын басқа балалар шақырылады.
Балалар ойын барысында өзара сөйлеседі, келісіп әрекет етеді:

• «Қолыңды мықтап ұста!»

• «Біз бірге жеңеміз!»

• «Мен барамын, сен мені қарсы ал!»

Педагог балалардың сөйлеу белсенділігін бақылайды, ынталандырып отырады:
– «Кім сыпайы сөйлей білді?»
– «Қай топ жақсы келісіп ойнады?»

4. Қорытынды кезең:

Ойын соңында тәрбиеші балаларды жинап, талдау жүргізеді:
– «Қай топ ұйымшыл болды?»
– «Қай сөздерді айтқанда сендер келісіп ойнадыңдар?»
– «Қалай көмектестіңдер бір-біріңе?»

Балалар өз ойларын айтады, сезімдерімен бөліседі.
Мысалы:
– «Маған бірлікте ойнаған ұнады.»
– «Мен шепті бұзғанда қатты толқыдым.»
– «Біз бәріміз бірге жұмыс істедік!»

Қорытынды:

«Ақ серек, көк серек» ойыны — топтық қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыратын ұлттық ойын.
Бұл ойын арқылы балалар:

• Бір-бірімен тіл табысуға, келісіп сөйлеуге, өз ойын нақты жеткізуге үйренеді;

• Бірлесіп әрекет етудің маңызын түсінеді;

• Ұлттық дәстүрге қызығушылығы артады, ұжымшылдық сезімі дамиды.

Ойын барысында балалардың сөйлеу белсенділігі артып, коммуникативтік құзыреттілігі, топтық өзара әрекет дағдылары және эмоционалдық мәдениеті дамиды.

Ойын

«Қалтырауық қамыр кемпір»

Мақсаты

Кейіпкер рөлінде сөйлеуге машықтандыру

? Қажетті құрал-жабдықтар:

• Камырдан немесе пластилиннен жасалған “кемпір” бейнесі (қуыршақ);

• Кішкентай үстел мен ыдыс-аяқ макеттері (шай ішетін көрініс үшін);

• Шалма, орамал, фартук (кейіпкерге арналған элементтер);

• Балаларға арналған шағын рөлдік атрибуттар (шәйнек, кесе, орамал, қамыр илейтін тақтайша);

• Музыкалық сүйемелдеу (жұмсақ, көңілді әуен).

? Ойын шарты:

Балалар кейіпкерлер рөлін бөлісіп алады: біреуі — “Қалтырауық қамыр кемпір”, басқалары — “қонақтар”, “балалар”, “көршілер”.
Ойын барысында басты кейіпкердің (Қамыр кемпірдің) рөлін ойнаған бала дауысын қалтыратып, баяу әрі күлкілі интонациямен сөйлейді.
Қалған балалар диалогқа қатысып, сұрақ қойып, жауап береді.
Ойынның мақсаты – рөлге ену арқылы еркін сөйлеу мен эмоциялық әсерді көрсету.

? Ойынның барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі

Тәрбиеші балаларды дөңгелете отырғызып, әңгімені бастайды:
– Балалар, бүгін біз қазақтың қызықты ойындарының бірін ойнаймыз. Оның аты – «Қалтырауық қамыр кемпір». Бұл кейіпкер – өте күлкілі, бірақ мейірімді әже. Ол қамыр илейді, шәй ішеді, кейде қалтырайды, сөйлейді. Ендеше, бәріміз де сол кейіпкердің рөлін ойнап көреміз!

Балалар әжейді елестетіп, оның қалай сөйлейтінін, жүріс-тұрысын сипаттайды.
Мысалы:
– Ол баяу сөйлейді,
– Дауысы қалтырайды,
– Қолын сәл дірілдетіп, қамыр илеу сияқты қимыл жасайды.

2. Мотивациялық кезең

Тәрбиеші әуен қосып, ойын атмосферасын жасайды:

«Қалтырауық қамыр кемпір,
Қамыр илеп нан пісір,
Шәй ішесің бе, кемпірім,
Қалтырадың ба, кемпірім?»

Балалар бірге қайталайды, күліп, кейіпке енеді.

3. Негізгі бөлім — Рөлдік сахналау

Тәрбиеші рөлдерді бөліп береді:

• Бір бала — Қалтырауық қамыр кемпір;

• Бір-екі бала — “қонақтар” немесе “көршілер”;

• Бір бала — “немересі”.

Тәрбиеші сахналық диалог үлгісін көрсетеді:

Көрініс:
(Қалтырауық қамыр кемпір қамыр илеп отыр.)
– Ойбай, мына қамырым қатып қалған ба, қалтырап тұр ғой…
– Әй, көрші-ау, келіп көмек берсеңші!
– (Көрші келеді) – Ассалаумағалейкум, кемпір! Неғып отырсың?
– Әй, балам-ай, қамырым да, өзім де қалтырап біттім ғой...
– Жарайды, мен көмектесейін, бірге илейік!

(Балалар дауыс ырғағын өзгертіп, күлкілі интонациямен сөйлейді, әр сөзді эмоциямен айтады. “Қалтырауық” рөліндегі бала денесін сәл дірілдетіп, қимылмен бейнелейді.)

Диалогтан кейін балалар кезекпен “Қамыр кемпір” рөлін ойнап көреді.
Әр бала сөйлеу кезінде сыпайы формаларды қолдануға тырысады:
“Рақмет, балам!”, “Жақсы болыңдар!”, “Құдай разы болсын!”, “Келіп тұр, шырағым!”.

4. Рефлексия кезеңі

Тәрбиеші сұрақтар қояды:
– Қалтырауық кемпір қандай адам?
– Саған оның рөлін ойнау қиын болды ма?
– Қай сөздер көңілді болды?
– Сен өз дауысыңды қалай өзгерттің?

Балалар өз әсерлерін бөліседі.

? Қорытынды:

«Қалтырауық қамыр кемпір» ойыны балаларды:

• кейіпкер рөлінде еркін сөйлеуге, дауыс ырғағын қолдануға, интонацияны ажыратуға үйретеді;

• эмоциялық көркем сөйлеу мен мимика-қимыл арқылы ойын мазмұнын ашуға дағдыландырады;

• шығармашылық қиялын, тіл мәдениетін, қарым-қатынас белсенділігін дамытады;

• ұлттық мазмұндағы кейіпкерлерді сахналау арқылы ұлттық дүниетаным мен әдептілікке тәрбиелейді.

Ойын

«Алтыбақан»

Мақсаты

Сұрақ-жауап арқылы сөйлеу әрекетін белсендіру

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Алтыбақанның шағын үлгісі (немесе бейнесін көрсететін сурет, декорация)

• Ұлттық киім киген қуыршақтар немесе балалар костюмі

• Домбыра немесе фондық қазақтың ұлттық музыкасы

• Сұрақтар жазылған карточкалар («Мереке», «Достық», «Отбасы», «Ойындар», «Табиғат» тақырыптарында)

• Шағын сахналық алаң (дөңгелек немесе екі орындық қарсы қойылған сахна түрінде)

Ойын шарты:

Балалар жұппен «алтыбақанға» отырады (немесе елестетілген түрде). Әр жұп бір-біріне сұрақ қойып, жауап береді. Тәрбиеші олардың диалогын бақылайды және сөйлеудің сыпайы, мәдени формаларын қолдануға бағыттайды.

Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Тәрбиеші балалармен жылы амандасып, көңіл-күй қалыптастырады.

Тәрбиеші: «Бүгін біз қазақтың сүйікті ойыны – Алтыбақан ойынын ойнаймыз. Бұл ойын тек көңіл көтеру емес, достармен әңгімелесу, жақсы сөз айту, өз ойын жеткізу ойыны болып табылады.»

Балалар дөңгеленіп отырады, тәрбиеші фон ретінде қазақтың халық әнін қосады.

2. Түсіндіру кезеңі:

Тәрбиеші ойын ережесін түсіндіреді:

• Екі бала кезектесіп «алтыбақанға» отырады.

• Бір бала сұрақ қояды, екіншісі жауап береді.

• Сұрақтар сыпайы түрде, қызықты тақырыптарда қойылады.

• Жауап толық, түсінікті және сызылмай айтылуы тиіс.

Мысалы:

– Сенің сүйікті ойыншығың қандай?
– Менің сүйікті ойыншығым – аю.
– Ол саған неге ұнайды?
– Өйткені ол жұмсақ және менімен бірге ұйықтайды.

Тәрбиеші диалог құрудың үлгісін көрсетіп, балаларды кезекпен сөйлетеді.

3. Негізгі ойын кезеңі:

1. Балалар жұптасып «алтыбақанға» шығады (немесе екі орындыққа отырады).

2. Бірінші бала карточкадан сұрақ таңдайды және жолдасына қояды.

3. Екінші бала ойланып, жауап береді.

4. Кейін рөлдер ауысады.

5. Әр жұп өздерінің шағын диалогтарын топ алдында дауыстап орындайды.

6. Тәрбиеші белсенді балаларды мадақтап, жақсы сұрақ пен жауап үлгілерін атап өтеді.

Тақырып үлгілері:

• «Менің отбасым» – «Сенің үйіңде кімдер бар?»

• «Табиғат» – «Саған қай жыл мезгілі ұнайды? Неліктен?»

• «Достық» – «Сенің ең жақын досың кім?»

• «Мереке» – «Саған қай мейрам ұнайды?»

• «Ойындар» – «Сен қандай ұлттық ойынды жақсы көресің?»

4. Қиындатылған нұсқа:

Үлкен топтағы балаларға ойынның деңгейі күрделендіріледі:

• Бір сұраққа толық сөйлеммен және қосымша пікірмен жауап беру.

• Бір сұраққа екі бала бірігіп жауап құрастыру.

• Өз сұрағын өзі ойлап табу.

Мысалы:

– Саған жаз мезгілі несімен ұнайды?
– Өйткені мен жазда ата-әжемнің ауылына барамын, көлде жүземін және достарыммен асық ойнаймын.

5. Рефлексия кезеңі:

Ойын соңында тәрбиеші балалармен бірге қорытынды әңгіме жүргізеді:

– Қай сұрақты қою ұнады?
– Қай жауап қызықты болды?
– Сен бүгін не үйрендің?

Балалар өз әсерлерін бөліседі. Тәрбиеші жақсы мысалдарды атап өтіп, ойын барысында қолданылған сыпайы сөйлеу үлгілерін қайталап өтеді:
«Рақмет!», «Өте жақсы сұрақ!», «Маған ұнайды, себебі...», «Мен ойлаймын...»

Қорытынды:

«Алтыбақан» ойыны балалардың сұрақ қою және жауап беру дағдыларын жетілдіреді. Олар өз ойын жүйелі, анық, сыпайы жеткізуге үйренеді. Ойын барысында балалардың тыңдау мәдениеті, өзара сыйластық сезімі және ұлттық дәстүрге құрметі артады. Сонымен қатар, топ ішіндегі эмоционалды байланыс нығайып, коммуникативтік белсенділік күшейеді.

Ойын

«Санамақтармен серуен»

Мақсаты

Санамақ айту арқылы дұрыс айту машығын дамыту

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Әр балаға арналған түрлі түсті карточкалар (1–10 аралығындағы сандар немесе суреттер);

• Санамақ сөздері жазылған плакаттар;

• Табиғатты немесе ойын алаңын бейнелейтін суреттер;

• Қазақтың әуендері немесе жеңіл фондық күй (мысалы, “Балбұлақ”, “Жорға аю”);

• Әр топқа арналған “санамақ себеті” (ішінде суреттер немесе ойыншықтар).

⚙️ Ойын шарты:

Балалар тәрбиешімен бірге серуенге шыққандай болып, әр аялдамада санамақ айтады. Әр аялдамадан өткен сайын белгілі бір тапсырма орындалады (мысалы: санау, қимыл жасау, сөз айту). Ойынның шарты — санамақты дұрыс, анық, мәнерлі айтып шығу және тапсырманы орындау.

? Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Тәрбиеші балаларды шеңберге жинап, ойынның тақырыбын хабарлайды:
– «Бүгін біз серуенге шығамыз, бірақ бұл жай серуен емес, санамақтармен серуен! Әр аялдамада біз жаңа санамақ айтамыз!»

Балалар шаттық шеңберінде бір-біріне жылы сөз айтады:
– «Сәлем, достар!», «Біз дайынбыз!»

2. Мотивациялық кезең:

Тәрбиеші балаларға сұрақ қояды:
– «Балалар, сендер санауды білесіңдер ме?»
– «Онда қане, бірге айтайық: бір, екі, үш...»
Балалар бірге санап, белсенділік танытады.

3. Ойын әрекеті (мазмұны):

Ойын үш аялдамадан тұрады:

1-аялдама – «Сандар елі»
Тәрбиеші балаларға санамақ айтады:

Бір дегенім – білеу,
Екі дегенім – егеу,
Үш дегенім – үкі,
Төрт дегенім – төсек...

Балалар тәрбиешінің соңынан қайталап, сөздерді анық айтады. Тәрбиеші кей сөздердің мағынасын түсіндіреді.

Тапсырма: суреттер арқылы “санамақтағы заттарды” табу (білеу, үкі, төсек).

2-аялдама – «Қимылды санамақ»
Тәрбиеші айтады:

Бір дегенім – жүгір,
Екі дегенім – секір,
Үш дегенім – қолыңды көтер!

Балалар санамақпен бірге қимыл-қозғалыстар орындайды. Бұл кезеңде сөйлеу мен моторика қатар дамиды.

Тапсырма: балалардың біреуі жаңа қимыл ойлап, санамаққа қосады (мысалы, «Төрт дегенім – иіл!»).

3-аялдама – «Достық санамақ»
Балалар шеңбер құрып, бірге айтады:

Бірім – мен,
Екім – сен,
Үшіміз – біз,
Достықты сүйеміз!

Тапсырма: балалар жұптасып, бір-біріне достық тілегін айтады.
Мысалы: «Сен көңілдісің!», «Мен сенімен ойнағанды жақсы көремін!»

4. Тілдік және коммуникативтік бөлік:

Ойын соңында тәрбиеші балалармен сұхбат жүргізеді:

• «Қай санамақ саған ұнады?»

• «Санамақ айтқанда неге көңіл бөлдік?»

• «Сен санамақты қалай есте сақтадың?»

Балалар өз ойларын еркін жеткізеді, сөйлеу дағдысы артады.

? Қорытынды:

«Санамақтармен серуен» ойынының нәтижесінде:

• Балалардың сөйлеу мәдениеті мен дұрыс дыбыстау машығы жетілдіріледі;

• Санамақтар арқылы санау, есте сақтау, ырғақпен сөйлеу қабілеттері дамиды;

• Тіл байлығы, сөздік қоры, логикалық ойлауы артады;

• Ұжымдық жұмыс пен өзара тыңдау мәдениеті қалыптасады.

Тәрбиеші серуен соңында балаларды мақтап:
– Санамақ айтқан баланың тілі ширақ, ойы жүйрік болады! – деп қорытындылайды.

Ойын

«Кім қалай сөйлейді?»

Мақсаты

Мәнерлеп сөйлеу дағдыларын жетілдіру

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Жануарлар мен адамдардың бейнелері бар суреттер (мысалы: мысық, ит, құс, мұғалім, ана, бала, дәрігер т.б.);

• Карточкаларда жазылған сөйлемдер мен сөз тіркестері;

• Дыбыстық жазбалар (жануарлардың дауысы, табиғат дыбыстары, адамдардың сөйлеу үлгілері);

• Айна (әр баланың бет-әлпет, эмоциясын көруі үшін);

• Қазақ халқының жеңіл әуендері немесе дыбыстық сүйемелдеу.

Ойын шарты:
Тәрбиеші балаларға әртүрлі кейіпкерлер мен дыбыстарды көрсетіп немесе тыңдатып, сол кейіпкер «қалай сөйлейді» екенін мәнерлеп айтып көрсетуге шақырады.
Мақсат — дауысты, ырғағын, сөйлеу жылдамдығын, көңіл күйін дұрыс бейнелеу.
Мысалы:

• Мысық қалай сөйлейді? — «Мяу-мяу!»

• Мұғалім қалай сөйлейді? — «Балалар, сабақты бастаймыз!»

• Ана қалай сөйлейді? — «Балам, шаршадың ба?»

Балалар өз рөлін дауыс, интонация және эмоция арқылы жеткізуге тырысады.

Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:
   Тәрбиеші балаларды дөңгеленіп отырғызады және ойынның мақсаты мен шартын түсіндіреді.
   – «Бүгін біз әркімнің қалай сөйлейтінін, дауысымыз арқылы қандай көңіл күй білдіре алатынымызды байқап көреміз. Сөйлеуді өнерге айналдырамыз!»

2. Мотивациялық кезең:
   Балаларға таныс кейіпкерлер мен жануарлар суреттері көрсетіледі.
   – «Қане, мысық қалай сөйлейді екен?»
   – «Ал мұғалім ше?»
   Балалар өз болжамдарын дауыстап айтып көреді.

3. Негізгі кезең:
   1-бөлік: “Дыбысты таны”

   • Тәрбиеші жазылған дыбысты қосады (мысалы: ит үрді, бала күлді, ана сөйледі).

   • Балалар дыбыстың кімге немесе неге тиесілі екенін табады.

   • Әр бала сол дыбысты өз дауысымен салып көреді.

2-бөлік: “Кімнің дауысы әсерлі?”

• Тәрбиеші карточкадан сөйлем оқиды:
  «Сәлеметсіз бе, мен сізге көмектесейін бе?»
  «Мен ренжідім!»
  «Жарайсың, өте жақсы орындадың!»

• Әр бала сөйлемді өзіне тән көңіл күймен айтады: қуанышты, ренжулі, сабырлы, таңданған т.б.

• Балалар тыңдап, кімнің айтқаны шынайырақ шыққанын талқылайды.

3-бөлік: “Рөлге ену”

• Балалар 2-3 адамнан топ құрып, шағын көрініс көрсетеді (мысалы: дүкенде, балабақшада, үйде).

• Әр рөлде сөйлеу ырғағы мен дауыс тонына көңіл бөлінеді.

• Мысалы:

  • Сатып алушы: «Маған алма беріңізші!»

  • Сатушы: «Міне, жаңа піскен алмалар!»

  • Қыз бала: «Рақмет!»

• Тәрбиеші интонация, сыпайылық, дауыс күші бойынша бағалайды.

1. Шығармашылық кезең:
   Балалар өздері ойлап тапқан сөйлемдерді әртүрлі көңіл күйде айтып көреді:
   – қуанышты, ренжіген, таңданған, сабырлы, ашулы т.б.
   – «Менің дауысым осылай естіледі!» деп айнаға қарап жаттығады.

Қорытынды:
Тәрбиеші балалармен бірге қорытынды жасайды:
– «Кімнің дауысы қандай әсер қалдырды?»
– «Кімнің сөйлеу мәнері ерекше ұнады?»
– «Сөйлеу кезінде не маңызды екен?»

Балалар өз ойларын бөліседі:
– «Маған қуанышты сөйлеу ұнады!»
– «Мен ренжіген дауысымды көрсетуге тырыстым.»

Педагогикалық қорытынды:
Ойын барысында балалардың сөйлеу ырғағы, дауыс күші, эмоцияны жеткізу дағдылары жетілдіріледі. Олар тыңдаушыға әсерлі сөйлеуді, өз ойын интонация арқылы дәл жеткізуді үйренеді. Сонымен қатар, қарым-қатынас мәдениеті мен тіл байлығы дамиды.

Ойын

«Мақал-сөз мәйегі»

Мақсаты

Мақал-мәтел арқылы ой қорытуға үйрету

? Қажетті құрал-жабдықтар:

• Мақал-мәтелдер жазылған карточкалар (әрқайсысы жеке суреттермен бірге);

• Тақырыптық суреттер: еңбек, достық, табиғат, үлкенді сыйлау, білім, т.б.;

• Интерактивті тақта немесе плакат («Мақал жалғасын тап!» ойынына арналған);

• Қазақы өрнекпен безендірілген қорап (ішінде мақал жазылған қағаздар бар);

• Әуен (спокойная домбыра немесе қазақ күйі) – ойынды бастап, аяқтауға.

? Ойын шарты:

Балалар шеңбер бойымен отырады. Тәрбиеші қазақтың белгілі мақал-мәтелдерін бастап айтып, балалар оның жалғасын табуы керек. Кейде тәрбиеші мақалдың бір бөлігін суретпен немесе іс-әрекетпен көрсетеді, ал балалар сол мақалға қатысты ойды табады.
Ойын барысында балалар мақалдың мағынасын түсіндіреді, өмірмен байланыстырып мысал келтіреді.

? Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Тәрбиеші балаларға жылы үнмен тіл қатып, мақалдың мәнін түсіндіреді.
— Балалар, бүгін біз қазақ халқының даналығын, шешендігін танытатын мақал-мәтелдер әлеміне саяхат жасаймыз. Мақал – қысқа болса да, терең ойды білдіретін сөз қазынасы.
Балаларға «Мақал – сөз мәйегі» деген тіркестің мағынасы түсіндіріледі:
— Мәйек дегеніміз – дәм, мағына, ең маңызды бөлік. Демек, мақал — сөздің дәмі, яғни мән-мағынасы.

2. Негізгі кезең:

I тапсырма: «Мақал жалғасын тап»
Тәрбиеші мақалдың басын айтады, балалар жалғасын табады.
Мысалы:

• Еңбек түбі – береке.

• Отан – оттан да ыстық.

• Дос жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады.

• Үлкенге – құрмет, кішіге – ізет.

Тәрбиеші балалардан мақалдың мағынасын сұрайды:
— «Еңбек түбі береке» дегенді қалай түсінесіңдер?
Балалардың жауаптары тыңдалады. Тәрбиеші толықтырып, әр баланың ой айтуына мүмкіндік береді.

II тапсырма: «Суреттегі мақал»
Балаларға түрлі суреттер көрсетіледі (мысалы, бала ата-анасына көмектесіп жатыр, достар бірге ойнап жүр, т.б.).
Тәрбиеші сұрайды:
— Қай мақал осы суретке сай келеді?
Мысалы:

• «Бірлік бар жерде – тірлік бар».

• «Досы көпті жау алмайды».

• «Жақсы сөз – жарым ырыс».

Балалар өз нұсқаларын айтады. Дұрыс жауапқа мақтау беріледі.

III тапсырма: «Мақалмен сөйлейік»
Балалар жұппен жұмыс істейді. Бірі өмірлік жағдаят айтады, екіншісі соған сай мақалмен жауап береді.
Мысалы:
— «Мен досыма көмектестім» → «Жақсы дос – жан азығы».
— «Бүгін көп еңбек еттім» → «Еңбек етсең – емерсің».
— «Мен атамды сыйлаймын» → «Өзін сыйлаған – өзгені сыйлайды».

Бұл кезеңде балалар диалог арқылы мақалдарды қолдана білуге үйренеді.

3. Қорытынды кезең:

Тәрбиеші сабақты қорытындылайды:
— Бүгін біз мақал-мәтелдер арқылы ойландық, ой түйдік. Қазақ халқы мақал арқылы тәрбиелеген.
Балалардан сұрақтар қойылады:
— Саған қай мақал ұнады?
— Қай мақалдың мағынасын түсіндің?
— Сен үйде ата-анаңмен мақал айта аласың ба?

Белсенді балалар мақтау қағазымен немесе «Сөз шебері» медалімен марапатталады.

Ойын

«Қызықты сұрақтар»

Мақсаты

Сұрақ-жауап формасында еркін сөйлеуге үйрету

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Түрлі-түсті конверттер немесе қорап («Сұрақ қорабы»);

• Ішінде жазылған қызықты сұрақтары бар карточкалар (әрқайсысында бір сұрақ);

• Смайликтер немесе «жұлдызша» белгілері — белсенді балаларды мадақтау үшін;

• Музыкалық сүйемелдеу (жұмсақ әуен немесе фондық әуен).

Ойын шарты:

Балалар кезекпен қораптан бір сұрақ алады және оны дауыстап оқиды (немесе тәрбиеші оқып береді). Сол сұраққа жауап беру керек. Егер бала өз ойымен толық жауап берсе — смайлик алады. Кей сұрақтарға басқа балалар да пікір білдіре алады.
Мақсат — сұрақтарға еркін, байланыстырып сөйлеу, сұрақ қою мәдениетін меңгеру.

Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Тәрбиеші балаларды дөңгелек үстел басына немесе кілем үстіне шеңбер жасап отырғызады.
Балалармен сәлемдесіп, ойынның мақсатын түсіндіреді.

– Балалар, бүгін біз ерекше ойын ойнаймыз. Бұл ойынның аты — «Қызықты сұрақтар».
Мұнда сендерге түрлі сұрақтар беріледі, ал сендер ойланып, өз ойларыңды айтып, жауап бересіңдер.
Дайынсыңдар ма?

Балалар: Иә!

Тәрбиеші үстелге әдемі қорап қояды:

– Міне, бұл — біздің «Сұрақ қорабымыз». Ішінде түрлі сұрақтар жасырылған. Кім бірінші ашқысы келеді?

2. Негізгі кезең:

1-тур: «Сен туралы сұрақтар»
Балалар кезекпен сұрақ алады.
Мысалы:

• Сенің ең жақсы көретін асың қандай?

• Досыңның аты кім?

• Бүгін өзіңді қалай сезініп тұрсың?

• Үйде кім саған көмектеседі?

Тәрбиеші әр жауаптан кейін жылы пікір білдіреді:

– Керемет, сен өз ойыңды анық жеткіздің!
– Өте жақсы жауап, сөйлемің толық болды!

2-тур: «Ойлан да жауап бер!»
Сұрақтар логикалық немесе танымдық сипатта болады.

• Егер сен сиқыршы болсаң, не істер едің?

• Бір күні жаңбыр жаумаса, не болады?

• Үй жануарларының не үшін керек екенін білесің бе?

• Далада қоқыс тастауға бола ма? Неге?

Бұл кезеңде тәрбиеші балалардың ойлау және сөйлеу байланысын дамытады, жауап берушіге көмектесіп, жетекші сұрақтар қоюы мүмкін.

3-тур: «Сұрақ меннен — жауап сеннен!»
Бұл бөлімде балалар бір-біріне сұрақ қояды.

– Енді сендер өз достарыңа сұрақ қойып көріңдер.
Бірақ сыпайы түрде, мысалы: «Айдын, сен неге сурет салғанды жақсы көресің?»

Балалар өзара диалог жүргізеді. Тәрбиеші дұрыс интонация мен сөйлем құрылымына назар аударады:

– Сұрағың тамаша, бірақ соңында «?» белгісін ұмытпа!

4-тур: «Жасырын сұрақ»
Қорапта 2–3 күлкілі немесе ерекше сұрақ бар:

• Егер сен қуыршақ болсаң, не істер едің?

• Үйіңде мысық сөйлей алса, не айтар еді?

• Сенің сиқырлы батыр күшің болса, оны қалай пайдаланар едің?

Бұл бөлім балалардың қиялын, шығармашылығын, еркін сөйлеуін дамытады.

3. Тіл дамыту кезеңі:

Тәрбиеші балалардың жауаптарынан кейін жаңа сөздер мен сөз тіркестерін атап өтеді:

• «Менің ойымша...»

• «Меніңше...»

• «Мысалы...»

• «Себебі...»

• «Бір күні...»

Бұл тіркестерді қайталау және сөйлемде қолдану жаттығуы жасалады.

4. Қорытынды кезең:

Ойын соңында тәрбиеші балаларды мадақтап, қорытындылайды:

– Бүгін сендер тамаша сөйлестіңдер!
Әркім өз ойын еркін жеткізді, сұрақтарға нақты жауап берді.
Кімге ойлануға қиын болды? Ал кімнің жауабы ерекше болды?

Белсенді балаларға смайликтер немесе «Жақсы сөйлеймін!» жапсырмалары беріледі.

Қорытынды:

«Қызықты сұрақтар» ойыны арқылы балалар сұрақ қою және жауап беру мәдениетін меңгереді, өз ойын еркін жеткізе білуге үйренеді. Ойын барысында балалардың тілдік белсенділігі, логикалық ойлау қабілеті және коммуникативтік құзыреттілігі дамиды.
Балалар диалогқа қызығып қатысады, бір-бірін тыңдап, өз пікірін сыпайы жеткізуге машықтанады.

Нәтижесі:

• Сұрақ қою және жауап беру машығы қалыптасады;

• Сөйлеу мәдениеті мен сөздік қоры кеңейеді;

• Топтық қарым-қатынас пен өзара тыңдау қабілеті артады;

• Балалар өз ойын жүйелі түрде жеткізуге үйренеді.

Ойын

«Жеті қазына»

Мақсаты

Қазақи ұғымдарды түсінуге, сөздік қорды байыту

Қажетті құрал-жабдықтар:

• «Жеті қазына» суреттері немесе карточкалар: ер жігіт, сұлу жар, жүйрік ат, қыран бүркіт, құмай тазы, берен мылтық, ақыл-білім;

• Қазақы оюлармен безендірілген сандық немесе қобдиша;

• Ұсақ белгілер (жұлдызша, тиын, т.б.) — балалардың жетістіктерін бағалау үшін;

• Интерактивті тақта немесе плакат (қазыналар тізімі көрсетіледі);

• Ұлттық музыка (ойынның басталуы мен қорытындысында пайдаланылады).

Ойын шарты:

Тәрбиеші балаларға қазақ халқының «жеті қазына» ұғымы туралы түсіндіреді және сандықтың ішінен қазыналарды табу тапсырмасын береді.
Балалар әр қазынаның суретін немесе атауын тапқан соң, оның мәнін түсіндіреді және сөйлем құрап айтады.
Кім көбірек қазына тауып, мағынасын дұрыс түсіндірсе, сол жеңімпаз атанады.

Ойын барысы:

1-кезең. Кіріспе (қызығушылық ояту):

Тәрбиеші жұмбақ жасырады:

«Жеті деген киелі сан,
Қазынасы бар әр адамның.
Сол қазынаны білесің бе,
Атап көрші, балам, сен!»

Балалар ойланады, өз ойларын айтады.
Тәрбиеші түсіндіреді:
– Қазақ халқында «Жеті қазына» деген ұғым бар. Ол адамның өміріндегі ең бағалы, қасиетті жеті байлықты білдіреді.

2-кезең. Негізгі бөлім:

Тәрбиеші үстелге жеті түрлі сурет қояды (әр қазына бейнеленген):

1. Ер жігіт – ел қорғаны, батырлықтың белгісі;

2. Сұлу жар – шаңырақтың берекесі;

3. Жүйрік ат – серіктің символы;

4. Қыран бүркіт – еркіндік пен биіктіктің нышаны;

5. Құмай тазы – аңшылық дәстүрдің белгісі;

6. Берен мылтық – батырдың қаруы;

7. Ақыл-білім – адамның ең үлкен байлығы.

Балаларға қазыналардың суреттері аралас күйде ұсынылады.
Әр бала бір сурет таңдап, оны атайды және сөйлем құрайды.
Мысалы:

• «Бұл – жүйрік ат. Ол қазақтың серігі.»

• «Бұл – сұлу жар. Ол отбасының тірегі.»

• «Бұл – ақыл-білім. Ол адамның ең басты қазынасы.»

3-кезең. Тілдік жаттығу:

Тәрбиеші балаларға сұрақтар қояды:

• «Саған қай қазына көбірек ұнайды?»

• «Неліктен?»

• «Сенің ойыңша, адамның ең үлкен байлығы не?»
  Балалар өз ойларын еркін білдіреді. Бұл сәтте диалог құра білу, дәлелдеп сөйлеу, ұлттық сөздік қорды қолдану дамиды.

4-кезең. Дидактикалық бөлім (жинақтау):

Тәрбиеші әр қазынаның атын атап, балалармен бірге қайталатады.
Содан соң сандыққа қайта салып, былай дейді:
– «Кім менің қазынамды дұрыс атайды?»
Тәрбиеші сандықтан бір затты алып шығып, сипаттайды, ал бала оның атын табады.
Мысалы:
– «Бұл қазына ер азаматтың серігі, бәйгеде шапса жеңімпаз...»
– Балалар: «Жүйрік ат!»

5-кезең. Қорытынды ойын бөлімі:

Балалар бірігіп «Жеті қазына» тақырыбында шағын өлең немесе ұран құрастырады:

Ақыл – білім қазынам,
Елге қызмет – парызым.
Жеті қазына білейік,
Қадірлейік бәрін де!

Тәрбиеші ойын соңында барлық балаларды мадақтайды.

Қорытынды:

Тәрбиешінің қорытынды сөзі:
– Бүгін біз қазақ халқының киелі «Жеті қазынасы» туралы білдік. Бұл тек байлық емес, халқымыздың өмірлік құндылығы.
– Сендер қазыналарды дұрыс атап, олардың мағынасын жақсы түсіндіңдер.

Нәтижелер:

• Балалардың ұлттық ұғымдар туралы танымы кеңейді;

• Сөздік қоры мен сөйлеу белсенділігі артты;

• Диалогтық және монологтық сөйлеу дағдылары дамыды;

• Қазақ халқының мәдени мұрасына құрмет сезімі қалыптасты.

Ойын

«Кімнің дауысы?»

Мақсаты

Интонация, дауыс ырғағын меңгеру

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Балалардың дауысы жазылған аудио немесе тәрбиеші мен балалардың өздері айтуға арналған сөйлем карточкалары;

• Дыбыс жазу құрылғысы (диктофон немесе телефон);

• Көз байлайтын жеңіл мата (дауысты тану кезеңіне арналған);

• Суреттер мен эмоция белгілері (қуаныш, реніш, таңдану, қорқу т.б.);

• Музыкалық фон (сабақтың көңіл күйіне сай).

? Ойынның шарты:

Балалар шеңбер құрып отырады. Бір баланың көзі байланады, ал басқа бір бала белгілі бір эмоциямен немесе рөлмен сөз айтады. Көзі байланған бала дауысты естіп, оның кімге тиесілі екенін және қандай көңіл күймен айтылғанын табуы керек.
Кім көп және дұрыс тапса, сол бала жеңімпаз атанады.

? Ойынның барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Тәрбиеші балаларды шеңберге отырғызып, сабақты бастайды:
– Балалар, бүгін біз көңілді әрі ерекше ойын ойнаймыз. Бұл ойын бізге дауысымыз арқылы өз сезімімізді білдіруге көмектеседі. Ойынның аты – «Кімнің дауысы?»
– Дауыс дегеніміз не? (Балалар жауап береді).
– Дұрыс айтасыңдар! Дауыс – біздің ішкі сезімімізді жеткізетін құрал. Ал енді ойнап көрейік!

2. Таныстыру кезеңі:

Тәрбиеші бірнеше мысал келтіреді:
– Мен қазір бір сөзді әртүрлі көңіл күймен айтамын, ал сендер оның қандай екенін табыңдар.
Тәрбиеші «Сәлем!» сөзін түрлі интонациямен айтады:

• қуанышпен,

• ренішпен,

• таңданыспен,

• қорқынышпен.

Балалар:
– «Бұл қуанышты дауыс!»
– «Бұл ренжіген дауыс!»
– «Бұл қорыққан дауыс!» — деп жауап береді.

3. Негізгі кезең:

1-бөлім. «Кім айтты?»
Бір бала шеңбердің ортасында отырады, көзі байланады.
Тәрбиеші бір баланы таңдап, оған қысқа сөйлем немесе сөз айтады (мысалы: «Сәлем, достым!», «Мен сені күтем!», «Қане, ойнайық!»).
Дауыс иесі сөйлемді эмоциямен айтады.
Көзі байланған бала тыңдап, былай жауап береді:
– «Бұл Әлидің дауысы! Ол қуанып айтты!»
Дұрыс тапса – 1 ұпай.

2-бөлім. «Көңіл күйді тап!»
Тәрбиеші эмоция бейнеленген карточканы бір балаға көрсетеді (мысалы, күлкілі, ренжіген, таңданған).
Бала сол көңіл күйге сай сөйлемді айтады:

«Бүгін күн қандай әдемі!» (қуанышпен)
«Мен ойыншықты жоғалтып алдым...» (ренішпен)

Қалған балалар оның дауысынан қандай көңіл күй екенін табады.

3-бөлім. «Дыбысты тыңда!» (интонация ойыны)
Тәрбиеші белгілі бір дауыс түрлерін айтады:
– Ақырын, қатты, баяу, асығыс, сыпайы, көңілді.
Балалар осы дыбыстарды қимыл арқылы бейнелейді.
Мысалы:
– Егер дауыс қатты болса – қолдарын жоғары көтереді.
– Егер жай болса – алақандарын құлаққа тосады.

Бұл бөлім балалардың интонациялық естуін және дауыс ырғағын ажырату дағдыларын дамытады.

4. Қиындату кезеңі:

Тәрбиеші 2-3 баланың дауысын қатар тыңдатады.
– Қайсысы ренжіген дауыспен айтты?
– Қайсысы қуанышты дауыспен айтты?
Балалар салыстырып, өз пікірлерін айтады.

5. Қорытынды кезең:

Барлық балалар ойыннан алған әсерлерін бөліседі.
– «Маған қатты ұнады, себебі мен Динаның дауысын таныдым!»
– «Маған ренжіген дауыс қызық болды!»
Тәрбиеші балаларды мадақтайды және қорытындылайды:
– Біз бүгін дауыс арқылы сезімді жеткізуді және бір-бірімізді тыңдауды үйрендік. Кімнің дауысы ерекше екенін байқадыңдар ма? Әр адамның дауысы — өзіндік қолтаңба сияқты ерекше!

Ойын

«Сөйлем құрастыр»

Мақсаты

Суретпен жұмыс арқылы сөйлем құрау

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Тақырыптық суреттер топтамасы (жануарлар, ойыншықтар, тағамдар, табиғат көріністері, отбасылық өмір т.б.);

• Карточкаларда жазылған жеке сөздер (зат есім, сын есім, етістік түрінде);

• Интерактивті тақта немесе флипчарт (суретті көрсетуге арналған);

• Сөйлем құрастыруға арналған үлгі схемалар (мысалы: кім? не істеді? қайда?).

Ойын шарты:

Балаларға суреттер немесе сөздер көрсетіледі. Әр бала суретке қарап, өз бетінше немесе топпен бірге сөйлем құрастырады.
Мақсат — сурет мазмұнына сәйкес мағыналы, толық сөйлем айту.
Педагог әр баланың сөйлемін тыңдап, қажет болған жағдайда түзетіп, толықтыруға көмектеседі.

Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Тәрбиеші балаларды шеңберге жинап, жылы амандасады.
– «Балалар, бүгін біз қызықты ойынды ойнаймыз. Бұл ойында біз суретке қарап сөйлем құрастырамыз!» – деп мотивация тудырады.
Ойын алдында сөйлем дегеніміз не екенін қысқаша еске түсіреді:
– «Сөйлем — бір немесе бірнеше сөзден құралып, толық ойды білдіреді.»
Балалармен бірге мысал келтіреді:
– «Күн жарқырап тұр.»
– «Қыз алма жеп отыр.»

2. Кіріспе кезең:

Тәрбиеші бірінші суретті көрсетеді (мысалы, бала шар ұстаған сурет).
Сұрақтар қояды:

• Бұл кім?

• Ол не істеп жатыр?

• Қайда тұр?
  Балалар жауап береді, ал тәрбиеші олардың жауаптарын біріктіріп толық сөйлем құрайды:
  ? «Бала қызыл шар ұстап тұр.»

Содан кейін тәрбиеші балаларды сөйлемді өздері құрастыруға шақырады.

3. Негізгі кезең:

1-тапсырма.
Тәрбиеші әр балаға жеке сурет таратады.
Мысалы:

• Мысық сүт ішіп отыр;

• Анасы тамақ пісіріп жатыр;

• Балалар бақшада ойнап жүр.

Балалар суретке қарап сөйлем айтады.
Тәрбиеші әр сөйлемді қайталатып, дұрыс айтылуына назар аударады.

2-тапсырма.
Педагог сөз карточкаларын пайдаланады.
Мысалы, карточкаларда жазылған: қыз – гүл – терді; балалар – доп – ойнады; ит – үрді.
Балалар осы сөздерден сөйлем құрастырады.

3-тапсырма. «Кім жылдам?»
Педагог бірнеше суретті жылдам көрсетеді, ал балалар жылдам сөйлем құрап айтуы керек.
Мысалы:
– «Қоян секіріп жүр!»
– «Құс ұшып кетті!»
– «Ағам кітап оқып отыр!»

Бұл тапсырма балалардың жылдам ойлау және сөйлеу белсенділігін арттырады.

4. Рефлексия кезеңі:

Педагог балалармен сұхбат жүргізеді:
– «Саған қай сурет ұнады?»
– «Қай сөйлемді айту қиын болды?»
– «Қай сөзді жиі қолдандың?»

Балалар өз әсерлерін бөліседі. Педагог олардың сөйлемдерін мадақтайды:
– «Тамаша айттың!»,
– «Сенің сөйлемің өте әдемі шықты!»
– «Сөздерді дұрыс байланыстыра алдың!»

Қорытынды:

«Сөйлем құрастыр» ойыны балалардың байланыстырып сөйлеу қабілетін, логикалық ойлауын және тілдік белсенділігін дамытады.
Балалар сөздерді мағыналы түрде байланыстыруды, сөйлем құрылымын сақтауды, өз ойын жүйелі жеткізуді үйренеді.
Ойын барысында олар жаңа сөздерді меңгереді, дұрыс дыбыстауға, сөйлемдегі сөздердің ретін сақтауға дағдыланады.

Бұл ойын күнделікті тіл дамыту сабақтарында, сонымен қатар сөйлеу мәдениетін қалыптастыруда өте тиімді.

Ойын

«Суреттегі ойын»

Мақсаты

Ойын көріністерін әңгімелеу

? Қажетті құрал-жабдықтар:

• Балаларға таныс ұлттық ойындарды бейнелейтін суреттер (мысалы: «Тақия тастамақ», «Арқан тарту», «Асық ойнау», «Алтыбақан»);

• Үлкен форматтағы иллюстрациялар немесе интерактивті тақтадағы слайдтар;

• Магнитті тақта және суреттерді бекітуге арналған магниттер;

• Әдемі безендірілген сөз карточкалары (іс-әрекеттер мен эмоцияларды білдіретін сөздер: жүгіреді, ойнайды, қуанады, достар, күлкілі, жеңді, көмектесті т.б.);

• Музыкалық сүйемелдеу (жеңіл көңілді әуен).

? Ойын шарты:

Балаларға белгілі бір ойынның суреті көрсетіледі. Әр бала немесе топ суретке қарап, не болып жатқанын өз сөзімен айтып беруі керек.
Мақсат – суреттегі әрекетті сипаттау ғана емес, оған өз көзқарасын білдіру, кейіпкерлердің не ойлап тұрғанын елестету, сөйлеу тілін байыту.
Балалар әңгімені бастау, жалғастыру және аяқтау үлгілерін қолданады.

? Ойынның барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Тәрбиеші балаларды шеңберге отырғызып, көңілді әуен қосады.
– Балалар, бүгін біз қызықты ойын ойнаймыз. Бұл ойында сөзбен суретті «тірілтеміз». Әр сурет – бір сәт, бір әңгіме. Кім суретке қарап, не болып жатқанын айтып бере алады?

Балаларға бірнеше сурет көрсетіледі. Мысалы:
1️⃣ Балалар «Арқан тарту» ойнап жатыр.
2️⃣ Балалар «Тақия тастамақ» ойынын ойнап отыр.
3️⃣ «Алтыбақанда» тербеліп жатқан қыз бен жігіт.

Тәрбиеші:
– Қане, кім бірінші айтып береді? Суретке қара да, не көріп тұрғаныңды әңгімеле!

2. Мотивациялық кезең:

Балалардың назарын аудару үшін тәрбиеші ойын түрінде сұрақтар қояды:

• Суретте не болып жатыр?

• Бұл балалар не істеп жүр?

• Олар қандай көңіл күйде?

• Егер сен осы ойында болсаң, не істер едің?

Тәрбиеші балалардың әр жауабын қолдап, толық сөйлеммен жауап беруге ынталандырады.

Мысалы, бала:
– «Олар арқан тартып жатыр» десе,
тәрбиеші:
– «Дұрыс, бірақ толық айтып көрші. Кім тартып жатыр? Қайда? Не істеп жатыр?» – деп жетелейді.

3. Негізгі бөлім:

1-кезең – Бірлескен сипаттау:
Тәрбиеші бірінші суретті көрсетіп, сипаттаудың үлгісін көрсетеді:
– «Мына суретте үш бала арқан тартып жатыр. Олардың жүзінде күлкі бар. Бір топ жеңіп бара жатқан сияқты. Олар бір-біріне көмектесіп, бірге күш салып жатыр. Бұл ойында балалар ынтымақты болуды үйренеді».

2-кезең – Жеке сипаттау:
Әр бала өзіне ұнаған суретті таңдап, әңгімелейді.
Мысалы:
– «Менің суретімде екі қыз “Тақия тастамақ” ойынын ойнап отыр. Бірі тақияны жасырды, екіншісі байқап отыр. Олар күліп, көңілді отыр. Меніңше, бұл ойында достық пен байқампаздық маңызды».

3-кезең – Рөлдік толықтыру:
Тәрбиеші тапсырма береді:
– «Ал енді суреттегі балалардың біреуі сен болдың делік. Не айтар едің?»
Балалар өз ойларын рөлдік сөйлемдермен жеткізеді:
– «Мен арқанды қаттырақ тартам!»,
– «Тақия менде!»,
– «Жеңдік!»

Бұл кезеңде балалардың сөйлеу белсенділігі, қиялы және сөйлеу ырғағы дамиды.

4. Рефлексия кезеңі:

Тәрбиеші балаларға сұрақтар қойып, қорытынды жасайды:
– Сурет арқылы не үйрендік?
– Қай сурет саған ұнады және неге?
– Әңгімелеу кезінде қай сөздерді қолдандың?
– Достарыңның әңгімесін тыңдағанда не байқадың?

Балалар өз әсерлерін бөлісіп, бір-бірінің әңгімесін мақтайды.

Ойын

«Сөйлемді жалғастыр»

Мақсаты

Логикалық сөйлеуді дамыту

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Сөйлемнің басы жазылған карточкалар (мысалы: «Күн шыққанда...», «Менің досым...», «Анашым әрдайым...», «Мектепке дейін мен...» т.б.)

• Суретті карточкалар (табиғат, жануарлар, адамдар, тұрмыстық көріністер бейнеленген)

• Себет немесе қорап (ішіне сөйлем бастамалары салынады)

• Музыка (фон ретінде)

• Бағалау белгілері (жұлдызша, смайлик, күн бейнесі т.б.)

Ойын шарты:

Тәрбиеші сөйлемнің басын оқиды немесе карточкадан көрсетеді, ал бала оны логикалық тұрғыда жалғастырып айтуы тиіс. Сөйлем мағыналы, толық және байланысты болуы керек. Балалар кезекпен қатысады. Ең қызықты және дұрыс жалғастырған бала мадақталады.

Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Тәрбиеші балаларды дөңгеленіп отырғызады.

Тәрбиеші: «Бүгін біз сөйлемдерді жалғастыру арқылы ойымызды толық жеткізуге үйренеміз. Әр сөйлемнің басын тыңдап, оны жалғастырып көрейік!»

Көңілді фондық музыка қосылады.

2. Түсіндіру кезеңі:

Тәрбиеші ойынның шартын түсіндіреді:

• Мен сөйлемнің басын айтамын немесе көрсетемін;

• Сендер сөйлемді ойың бойынша жалғастырасыңдар;

• Сөйлем мағыналы, бір ойды толық жеткізетін болсын.

Мысал:

– Күн шыққанда...
– ...барлық гүлдер оянып, құстар сайрайды.
– Менің досым...
– ...мейірімді және маған көмектеседі.
– Анашым әрдайым...
– ...маған жылы сөз айтады.

3. Негізгі ойын кезеңі:

1-нұсқа:

• Тәрбиеші қораптан сөйлем басталған карточканы алып оқиды.

• Балалар кезекпен сөйлемді жалғастырып айтады.

• Бір бала сөйлеп болған соң, келесісі басқа карточка таңдайды.

• Егер бала сөйлемді дұрыс әрі мағыналы жалғастырса — жұлдызша немесе смайлик алады.

2-нұсқа (суретті):

• Балаларға суретті карточкалар көрсетіледі.

• Әр сурет бойынша сөйлемнің басы беріледі.

• Мысалы, суретте жаңбыр бейнеленген болса:

«Жаңбыр жауғанда...» – бала: «...мен әдемі қолшатыр ұстаймын.»
«Аспанда күн жарқырағанда...» – «...мен достарыммен серуенге шығамын.»

3-нұсқа (жұптық жұмыс):

• Бір бала сөйлемнің басын айтады, екіншісі оны аяқтайды.

• Мысалы:

1-бала: «Мен орманға барғанда...»
2-бала: «...құстардың дауысын тыңдадым.»

Бұл тәсіл балаларды бір-бірін тыңдауға, сөзін толықтыруға және логикалық байланысты сақтауға үйретеді.

4. Қиындатылған нұсқа (үлкен топтарға):

• Тәрбиеші сөйлемді екінші рет өзгертіп береді (мысалы, шартты сөйлемдер, себеп-салдар байланысы бар сөйлемдер):

«Егер мен достарыммен ойнасам...»
«Мен өскенде...»
«Қыста қар көп болса...»

• Балалар өз ойларын шығармашылық тұрғыда жеткізеді.

5. Рефлексия кезеңі:

Ойын соңында тәрбиеші балалардан сұрайды:

– Саған қай сөйлем ұнады?
– Қай сөйлемді жалғастыру қиын болды?
– Сен өз ойыңды қалай жеткіздің?

Тәрбиеші жақсы мысалдарды атап, балаларды мадақтайды.

Ойын

«Салт-дәстүрлер сөйлейді»

Мақсаты

Ұлттық дәстүрлерді сипаттап айту

? Қажетті құрал-жабдықтар:

• Қазақтың ұлттық бұйымдарының макеттері немесе суреттері (бесік, кимешек, шапан, т.б.);

• Салт-дәстүр бейнеленген карточкалар (мысалы: тұсаукесер, бесікке салу, сүндет той, беташар, т.б.);

• Қазақтың ұлттық музыкасы (домбыра күйлері: «Балбырауын», «Келін түсіру»);

• Киіз үйдің ішкі көрінісін бейнелейтін безендіру бұрыш немесе макет;

• Балалар киетін ұлттық киім элементтері (қалпақ, камзол, шапан, сәукеле).

⚙️ Ойын шарты:

Балалар топқа бөлініп, карточкадан бір салт-дәстүрді таңдайды. Әр топ өз салтын сипаттап айтып, оны шағын рөлдік көрініс немесе әңгіме арқылы таныстырады.
Шарт: сөйлеу кезінде «кім?», «не істеді?», «қалай өтті?» деген сұрақтарға толық жауап беру және дәстүрдің мағынасын дұрыс түсіндіру.

? Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Тәрбиеші балаларды шеңберге жинап, ойынның атауын жариялайды:
– «Балалар, бүгін біз “Салт-дәстүрлер сөйлейді” ойынын ойнаймыз. Қазақ халқының дәстүрлері — халқымыздың жүрегінде сақталған асыл қазына. Кәне, сол қазынаны бірге еске түсірейік!»

Тәрбиеші дәстүрлердің суреттерін немесе бейнелерін көрсетеді, балалар олардың атын атайды.
Мысалы:
– «Мына суретте не бейнеленген?»
– «Тұсаукесер!»
– «Дұрыс, бұл — баланың алғашқы қадамының тойы!»

2. Мотивациялық кезең:

Тәрбиеші балалардың қызығушылығын арттыру үшін жұмбақ айтады:

Бала өседі, ел ертең деп,
Қаз басқанда той өтеді.
(Жауабы: Тұсаукесер)

Немесе мақал айтады:

«Жеті атасын білген ұл – жеті жұрттың қамын жер».

Тәрбиеші балалардан:
– «Сендер қандай салт-дәстүрлерді білесіңдер?» – деп сұрайды.
Балалар өз жауаптарын айтады: «Бесікке салу», «Тұсаукесер», «Беташар», т.б.

3. Негізгі ойын әрекеті (мазмұны):

1-кезең. «Салт таңдау»
Балалар себеттен немесе үстелден бір карточка алады. Онда салт-дәстүрдің атауы жазылған (мысалы: «Бесікке салу»).

2-кезең. «Сөйле және сипатта»
Әр топ өз салты туралы айтып береді:

• Қашан және қалай өткізіледі;

• Қандай заттар қолданылады;

• Кімдер қатысады;

• Бұл дәстүрдің мәні неде.

Мысалы:

«Бесікке салу дәстүрі – жаңа туған баланы бесікке бөлеу рәсімі. Бұл дәстүр арқылы баланың ұйқысы тыныш, өмірі ұзақ болсын деп тілек айтылады. Әжелер ән айтып, бата береді.»

3-кезең. «Көрініс көрсет»
Балалар шағын рөлдік көрініс көрсетеді. Мысалы, «Беташар» дәстүрін сахналау:

• Келін рөлін бір бала ойнайды,

• Басқалары – бата берушілер мен домбырашы.
  Тәрбиеші көрініс кезінде балалардың сөйлеуін, сәлемдесу мен тілек айту дағдыларын бақылайды.

4-кезең. «Түсіндір және сұрақ қой»
Бір топ өз дәстүрін таныстырған соң, басқа топ сұрақ қояды:
– «Бұл дәстүр не үшін жасалады?»
– «Кімдер қатысады?»
– «Саған не ұнады?»

Балалар сұрақтарға толық жауап беріп, диалог жүргізуге үйренеді.

4. Тілдік және коммуникативтік бөлік:

Ойын соңында тәрбиеші талқылау жүргізеді:

• «Қай дәстүр сендерге ең қызықты болды?»

• «Салт-дәстүрлерді не үшін сақтау керек?»

• «Біз оларды қалай жалғастыра аламыз?»

Балалар өз пікірлерін еркін жеткізіп, ұлттық құндылыққа деген сүйіспеншілігін білдіреді.

? Қорытынды:

«Салт-дәстүрлер сөйлейді» ойыны арқылы балалар:

• Қазақ халқының салт-дәстүрлерін тани отырып, ұлттық мәдениетке қызығушылық танытады;

• Сөйлеу және сипаттап айту машықтарын жетілдіреді;

• Өз ойын жүйелі, толық жеткізуді үйренеді;

• Сыпайы сөйлеу, әдеп сақтау, тыңдай білу дағдылары қалыптасады.

Тәрбиеші ойынды мына сөздермен аяқтайды:
– Салтты сақтаған ел – рухани бай ел! Біз өз дәстүрімізді білеміз, сыйлаймыз және жалғастырамыз!

Ойын

«Кім тез табады?»

Мақсаты

Сөздік ойын арқылы тез ойлау қабілетін арттыру

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Суретті карточкалар (табиғат, жануарлар, тағам, киім, тұрмыстық заттар т.б. тақырыптар бойынша);

• Әріп жазылған текшелер немесе магниттік әріптер;

• Уақыт өлшегіш (құм сағат немесе секундомер);

• Кішкентай себет немесе қорап (карточкаларды жинауға арналған);

• Қазақ әуені немесе көңілді фоновая музыка.

Ойын шарты:
Тәрбиеші белгілі бір әріпті немесе тақырыпты айтады, балалар сол бойынша сөздерді жылдам табуы керек.
Мысалы:

• «М» әрпінен басталатын заттарды ата.

• «Жемістер» тақырыбында не білесің?

• «Асханадағы заттар» дегенде қандай сөздер есіңе түседі?

Кім көбірек сөз айтып, тез жауап берсе — сол жеңімпаз атанады.

Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі

Тәрбиеші балаларды дөңгеленіп отырғызады және ойынның мақсатын түсіндіреді:
– «Бүгін біз сөз арқылы жарысамыз. Кімнің ойы тез, сөзі көп, сол жеңімпаз болады!»

Балаларға карточкалар мен әріптер көрсетіледі. Әуен ойнап тұрады, балалар көңілді қалыпқа енеді.

2. Мотивациялық кезең

Тәрбиеші шағын диалог бастайды:
– «Балалар, кейде біз ойымызды тез айтуға үлгермей қаламыз, солай ма?»
– «Ендеше бүгін тез ойлап, дұрыс сөз табуға жаттығамыз!»

Сөйтіп ойын шартын қайталайды және балаларға үлгі көрсетеді:
– «Мысалы, мен “К” әрпін айтамын, ал сендер сол әріптен басталатын заттарды айтасыңдар: киім, кесе, көже, кілт...»

3. Негізгі кезең

1-бөлік: “Әріптен сөз тап”

• Тәрбиеші бір әріп атайды (мысалы: А, М, С).

• Балалар кезекпен сол әріптен басталатын сөздерді айтады.

• Әр бала айтқан сайын тәрбиеші уақыт өлшеп отырады (5–7 секунд ішінде жауап беру керек).

• Қателеспей көп сөз айтқан бала ұпай жинайды.

2-бөлік: “Тақырып бойынша сөз тап”

• Тәрбиеші белгілі бір тақырып атайды:
  Жануарлар, Киімдер, Жемістер, Мектептегі заттар, Ұлттық тағамдар.

• Балалар сол тақырыпқа қатысты сөздерді атайды.

• Мысалы:

  • Тақырып: «Жемістер» — алма, алмұрт, өрік, шие, қауын...

  • Тақырып: «Ұлттық тағамдар» — бауырсақ, қымыз, ірімшік, жент...

• Кім көп және дұрыс айтса — жеңімпаз.

3-бөлік: “Суреттен тап”

• Тәрбиеші бірнеше суретті үстелге қояды.

• Бір сөзді дауыстап айтады (мысалы: “Жануарлар”), балалар тез арада сәйкес суретті тауып, атын айтуы керек.

• Жауап дұрыс болса, сурет балаға беріледі. Соңында кімнің суреті көп — сол топ жеңеді.

4. Қорытынды кезең

Ойын аяқталған соң тәрбиеші балалармен бірге нәтижесін талдайды:
– «Кім тез ойлады?»
– «Қай әріптен сөз табу қиын болды?»
– «Бүгін не үйрендің?»

Балалар өз әсерлерімен бөліседі:
– «Маған “Жемістер” тақырыбы ұнады!»
– «Мен “М” әрпінен көп сөз таптым!»

Қорытынды:

• Балалардың тез ойлау, есте сақтау, салыстыру, ассоциация жасау қабілеттері дамиды.

• Сөздік қоры байып, өз ойын тез әрі нақты жеткізу машығы қалыптасады.

• Балалар өз жетістігіне қуанып, топта өзара қолдау мәдениеті дамиды.

• Ойын арқылы тілге, сөзге, ойға қызығушылықтары артады.

Ойын

«Көңілді қимылдар»

Мақсаты

Қимылды ойындармен сөз тіркесін қолдану

? Қажетті құрал-жабдықтар:

• Түрлі түсті қимыл карточкалары (мысалы: «секіру», «жүгіру», «отыру», «қол шапалақтау» т.б.);

• Интерактивті тақта немесе плакат (қимыл суреттері бейнеленген);

• Әуен (көңілді қазақ биі, «Қара жорға», «Бипыл»);

• Ойын алаңы немесе кең бос орын;

• Сөз тіркестері жазылған қағаздар (мысалы: «жоғары секіру», «жылдам жүгіру», «жай жүру», «қол шапалақтау»).

? Ойын шарты:

Тәрбиеші балаларға қимылға байланысты сөз тіркесін айтып немесе көрсетіп, соған сәйкес әрекетті орындауды ұсынады.
Балалар берілген сөз тіркесін қимылмен бейнелей отырып, оны дауыстап қайталайды.
Мақсат — сөз тіркестерін дұрыс айту, олардың мағынасын қимылмен жеткізе білу және қимылдық сергектікті арттыру.

? Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Тәрбиеші балаларды шеңберге жинап, көңілді әуен қосады.
— Балалар, бүгін біз сөз бен қимылды біріктіретін көңілді ойын ойнаймыз!
Ойынның атауын айтады: «Көңілді қимылдар».
Балаларға қысқаша түсіндіреді:
— Мен сендерге қимыл туралы сөз тіркесін айтамын, ал сендер оны қимылмен көрсетіп, сөзін дауыстап қайталайсыңдар.

2. Негізгі кезең:

I бөлім: “Сөз бен қимыл” сәйкестігі

Тәрбиеші сөз тіркестерін айтады, балалар оны қимылмен орындайды және қайталайды.
Мысалы:

• «Жоғары секіру!» — балалар секіреді, дауыстап қайталайды.

• «Жылдам жүгіру!» — балалар жеңіл жүгіреді.

• «Қол шапалақтау!» — бәрі бірге шапалақтайды.

• «Алақан соғу!» — балалар бір-біріне қарап, алақандарын түйістіреді.

• «Бір орында тұру!» — тынышталып, сөзді қайталайды.

Тәрбиеші:
— Кім дұрыс және дәл орындады, соған «жарайсың!» деп айтамыз.

II бөлім: “Кім жылдам табады?”

Тәрбиеші сөз тіркестерін шатастырып айтады.
Мысалы:
— «Баяу жүгіру!» немесе «Жылдам отыру!»
Балалар күледі, шатаспауға тырысады, сөйтіп қимыл мен сөз арасындағы байланысты есте сақтайды.

III бөлім: “Қимыл ойлап тап!”

Балаларға өздері сөз тіркесін ойлап, соған қимыл жасау тапсырылады.
Мысалы:

• «Қуана билеу!»

• «Қол бұлғау!»

• «Жоғары секіріп сәлем беру!»

Бұл бөлімде балалар шығармашылық танытады, өз ойларын еркін жеткізеді.

3. Қорытынды кезең:

Барлық балалар бір шеңберге қайта тұрып, ойынның нәтижесін талқылайды.
Тәрбиеші сұрақтар қояды:
— Саған қандай қимыл ұнады?
— Қай сөз тіркесін есте сақтадың?
— Сөз бен қимылды бірге қолдану қиын ба, әлде қызық па?

Тәрбиеші балаларды белсенділігі мен көңілді қатысқаны үшін мадақтайды:
— Сендер бүгін сөзді де, қимылды да тамаша орындадыңдар!

Қорытынды ретінде бәрі бірге «Қара жорға» биін билеп, көтеріңкі көңіл күйде сабақты аяқтайды.

? Мазмұндық сипаттама:

«Көңілді қимылдар» ойыны балалардың тілдік және моторлық қабілеттерін қатар дамытады.
Сөз тіркестері арқылы қимылды бейнелеу баланың есте сақтау, тыңдау және айту қабілеттерін жетілдіреді.
Бұл ойын логопедиялық және тіл дамыту сабақтарында қолдануға өте ыңғайлы, себебі:

• сөз тіркестерін мағынасына қарай қолдануды үйретеді;

• қимыл арқылы сөздің мағынасын нақтылайды;

• балалардың эмоциялық белсенділігін арттырады;

• ұжыммен қимылдауды, келісімді әрекет етуді қалыптастырады.

? Қорытынды:

Ойын соңында балалар:

• Қимылды сипаттайтын сөз тіркестерін орынды қолданады;

• Сөйлеу барысында сөз бен іс-қимылдың байланысын түсінеді;

• Өз ойларын нақты, анық жеткізеді;

• Қимыл, әуен және сөз арқылы көңіл-күйін еркін білдіреді.

Ойын

«Сөйле де, жең!»

Мақсаты

Белсенді сөйлеуге итермелеу

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Суреттер мен карточкалар (тақырыптар бойынша: жануарлар, табиғат, отбасы, достық, ұлттық киімдер т.б.);

• Дыбыстық белгі (қоңырау немесе қыстырма сигнал);

• «Сөйле де, жең!» жазуы бар тақта немесе плакат;

• Бағалау белгілері (жұлдызшалар, смайликтер);

• Қол микрофон немесе ойыншық микрофон (сөйлеу рөлін күшейту үшін).

Ойын шарты:

Балалар берілген тақырып бойынша қысқа, мазмұнды сөйлем немесе шағын әңгіме құрастырады.
Сөйлеу уақыты шектеулі — 30 секунд.
Кім нақты, түсінікті және мәнерлі сөйлесе, сол жеңімпаз атанады.
Ойын барысында басқа балалар сөйлеушіні тыңдап, соңында «Кім жақсы айтты?» деп дауыс береді.

Ойын барысы:

1-кезең. Ұйымдастыру (мотивациялық кезең):

Тәрбиеші балаларды шеңберге отырғызып, былай дейді:
– «Бүгін біз ерекше ойын ойнаймыз. Бұл ойында кім жақсы сөйлей алады, кім өз ойын батыл жеткізе біледі – соны анықтаймыз!»
Балаларға ойын ережесі түсіндіріледі:

1. Әр балаға сурет немесе сөз тіркесі беріледі.

2. Ол сурет бойынша 2–3 сөйлем құрайды.

3. Қалған балалар мұқият тыңдап, соңында бағалайды.

2-кезең. Негізгі бөлім (ойынның мазмұны):

1-тапсырма. «Сурет сөйлейді»

• Тәрбиеші балаларға бір-бір сурет ұсынады (мысалы, «Құстар», «Отбасы», «Наурыз мейрамы», «Мектеп»).

• Әр бала суретке қарап сөйлем құрайды:
  – «Бұл менің отбасым. Біз бірге серуенге шығамыз.»
  – «Наурыз мерекесінде дастархан жайылады.»
  – «Құстар жылы жақтан ұшып келеді.»

• Тәрбиеші сөйлеу кезінде балалардың дауыс ырғағы мен сөздердің байланысын қадағалайды.

2-тапсырма. «Мен айтамын – сен жалғастыр!»

• Бір бала сөйлемді бастайды, келесі бала оны жалғастырады.
  Мысалы:
  – «Бүгін ауа райы жылы...»
  – «...өйткені күн шығып тұр.»
  – «...біз далада ойнадық.»

• Бұл кезең логикалық және диалогтық сөйлеуді дамытады.

3-тапсырма. «Сөйле де, жең!» жарысы

• Екі балаға бір тақырып беріледі, мысалы: «Досым туралы» немесе «Менің сүйікті тағамым».

• Бірінші бала сөйлейді, екінші бала басқа сөздермен сол ойды толықтырады немесе өз пікірін айтады.

• Тәрбиеші сөйлеу мәдениетіне назар аударады: дауыс, көзқарас, сөздердің байланысы.

• Қалған балалар тыңдап, кімнің сөзі нақтырақ және әсерлі екенін анықтайды.

4-тапсырма. «Сиқырлы микрофон»

• Микрофон бір баладан екіншісіне өтеді. Кімнің қолына микрофон түссе, сол 20 секунд ішінде өз ойын айтады.
  Мысалы:
  – «Менің сүйікті ойыным...»
  – «Мен демалыста...»
  – «Менің арманым...»

• Бұл тапсырма сөйлеу батылдығын арттырады.

3-кезең. Қорытынды бөлім:

Тәрбиеші балалардың жауаптарын талқылайды:
– Кім сөйлемдерін әдемі құрды?
– Кім өз ойын анық жеткізді?
– Кімнің сөйлеуі түсінікті болды?

Барлық балалар мадақталады, ал ең белсенділерге жұлдызшалар немесе «Шебер сөйлеуші» атағы беріледі.

Қорытынды:

Тәрбиеші балалардың белсенді қатысқаны үшін ризашылығын білдіреді:
– «Сендер бүгін тамаша сөйледіңдер, ойларыңды анық, әдемі жеткіздіңдер. Енді әрқашан ойын ашық айтып, батыл сөйлеуге тырысыңдар!»

Ойын

«Ұлттық киімдер»

Мақсаты

Киім атауларын меңгеру, сипаттап айту

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Қазақтың ұлттық киімдерінің макеттері, суреттері немесе қуыршақтарға арналған үлгілер (камзол, сәукеле, шапан, кимешек, тақия, бөрік, етік т.б.);

• Киім бөліктерінің атаулары жазылған карточкалар;

• Дөңгелек айнаны немесе айна макетін (өзін сипаттау үшін);

• Интерактивті тақта немесе плакат — «Ұлттық киімдер көрмесі»;

• Музыкалық фон (қазақтың жеңіл әуені).

Ойын шарты:

Балалар ұлттық киім түрлерін көріп, олардың аттарын атап, суреттейді. Әр бала өзіне ұнаған киім түрін таңдап, оны сипаттап айтады: түсі, кім киеді, қандай жағдайда пайдаланылады. Тәрбиеші ойынды диалог және сұрақ-жауап формасында ұйымдастырады.

Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Тәрбиеші балаларды шеңберге жинап, тақырыпқа байланысты әңгімелесуді бастайды.

– Балалар, қазақ халқының өзіне тән киімдері бар екенін білесіңдер ме?
– Бүгін біз «Ұлттық киімдер» ойынын ойнаймыз. Бұл ойында біз ұлттық киімдерді танимыз, атаймыз және сипаттап айтып үйренеміз.

Балалар: Иә!
Тәрбиеші үстелге немесе көрмелік стендке ұлттық киімдердің суреттерін немесе макеттерін қояды.

2. Таныстыру кезеңі (Кіріспе әңгіме):

Тәрбиеші әр киім түрін көрсетіп, қысқаша түсіндіреді:

• Сәукеле – қыз ұзатылғанда киетін бас киім.

• Кимешек – үлкен аналар мен апалар киетін киім.

• Шапан – ер адамдар киетін сырт киім, әдетте құрметті қонақтарға беріледі.

• Камзол – қыз-келіншектер киетін сәндік киім.

• Бөрік – қысқы жылы бас киім.

• Тақия – ер балалар мен ер азаматтардың күнделікті бас киімі.

• Етік – былғарыдан тігілген аяқ киім, қыс пен жазға арналған түрлері бар.

– Ал енді осы киімдерді біз ойын арқылы жақсырақ есте сақтаймыз!

3. Негізгі бөлім (ойын кезеңдері):

1-кезең: «Киімді тап!»

Тәрбиеші карточканы оқиды немесе сипаттайды, ал балалар қай киім екенін табады.

Мысалы:

– Бұл бас киім. Оны қыздар ұзатылғанда киеді. Биік, әдемі, үкісі бар. (Балалар: Сәукеле!)
– Бұл киімді ер адамдар салт-дәстүр кезінде киеді. Ол жылы, өрнекті.

(Балалар: Шапан!)

Жауап берген бала суретті көрсетіп, сөз тіркесін айтады:

«Бұл – қыздардың сәукелесі», «Бұл – ер адамның шапаны».

2-кезең: «Киім дүкені» (рөлдік ойын)

Тәрбиеші балаларды екі топқа бөледі: бірі – сатушылар, бірі – сатып алушылар.
Сатушылар үстелге киім суреттерін немесе макеттерін қойып, оларды сипаттап сатады.

Мысалы:

– Сәлеметсіз бе! Қандай киім керек еді?
– Маған көк түсті камзол керек.
– Міне, камзол. Ол әдемі, қыздарға арналған.

Ойын барысында балалар «Беріңізші», «Рақмет», «Қанша тұрады?» сияқты сөйлеу этикетін қолданады.

3-кезең: «Кім не киді?»

Бұл кезеңде балалар ұлттық кейіпкерлердің (әже, ата, қыз, ұл, батыр, келін) суреттерін алады да, олардың үстіндегі киімді сипаттайды.

Мысалы:

– Бұл – әже. Ол кимешек пен көйлек киген.
– Бұл – батыр. Ол сауыт пен дулыға киеді.
– Бұл – қыз бала. Оның үстінде камзол мен сәукеле бар.

Тәрбиеші балаларды толық сөйлем құрауға бағыттайды.

4-кезең: «Киімдер көрмесі» (шығармашылық кезең)

Әр бала өзіне ұнаған ұлттық киімнің суретін салып немесе қиып, көрмеге іледі.
Әр бала өз жұмысын таныстырады:

– Мен сәукелені салдым. Ол қызыл түсті, үкісі бар.
– Мен шапанды таңдадым. Ол көк түсті, жиегінде өрнек бар.

4. Тіл дамыту кезеңі:

Тәрбиешімен бірге балалар жаңа сөздер мен сөз тіркестерін қайталайды:

• камзол киді,

• сәукеле әдемі,

• шапан жылы,

• кимешек ақ түсті,

• етік былғарыдан тігілген.

Тәрбиеші сөйлем үлгілерін береді:

«Мен ... кидім», «Бұл киім ... үшін керек», «Оның түсі ...».

5. Қорытынды кезең:

Тәрбиеші қорытынды әңгіме жүргізеді:

– Бүгін біз қазақ халқының ұлттық киімдерін таныдық.
Кім камзол туралы айтып береді? Ал сәукеле ше?
Сендерге қай киім ұнады және неге?

Балалар өз әсерлерін айтып, бір-бірін тыңдайды. Белсенді қатысқан балаларға «Ұлттық дәстүрді сақтаушы» жұлдызшасы немесе смайлик беріледі

Қорытынды:

«Ұлттық киімдер» ойыны арқылы балалар қазақ халқының мәдени мұрасымен танысады, ұлттық киімдердің атауларын меңгереді және оларды сипаттап айта алады.
Балалардың сөйлеу белсенділігі, тілдік қор, байланыстырып сөйлеу және эстетикалық талғамы дамиды.
Ойын барысында балалар бір-бірімен диалог құрып, сыпайы сөйлесуге, ұлттық дәстүрді құрметтеуге үйренеді.

Ойын

«Ұлттық тағамдар»

Мақсаты

Тағам атауларын дұрыс айту, сөйлемде қолдану

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Ұлттық тағамдардың суреттері (ет, бауырсақ, қымыз, шұбат, қазы, қарт, құрт, айран, ет асу, т.б.);

• Тағам атаулары жазылған карточкалар;

• Асхана көрінісін бейнелейтін үстел, ыдыс-аяқтар (тәрелке, қасық, кеселер);

• Қазақы дастарқан макеті немесе суреті;

• Музыкалық фон (қазақтың жеңіл күйі немесе ас беру әуені).

? Ойынның шарты:

Балалар ұлттық тағамдардың атауларын дұрыс айтып, олардың қандай тағам екенін және неден жасалатынын айта білуі тиіс.
Тәрбиеші карточка немесе сурет көрсетеді, бала сол тағамды атайды және сөйлем құрайды.
Кім көбірек тағам атауын айтып, сөйлемде дұрыс қолдана алса — сол жеңімпаз болады.

? Ойынның барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Тәрбиеші балаларды шеңберге отырғызып, сабақты бастайды:
– Балалар, бүгін біз қазақ халқының бай дастарханы туралы сөйлесеміз. Қазақ халқы қонақжай, дастарқаны мол халық. Ойынның аты – «Ұлттық тағамдар».
– Сендер қандай тағамдарды білесіңдер? (Балалар жауап береді: бауырсақ, ет, қымыз...).
Тәрбиеші балалардың жауаптарын қолдап, мақтайды.

2. Таныстыру кезеңі:

Тәрбиеші үстелге ұлттық тағамдардың суреттерін қояды немесе тақтаға іледі.
– Мынау не? (Балалар: Бауырсақ.)
– Дұрыс! Ал бауырсақ неден жасалады?
– Ұннан, майдан, сүттен.
– Өте жақсы!

Осылай бірнеше тағам таныстырылады:

• Қымыз – бие сүтінен дайындалады.

• Құрт – айраннан жасалады.

• Ет асу – басты тағам, еттен дайындалады.

3. Негізгі кезең:

1-бөлім. «Тап та ата!»
Тәрбиеші суретті көрсетеді, балалар жылдам жауап береді:
– Бұл не?
– Бұл бауырсақ!
– Қандай дәмді!
– Бауырсақ тәтті, жұмсақ!

Мақсат – балалар тағам атауын дұрыс және анық айту.

2-бөлім. «Дастарқан басында» (рөлдік ойын)
Балалар үш топқа бөлінеді: қонақтар, үй иесі, аспаз.
– Үй иесі: «Қош келдіңіздер, балалар! Дастарқанымыздан дәм татыңыздар!»
– Қонақ: «Рақмет! Маған бауырсақ беріңізші!»
– Аспаз: «Міне, бауырсақ дайын!»

Бұл бөлімде балалар тағам атауларын сөйлем ішінде қолданады және сұрау, жауап беру, сыпайы сөйлеу үлгілерін меңгереді.

3-бөлім. «Қай тағам?» (есте сақтау ойыны)
Тәрбиеші бірнеше тағам атауын оқиды (мысалы: қымыз, құрт, ет, бауырсақ, айран) және бәрін жауып қояды.
Сосын сұрайды:
– Қандай тағамдарды естідіңдер?
Балалар естігендерін ретімен атайды.
Бұл есте сақтау мен зейінді дамытады.

4-бөлім. «Сөйлем құрастыр»
Тәрбиеші тағам атаулары жазылған карточкаларды таратады.
Балалар сөйлем құрайды:

• Мен бауырсақ жедім.

• Қымыз дәмді.

• Құрт ақ тағамға жатады.

Тәрбиеші сөйлемнің толық құрылуын бақылайды.

4. Қорытынды кезең:

Барлық балалар шеңберге жиналып, ұлттық тағамдар туралы қысқаша сөйлеседі:
– Саған қай тағам ұнайды?
– Қай тағамды сенің әжең жасайды?
Балалар өз ойларын айтады.

Тәрбиеші қорытындылайды:
– Бүгін біз қазақтың ұлттық тағамдарын таныдық, олардың атауларын дұрыс айтуды және сөйлемде қолдануды үйрендік.
– Қазақ халқының әр тағамы – дәстүрдің бір бөлігі, сондықтан біз оны білуге және құрметтеуге тиіспіз.

Ойын

«Менің отбасым»

Мақсаты

Өз отбасы туралы айту, отбасы мүшелерін сипаттау

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Отбасы мүшелерінің суреттері (әке, ана, әже, ата, бауыр, әпке, т.б.);

• Балалардың өз отбасылық фотосуреттері (ата-аналарының рұқсатымен);

• «Менің отбасым» тақырыбындағы плакат немесе флипчарт;

• Түрлі-түсті қағаз, қарындаштар, маркерлер, желім (коллаж жасауға арналған);

• «Әкем – батыр, анам – мейірімді» сияқты сөйлем үлгілері жазылған арточкалар.

Ойын шарты:

Балалар суреттер мен карточкалар арқылы өз отбасы мүшелері туралы айтып береді. Әр бала өз отбасының бір мүшесін сипаттап сөйлейді: кім, немен айналысады, қандай мінезі бар, не ұнайды.
Педагог әр баланың әңгімесін қолдап, сұрақтар қою арқылы сөйлеуді дамытады.
Сабақ соңында балалар «Менің отбасым» атты ортақ плакат құрастырады.

Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Педагог балаларды жылы жүзбен қарсы алып, шеңбер бойына отырғызады.
– «Балалар, бүгін біз ең жақын адамдарымыз — өз отбасымыз туралы сөйлесеміз. Әр адамның өмірінде отбасының орны ерекше, солай ма?» – деп балалармен қысқаша әңгіме жүргізеді.
Балалар жауап береді:
– «Иә, менің анам бар.»
– «Мен әкемді жақсы көремін.»

Тәрбиеші балаларды тыңдап, жылы сөздермен қолдайды:
– «Керемет! Отбасы – мейірім мен сүйіспеншіліктің ордасы!»

2. Кіріспе кезең:

Педагог балаларға тақтадағы суреттерді көрсетеді: әке, ана, бала, ата, әже.
Сұрақтар қояды:

• Бұл кім?

• Ол не істейді?

• Сенің отбасыңда осындай адам бар ма?

Балалар суретке қарап жауап береді, сөйлем құрастырады:
– «Бұл менің анам. Ол дәмді тамақ пісіреді.»
– «Бұл менің әкем. Ол көлік жүргізеді.»

Педагог балалардың сөйлемін толықтырып, дұрыс құрылыммен айтуға бағыттайды:
– «Анаң қандай?»
– «Әкең не істегенді ұнатады?»

3. Негізгі кезең:

1-тапсырма: «Отбасы суреті»
Әр бала өз отбасылық суретін немесе дайын суреттерден отбасы бейнесін таңдап алады.
Суретке қарап сөйлем құрастырады:
– «Менің отбасым үлкен. Біз бесеуміз: әкем, анам, ағам, әпкем және мен.»
– «Біздің үйде бәріміз бірге отырамыз.»
– «Біз демалыста бірге серуендейміз.»

Педагог балалардың сөздік қорына жаңа сөздер қосады:
мейірімді, қамқор, еңбекқор, әдемі, сабырлы, көңілді.

2-тапсырма: «Кім не істейді?»
Педагог карточкаларды таратады. Онда отбасылық рөлдер жазылған (мысалы: әке – жұмыс істейді, ана – тамақ пісіреді, әже – ертегі айтады, ата – ақыл айтады).
Балалар карточкаларды сәйкестендіріп, сөйлем құрастырады:
– «Атам маған ертегі айтады.»
– «Анам дәмді бауырсақ пісіреді.»
– «Әкем көлікті жөндейді.»

3-тапсырма: «Менің сүйікті адамым»
Әр бала өз отбасындағы бір адам туралы әңгімелейді:
– «Менің анам өте мейірімді. Ол мені жақсы көреді.»
– «Менің ағам спортпен айналысады. Ол күшті!»
– «Мен әжемнің бауырсағын жақсы көремін.»

Тәрбиеші әр сөйлемді мадақтайды, сөйлеу белсенділігін қолдайды.

4. Шығармашылық бөлім:

Балалар түрлі-түсті қағаздан өз отбасының суретін жасап, плакатқа жапсырады.
Әр бала өз суретіне сөйлем қосады:
– «Бұл менің отбасым. Біз бәріміз бір-бірімізді жақсы көреміз.»
Плакаттың үстіне үлкен әріптермен «Менің отбасым» деп жазылады.

5. Рефлексия кезеңі:

Педагог балалардан сұрайды:
– «Бүгін сен кім туралы айттың?»
– «Саған отбасың туралы айту ұнады ма?»
– «Отбасында не істеуді жақсы көресің?»
Балалар өз әсерлерін бөліседі, бір-бірін тыңдайды.

Қорытынды:

«Менің отбасым» ойыны балалардың байланыстырып сөйлеу қабілетін, сипаттау дағдыларын және эмоциялық қарым-қатынас мәдениетін дамытады.
Ойын барысында балалар өз отбасы мүшелерін таныстырып, сүйіспеншілік сезімін сөз арқылы жеткізуді үйренеді.
Олар сөйлем құрастыруды, өз ойын жүйелі айту мен тыңдауды меңгереді.
Сонымен қатар, бұл ойын арқылы отбасылық құндылықтарға құрмет, мейірімділік, бірлік сезімі қалыптасады.

Ойын

«Қуыршақ театры»

Мақсаты

Кейіпкерлерге сөйлеу тілін беру, рөлдік ойын

? Қажетті құрал-жабдықтар:

• Қуыршақтар (жануарлар, адамдар, ертегі кейіпкерлері);

• Қуыршақ театрына арналған шағын сахна немесе үстел пердесі;

• Кейіпкерлердің бейнелеріне сәйкес маскалар, бас киімдер, атрибуттар;

• Ойын сценарийіне арналған қысқа мәтін (ертегі не күнделікті тұрмыстық диалог негізінде);

• Музыкалық сүйемелдеу (ертегілік әуен, шапалақ, қоңырау, құстардың үні т.б.);

• Сөз үлгілері бар карточкалар: «Сәлеметсіз бе!», «Қош келдің!», «Көмектесейін бе?», «Қорықпа!», «Жарайсың!» сияқты тіркестер.

? Ойын шарты:

Балалар қуыршақтар арқылы шағын көрініс көрсетеді. Әр бала бір кейіпкердің дауысын келтіріп, соның атынан сөйлейді.
Көрініс барысында балалар өз рөлдеріне сай эмоция, дауыс, қимыл және сөздерді үйлестіреді.
Ойын соңында көрініс мазмұны талқыланып, ең әсерлі рөл мен сыпайы сөйлеу үлгілері атап өтіледі.

? Ойынның барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Тәрбиеші балаларды шеңберге отырғызып, сұрақтар арқылы қызықтыруды бастайды:
– Балалар, сендер қуыршақтармен ойнағанды ұнатасыңдар ма?
– Қуыршақ сөйлей алса, не айтар еді деп ойлайсыңдар?

Балалар өз ойларын айтады.
Тәрбиеші:
– Ендеше, бүгін біз өзіміз қуыршақтарды сөйлетеміз! Қуыршақтар театрында әркім өз рөлін сомдайды, ал ең бастысы — сөзді анық, мәнерлі және мейіріммен айту.

2. Мотивациялық кезең:

Тәрбиеші шағын көрініс көрсетеді (мысалы, өзі екі қуыршақты қолымен ұстап).

Мысал диалог:
? Аю: – Сәлем, қоян! Қайда барасың?
? Қоян: – Сәлем, аю! Мен орманға жидек теруге барамын.
? Аю: – Онда мен де бірге барайын, екеуіміз тез жинаймыз.
? Қоян: – Келісемін! Бірге жүрген қызықты ғой!

Балалар көріністі көріп, қандай эмоция болғанын, кім сыпайы сөйлегенін талқылайды.

3. Негізгі бөлім:

1-кезең – Рөлдерді бөлу:
Тәрбиеші әр балаға рөл ұсынады. Кейіпкерлер ретінде таңдалуы мүмкін:

• Ертегі кейіпкерлері (мысалы: Түлкі, Қасқыр, Қоян, Аю, Мысық, Әже, Немере);

• Қарапайым адамдар (Дос, Ана, Мұғалім, Қонақ, Балалар).

Әр бала өз қуыршағын таңдап, соның атынан сөйлеуге дайындалады.

2-кезең – Репетиция:
Балалар қысқа диалог құрастырады.
Тәрбиеші сөйлем үлгілерін ұсынады:

• «Сен не істеп жатырсың?»

• «Көмектесейін бе?»

• «Жарайсың, сен жақсы доссың!»

• «Кешір мені, мен байқаусызда...»

• «Кел, ойнайық!»

Балалар бұл сөйлемдерді қуыршақ арқылы айтып үйренеді, дауыс ырғағын, эмоцияны қолданады.

3-кезең – Көрініс көрсету:
Тәрбиеші сахнаны дайындайды (шағын үстел, артқы фон, әуен).
Әр топ өз көрінісін көрсетеді.
Мысалы:

• «Ормандағы достық»

• «Қоян мен Түлкі»

• «Біздің балабақшада»

• «Жақсылық жаса»

Көрініс барысында балалар өз рөлін сезініп, интонациямен, қимылмен сөйлеуге тырысады.

4-кезең – Кері байланыс:
Көріністен кейін тәрбиеші балалармен бірге талқылайды:
– Қай қуыршақ ең көңілді сөйледі?
– Кім өз рөлін жақсы орындады?
– Қай сөздер саған ұнады?
– Қай сөйлеу үлгісі сыпайы болды?

Балалар өз әсерлерін бөлісіп, бір-бірінің сөйлеу шеберлігін мақтайды.

? Қорытынды:

«Қуыршақ театры» ойыны балалардың:

• эмоциялық сөйлеу қабілетін, дауыс мәнерін, дикциясын дамытады;

• диалог және монолог түрінде сөйлеуге, кейіпкер рөлін сомдауға үйретеді;

• сөйлеу мәдениетін, тыңдай білу және өзгенің сөзін түсіну қабілетін қалыптастырады;

• шығармашылық белсенділігін, ынтымақтастық сезімін, есте сақтау қабілетін күшейтеді.

Бұл ойын — мектепке дейінгі жастағы балалардың коммуникативтік құзыреттілігін қалыптастырудың ең әсерлі және қызықты тәсілдерінің бірі.

Ойын

«Менің ауылым»

Мақсаты

Ауыл өмірін сипаттау, диалог жүргізу

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Ауыл бейнесі бейнеленген суреттер мен плакаттар (үй, мал, егін, өзен, адамдар еңбегі, табиғат көрінісі)

• Ұлттық элементтер (киіз үй макеті, дорба, қамшы, дастарқан суреті)

• Рөлдік белгілер: «диқан», «малшы», «әже», «оқушы», «қонақ» т.б.

• Интерактивті тақта немесе макет (ауыл көрінісімен таныстыру үшін)

• Ұсақ атрибуттар: ойыншық сиыр, қой, шелек, нан, себет, гүлі бар құмыра және т.б.

Ойын шарты:

Балалар ауыл тұрғындарының рөлдерін ойнай отырып, ауыл өмірінен көрініс көрсетеді. Әр бала өз рөліне сәйкес сөйлемдер құрайды, сұрақ-жауап жүргізеді. Мақсат — ауылдағы еңбек, табиғат және адамдар арасындағы қатынасты сөзбен сипаттау.

Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Тәрбиеші балалармен амандасып, жылы әуен қосады.

Тәрбиеші: «Балалар, сендер ауылда болғансыңдар ма? Ауылда не бар? Кімдер тұрады?» – деген сұрақтар арқылы балалардың тәжірибесін анықтайды.

Балалар өз жауаптарын айтады:

– Ауылда сиыр, жылқы бар.
– Әжем ауылда тұрады.
– Ауылда таза ауа болады.

Тәрбиеші: «Дұрыс айтасыңдар! Ендеше бүгін біз ауыл өмірін бейнелеп, «Менің ауылым» ойынын ойнаймыз!»

2. Түсіндіру кезеңі:

Тәрбиеші балаларға ойынның мақсатын түсіндіреді:

– Әрқайсысың ауыл өміріндегі бір рөлді таңдайсыңдар (мысалы: малшы, диқан, әже, бала, қонақ).
– Әр рөл иесі өз ісін әңгімелейді және басқа балалармен сөйлеседі.
– Сұрақтарға жауап беру мен өз ойын дұрыс жеткізу маңызды.

Мысалы:

• Малшы: «Мен таңертең мал өріске шығарамын.»

• Диқан: «Мен егін егемін, су суарамын.»

• Әже: «Мен сүт пісіріп, балаларға бауырсақ пісіремін.»

• Қонақ: «Мен ауылға қыдырып келдім, бәрі таза әрі әдемі.»

3. Негізгі ойын кезеңі:

1-бөлім: «Ауылға саяхат»

Тәрбиеші балаларға ауылдың суреттерін көрсетеді немесе шағын макет ұсынады.

– Бұл не? (Киіз үй)
– Бұл кімнің үйі болуы мүмкін?
– Бұл жерде адамдар не істеп жатыр?

Балалар сурет бойынша сөйлемдер құрайды:

– Әже нан илеп жатыр.
– Балалар атпен серуендеп жүр.
– Аға егін суарып жүр.

2-бөлім: «Ауыл тұрғындары сөйлейді» (рөлдік көрініс)

Балалар өз таңдаған рөлдерін сомдайды:

• Малшы: «Бүгін малға жем бердім, сиыр сауылды.»

• Диқан: «Бидай піскенде комбайнмен жинаймыз.»

• Балалар: «Біз далада асық ойнаймыз.»

• Әже: «Бүгін нан пісіріп, сүт қайнаттым.»

Тәрбиеші: «Ал сендер бір-бірлеріңе сұрақ қойып көріңдер.»

Мысалы:

– Малшы, сен малды қай уақытта өріске шығарасың?
– Таңертең күн шыққанда шығарамын.
– Әже, сен немереңе не үйретесің?
– Мен немереме әдепті болуды үйретемін.

3-бөлім: «Қонақ күту»

Тәрбиеші ауылға «қонақ» келеді (рөлді тәрбиеші немесе бала атқарады).
Қонақ сұрақтар қояды:

– Сенің ауылың қандай?
– Ауылда не өседі?
– Ауылдағы адамдар немен айналысады?

Балалар кезекпен жауап береді.

4. Рефлексия кезеңі:

Тәрбиеші балалармен бірге талқылайды:

– Сенің рөліңде не ұнады?
– Ауылда қандай еңбекті көрдің?
– Қай көрініс саған ерекше әсер етті?

Балалар өз ойларын бөліседі, суреттер арқылы сөйлемдер құрастырып, «Менің ауылым» тақырыбына шағын әңгіме айтады.

Қорытынды:

«Менің ауылым» ойыны балалардың тілін дамытып қана қоймай, туған жерге сүйіспеншілігін арттырады. Олар ауыл өмірінің ерекшеліктерін танып, еңбектің қадірін түсінеді. Ойын барысында балалар диалог құруға, сұрақ-жауап арқылы өз ойын жүйелі жеткізуге дағдыланады. Сонымен қатар, топта бір-бірін тыңдау, сыпайы сөйлеу және өзара сыйластық дағдылары қалыптасады.

Ойын

«Сиқырлы сандық»

Мақсаты

Болжам жасау, сипаттап сөйлеу

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Кішкентай әдемі сандық (қазақы өрнегі бар қорап немесе сандықша);

• Сандық ішіне салынған түрлі заттар (қуыршақ, қоңырау, кітап, тарақ, асық, сурет, кілт, т.б.);

• Көз байлайтын орамал;

• Сиқырлы әуен (жеңіл фольклорлық немесе ертегі музыкасы);

• Белгі карточкалары (ойын кезегін анықтау үшін).

⚙️ Ойын шарты:

Балалар шеңберге отырады. Тәрбиеші «Сиқырлы сандықтың» ішінен бір зат алып, оны сипаттамай, тек қолымен ұстатып көреді немесе жұмбақ түрінде сипаттайды. Балалар заттың не екенін болжап табуы керек.
Кім дұрыс табады — сол келесі затты сипаттайды.

Шарт: сипаттау кезінде «пішіні, түсі, не үшін қолданылады, неден жасалған» деген сұрақтарға жауап беру керек.

? Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Тәрбиеші балалардың назарын аударып, жұмбақ интонациямен сөйлейді:
– «Балалар, қараңдаршы, менде бүгін ерекше бір сандық бар. Бұл жай сандық емес, сиқырлы сандық! Оның ішінде сиқырлы заттар жасырылған!»

Балалар таңғалысып:
– «Не бар екен?», «Қалай сиқырлы?» – деп сұрақ қояды.
Тәрбиеші күлімдеп жауап береді:
– «Кімнің тілі тапқыр, ойы жүйрік болса – сол табады!»

2. Мотивациялық кезең:

Тәрбиеші «сиқырлы әуенді» қосып, балаларды қиял әлеміне енгізеді.
– «Біз қазір ертегі әлеміне саяхатқа шығамыз. Сандық ішіндегі заттар сөйлей алады, бірақ олардың тілін тек зерек бала түсінеді!»

3. Негізгі ойын әрекеті (мазмұны):

1-кезең. «Жасырылған зат»
Тәрбиеші көзін жұмған балаға сандықтағы бір затты қолымен ұстатады.
Мысалы, балаға қоңырау беріледі.
Тәрбиеші сұрайды:
– «Не сезіп тұрсың? Қатты ма, жұмсақ па? Дыбыс шығара ма?»

Бала жауап береді:
– «Бұл кішкентай, металл сияқты, қолмен ұстағанда салқындау... дыбыс шығарады...»

Басқа балалар:
– «Қоңырау!» – деп болжайды.

Дұрыс жауап табылғанда тәрбиеші затты көрсетеді, балалар бірге шапалақтайды.

2-кезең. «Сипатта да тап!»
Келесі бала сандықтан зат таңдайды және оны сипаттап айтып береді:

«Бұл жұмсақ, жылы, киімге ұқсайды, оны басқа киеміз...»
Балалар:
«Бөрік!»

Әр табылған заттан кейін тәрбиеші сұрақтар қояды:
– «Бөрікті кім киеді?»
– «Қай кезде киеміз?»
– «Қандай түстерін білесің?»
Осылайша балалар сөйлем құрастырып, сипаттап сөйлеуге жаттығады.

3-кезең. «Сиқырлы болжау»
Тәрбиеші балаларға сұрақ қояды:
– «Егер сандықтың ішінде ертегі кейіпкерінің заты болса, ол кімнің заты болуы мүмкін?»
Мысалы:

• «Тарақ болса – бұл сұлулықты жақсы көретін ханшайымның заты.»

• «Асық болса – бұл батыл баланың ойыны.»

• «Кітап болса – білімге құштар баланың серігі.»

Балалар өз болжамдарын айтып, сөйлем құрастырады.

4-кезең. «Жаңа сиқыр» (шығармашылық бөлік)
Балалар өздері сандыққа салып қоятын затты елестетіп, сипаттайды:

«Мен сиқырлы сандыққа кішкентай жұлдыз салдым, ол әр балаға жарық сыйлайды!»
«Мен кішкентай кітапша салдым, ол барлығына білім әкеледі!»

Бұл кезеңде балалар қиялдап сөйлеуге, өз ойын бейнелі түрде жеткізуге үйренеді.

4. Тілдік және коммуникативтік бөлік:

Тәрбиеші ойын соңында сұрақтар қояды:

• «Саған қандай зат ұнады?»

• «Қай сипаттама қызықты болды?»

• «Сен сандыққа қандай зат салар едің?»

Балалар өз ойларын еркін жеткізіп, бір-бірінің пікірін тыңдайды.

? Қорытынды:

«Сиқырлы сандық» ойыны арқылы балалар:

• логикалық ойлауға, заттарды сипаттап айтуға дағдыланады;

• өз ойын еркін, жүйелі жеткізуді үйренеді;

• болжау, салыстыру, бейнелі ойлау қабілеттері дамиды;

• бір-бірінің сөзін тыңдау, толық жауап беру мәдениеті қалыптасады.

Тәрбиеші қорытынды сөзбен түйіндейді:
– Сандықтың сиқыры – сендердің ойларың мен сөздеріңде! Кім сөйлей білсе, соның сандығы толы қазына!

Ойын

«Мейрам күндері»

Мақсаты

Мерекелер туралы әңгімелесу

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Қазақстанның мемлекеттік және ұлттық мерекелерінің суреттері (Наурыз, Тәуелсіздік күні, Жаңа жыл, Балалар күні, Конституция күні, т.б.);

• Ту, ою-өрнек, шарлар, ұлттық киім үлгілері;

• Музыка жазбалары (мерекелік және халық әндері);

• Карточкаларда жазылған мереке атаулары мен сипаттамалары;

• «Күнтізбе» плакаты немесе тақта.

Ойын шарты:
Балаларға түрлі мереке суреттері мен карточкалары көрсетіледі. Тәрбиеші мереке сипаттамасын немесе сұрақ қояды, ал балалар сол сипаттамаға сәйкес мерекенің атын табады, әңгімелеп береді немесе рөлдік көрініс арқылы көрсетеді.
Мысалы:
– «Қай мерекеде киіз үй тігіледі?»
– «Қай мерекеде біз Туды көтереміз?»
– «Қай мерекеде шырша безендіреміз?»

Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Балалар дөңгеленіп отырады. Тәрбиеші әуенмен кіріспе жасайды:
– «Балалар, сендер мерекелерді жақсы көресіңдер ме? Әр мерекенің өз ерекшелігі бар, иә? Ендеше бүгін біз “Мейрам күндері” ойыны арқылы сол мерекелер туралы сөйлесеміз!»

Балалар көңілденіп, назарларын ойынға аударады.

2. Мотивациялық кезең:

Тәрбиеші сұрақтар қояды:
– «Қай мерекені асыға күтесіңдер?»
– «Мерекеде не істейсіңдер?»
– «Сенің ең сүйікті мейрамың қайсы?»
Балалар қысқаша жауап береді, сөйлеу белсенділігі арттырылады.

3. Негізгі кезең:

1-бөлік: “Мерекені тап”

• Тәрбиеші сипаттама айтады, балалар сол бойынша мерекені табады.
  Мысалы:

  • «Бұл күні киіз үй тігіледі, наурызкөже дайындалады, үлкендер бата береді.» (Наурыз мейрамы)

  • «Бұл күні шырша безендіріледі, Аяз ата келеді.» (Жаңа жыл)

  • «Бұл күні Ту көтеріліп, әнұран шырқалады.» (Тәуелсіздік күні)

  • «Бұл күні балаларға сыйлықтар мен құттықтаулар айтылады.» (Балалар күні)

2-бөлік: “Күнтізбелік ой сергіту”

• Тақтаға жыл бойғы мерекелер бейнеленген күнтізбе ілінеді.

• Балалар мерекенің айы мен күнін тауып айтады.

  • «Наурыз мейрамы қашан?»

  • «Тәуелсіздік күні қашан?»

  • «Жаңа жыл қай айда?»

  • «Конституция күні қай күні?»

3-бөлік: “Рөлдік көрініс”

• Балалар 3–4 топқа бөлінеді. Әр топ белгілі бір мерекені сахналап көрсетеді.
  Мысалы:

  • «Наурыз» тобы – киіз үй, бата беру, ән айту көрінісі;

  • «Жаңа жыл» тобы – шырша, Аяз ата, сыйлық тарату көрінісі;

  • «Тәуелсіздік күні» тобы – Ту көтеру, өлең оқу көрінісі.

• Әр топтың өкілі өз рөлінде сөйлеп, не істеп жатқанын әңгімелейді.
  Мысалы:
  – «Бүгін – Наурыз! Біз үлкендерге сәлем беріп, наурызкөже ішеміз.»
  – «Бүгін – Тәуелсіздік күні! Біз әнұран айтамыз!»
  – «Бүгін – Жаңа жыл! Біз шыршаны безендірдік!»

4-бөлік: “Мерекелік ән-шашу”

• Балалар сүйікті мерекесіне арналған қысқа өлең немесе ән орындайды.

• Тәрбиеші бірге қосылып, қуанышты көңіл-күй қалыптастырады.

4. Қорытынды кезең:

Тәрбиеші балалардан сұрайды:
– «Қай мереке сендерге ең қатты ұнайды?»
– «Мереке деген не?»
– «Мерекеде адамдар не істейді?»

Балалар өз ойларын еркін жеткізеді, бір-бірін тыңдайды.
Соңында тәрбиеші қорытады:

«Мереке – қуаныш пен бірліктің күні. Әр мерекеде адамдар бір-біріне ізгі тілек айтады, қуаныш сыйлайды. Біз де әр күнімізді мереке сияқты қуанышты өткізейік!»

Ойын

«Батырлар әлемі»

Мақсаты

Қазақ батырларын тану, ерлік туралы сөйлеу

? Қажетті құрал-жабдықтар:

• Қазақ батырларының суреттері немесе макеттері (Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, Райымбек, Исатай, Махамбет және т.б.);

• Батырлар туралы қысқаша деректер жазылған карточкалар;

• Батырлардың дулығасы, қалқаны, қылышы бейнеленген ойыншық атрибуттар (қағаздан немесе пластмассадан);

• «Ерлік ескерткіші» тақырыбына арналған плакат немесе бұрыш;

• Қазақтың рухты күйі («Адай», «Көрұғлы», «Балбырауын») және батырлық тақырыптағы әуен.

? Ойын шарты:

Балалар «батырлар әлеміне саяхат» жасап, батырлар бейнесін таниды.
Тәрбиеші балаларға батырлардың суретін көрсетіп, есімін, ерлігін айтады, ал балалар оны есте сақтап, кейін ойын барысында сол батырды сипаттап айтып береді.
Соңында балалар өздері шағын рөлдік көрініс немесе сипаттама арқылы батыр бейнесін сомдайды.
Мақсат — батыр туралы мәліметті есте сақтау, өз сөзімен жеткізе білу және «ерлік», «Отан», «қорғау», «батылдық» сияқты сөздерді сөйлеуде қолдану.

? Ойын барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі:

Тәрбиеші балаларға жылы үнмен тіл қатады:
— Балалар, бүгін біз «Батырлар әлеміне» саяхат жасаймыз. Бұл әлемде ер жүрек батырлар өмір сүреді. Олар халқымызды қорғаған, елін сүйген.
Балаларға сұрақ қойылады:
— Батыр деген кім деп ойлайсыңдар?
— Батыр не істейді?
— Сендер батырларды білесіңдер ме?

Балалардың жауаптары тыңдалып, тәрбиеші қорытындылайды:
— Дұрыс айтасыңдар, батыр — елін, жерін қорғаған ержүрек адам.

2. Негізгі кезең:

I бөлім: “Батырды таны”

Тәрбиеші қазақ батырларының суреттерін көрсетеді.
Мысалы:

• Бөгенбай батыр – жоңғар шапқыншылығына қарсы қол бастаған, батырлығы мен ақылдылығымен танылған.

• Қабанбай батыр – ел бірлігі үшін күрескен, батырлығымен халқына қорған болған.

• Райымбек батыр – әділдігі мен қайсарлығымен ел есінде қалған.

Балалар әр батырдың есімін дауыстап қайталайды, сөйлем құрастырады:

«Бөгенбай батыр – ер жүрек жауынгер»,
«Қабанбай батыр – халқына адал қорғаушы»,
«Райымбек батыр – батыл, әділ адам».

II бөлім: “Батырлық сөздер әлемі”

Тәрбиеші тақтаға «ерлік», «батыр», «Отан», «жер», «халық», «намыс», «жүрек» сияқты сөздерді жазады.
Балалармен бірге сөз тіркестері құралады:

• Батыр жүрек,

• Ерлік іс,

• Отан қорғау,

• Халқына адал,

• Намысты адам.

Содан кейін балалар осы тіркестермен сөйлем құрауға тырысады.
Мысалы:

«Батыр жүрегі оттай ыстық»,
«Отан қорғау – әркімнің парызы».

III бөлім: “Мен – кішкентай батырмын” (рөлдік ойын)

Балаларға шағын көрініс ойнау ұсынылады. Бірі – батыр, екіншісі – халық өкілі, қалғандары – куәгерлер.
Балалар батырдың ерлігін сипаттайды немесе өз рөлін ойнайды.
Мысалы:

Батыр: «Мен елімді жаудан қорғадым!»
Халық: «Батырлар елін сүйеді!»

Тәрбиеші бұл ойында балалардың дауыспен, қимылмен, сөйлеумен өз сезімін білдіруіне мән береді.

3. Қорытынды кезең:

Балалар шеңбер бойымен тұрып, өз ойларымен бөліседі:
— Қай батырды ұнаттың?
— Неліктен ол саған ұнады?
— Батыр болу үшін адамда қандай қасиет болу керек?

Балалар өз жауаптарын айтады:

«Батыр қорықпайды»,
«Батыр елін сүйеді»,
«Батыр халыққа көмектеседі».

Тәрбиеші қорытынды жасайды:
— Сендер бүгін нағыз батырлар сияқты ерлік туралы ой қозғадыңдар. Батыр болу үшін күшті ғана емес, жүректі, мейірімді болу керек.

Барлық балалар «Батырлар жыры» әуенімен шеңбер жасап, «Ерлік – елге мұра» сөзін қайталап айтады.

Ойын

«Ертегілер елі»

Мақсаты

Ертегі кейіпкерлерін сипаттау, баяндау

Қажетті құрал-жабдықтар:

• Танымал қазақ ертегілерінің суреттері немесе кейіпкерлер бейнеленген карточкалар (мысалы: «Алтын сақа», «Мақта қыз бен мысық», «Тазша бала», «Жеті лақ», «Аяз би», «Ер Төстік» т.б.);

• Ертегі кейіпкерлерінің бейнесіндегі бетперделер немесе шағын костюмдер;

• Сиқырлы қорап немесе сандық (кейіпкерлер жасырылған карточкалар салынады);

• Ертегілер әлеміне арналған фондық музыка (тыныш, жұмсақ әуен);

• Сахналық бұрыш немесе ертегі еліне ұқсатып безендірілген алаң (плакаттар, гүлдер, жұлдыздар).

Ойын шарты:

Тәрбиеші «сиқырлы сандықтан» бір ертегі кейіпкерін таңдап, сипаттайды.
Балалар оның кім екенін табады және сол кейіпкердің атынан сөйлеуге тырысады (мысалы, Тазша бала болып сөйлейді, Аяз би болып жауап береді).
Кейін әр бала өз кейіпкерін таңдап, оның іс-әрекетін баяндап айтып береді.
Ойынның соңында балалар шағын сахналық көрініс құрастырады.

Ойын барысы:

1-кезең. Кіріспе (қызығушылық ояту):

Тәрбиеші балаларды жұмбақ сұрақтармен қызықтырады:

– «Бір ел бар, онда адамдар емес, кейіпкерлер өмір сүреді.
Ол жерде батыр да бар, жалмауыз да бар, айлакер түлкі мен ақылды қыз бар... Бұл қай ел?»
Балалар: – Ертегілер елі!

Тәрбиеші:
– Дұрыс айтасыңдар! Ендеше, бүгін біз Ертегілер еліне саяхатқа барамыз! Ол үшін қиялымызды іске қосайық!

Балалар көздерін жұмып, тәрбиешінің ертегіге апаратын «сиқырлы сөзін» тыңдайды:

«Сиқырлы елге жол ашық,
Қиял қанат қақсын, шындық!»

2-кезең. Негізгі бөлім (ойын мазмұны):

1-тапсырма. «Кім ол?»
Тәрбиеші сандықтан кейіпкер суретін алып, сипаттай бастайды:

– «Бұл бала кедей отбасынан шыққан, бірақ тапқыр, әзілқой...»
Балалар: – Тазша бала!

Келесі сипаттама:

– «Бұл кейіпкердің сақалы ұзын, аяздан қорықпайды...»
Балалар: – Аяз би!

– «Бұл қыз кішкентай болса да, мысығымен дос...»
Балалар: – Мақта қыз!

Балалар әр жауапты толық сөйлеммен айтады:
– «Бұл Тазша бала, ол ақылды әрі тапқыр.»
– «Бұл Мақта қыз, ол мейірімді және еңбекқор.»

2-тапсырма. «Кейіпкер сөйлейді»
Балалар өзіне ұнаған кейіпкерді таңдап, оның атынан сөйлеуді үйренеді.
Мысалы:
– «Мен Тазша баламын. Мен ханның жұмбағын шештім!»
– «Мен Аяз бимін. Мен ақылыммен елді басқардым.»
– «Мен Түлкімін. Мен айлакермін, бірақ кейде шындықты да айтамын.»

Бұл кезеңде балалар 1-жақты және 2-жақты диалог жүргізуді, мәнерлеп сөйлеуді үйренеді.

3-тапсырма. «Ертегіні жалғастыр»
Тәрбиеші белгілі бір ертегінің алғашқы сөйлемін айтады:

«Ерте, ерте, ертеде...»
Балалар сөйлемді жалғастырады:
«...бір кемпір мен шал өмір сүріпті.»
«...жас батыр елін қорғапты.»
«...жақсы мен жаман жарысыпты.»

Бұл тапсырма шығармашылық баяндау дағдысын дамытады.

4-тапсырма. «Сахнадағы ертегі»
Балалар шағын топтарға бөлініп, 2–3 минуттық ертегі көрінісін ойнайды.
Мысалы:

• 1-топ – «Мақта қыз бен мысық»

• 2-топ – «Ер Төстік»

• 3-топ – «Аяз би»

Тәрбиеші балалардың рөлге ену қабілетін, сөйлеу және эмоциялық көрінісін бақылайды.