ҰЛТТЫҚ СПОРТ ТҮРЛЕРІН ДЕНЕШЫНЫҚТЫРУ САБАҒЫНДА ҚОЛДАНУДЫҢ ТӘРБИЕЛІК МАҢЫЗЫ

ҰЛТТЫҚ СПОРТ ТҮРЛЕРІН ДЕНЕШЫНЫҚТЫРУ САБАҒЫНДА ҚОЛДАНУДЫҢ ТӘРБИЕЛІК МАҢЫЗЫ

Аңдатпа

Мақалада қазақ халқының ұлттық спорт түрлері мен ұлттық ойындарын жалпы білім беретін мектептегі денешынықтыру сабақтарында қолданудың педагогикалық және тәрбиелік маңызы қарастырылады. Ұлттық спорт – халықтың тарихи тәжірибесі, тұрмыс-тіршілігі, дүниетанымы мен рухани құндылықтарын ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін мәдени мұралардың бірі. Осы тұрғыдан алғанда асық ату, қазақ күресі, тоғызқұмалақ, арқан тарту, аударыспақ, бәйге, теңге ілу және басқа да ұлттық ойындар мен спорт түрлерінің элементтерін білім беру үдерісіне енгізу оқушылардың дене қасиеттерін дамытумен ғана шектелмей, олардың ұлттық сана-сезімін, отансүйгіштік қасиетін, жауапкершілігін, батылдығын, төзімділігін, өзара сыйластығын және ұжымдық әрекет дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Мақаланың мақсаты – ұлттық спорт түрлерін денешынықтыру сабақтарына кіріктірудің тәрбиелік әлеуетін ғылыми-педагогикалық тұрғыдан талдау және оларды сабақ барысында тиімді қолданудың негізгі бағыттарын көрсету. Зерттеу барысында ғылыми-педагогикалық әдебиеттерді талдау, салыстыру, жүйелеу, педагогикалық бақылау және тәжірибені жинақтау әдістеріне сүйенуге болатындығы негізделеді. Ұлттық спорт элементтерін оқушылардың жас және дене дайындығы ерекшеліктеріне сәйкес жүйелі ұйымдастыру олардың сабаққа қызығушылығын арттырумен қатар, ұлттық құндылықтарды іс-әрекет арқылы меңгеруіне жағдай жасайтыны тұжырымдалады.

Түйін сөздер: денешынықтыру, ұлттық спорт, ұлттық ойындар, ұлттық тәрбие, қазақ күресі, асық ату, тоғызқұмалақ, патриоттық тәрбие, салауатты өмір салты, ұлттық құндылық, оқушы.

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – білімді ғана емес, дені сау, рухани бай, ұлттық құндылықтарды құрметтейтін, әлеуметтік ортада жауапкершілікпен әрекет ете алатын жан-жақты тұлға қалыптастыру. Осы міндетті жүзеге асыруда денешынықтыру пәнінің орны ерекше. Себебі денешынықтыру сабағында оқушы белгілі бір қозғалыс әрекеттерін меңгеріп қана қоймайды, сонымен бірге тәртіпке, төзімділікке, жауапкершілікке, жеңіске ұмтылуға, жеңілісті дұрыс қабылдауға, серіктесіне құрметпен қарауға және топпен бірлесе әрекет етуге үйренеді.

Денешынықтыру пәнінің тәрбиелік мүмкіндігін ұлттық мазмұнмен толықтыру – бүгінгі білім беру жүйесіндегі маңызды бағыттардың бірі. Қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық спорт түрлері мен ойындары жас ұрпақтың денесін шынықтырумен қатар, оларды өмірге бейімдеудің, еңбекке, батылдыққа, ептілікке, шыдамдылыққа тәрбиелеудің құралы қызметін атқарған.

Қазақстан Республикасының дене шынықтыру мен спорт саласын дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасында ұлттық спорт түрлері спорт пен дене тәрбиесінің құрамдас бөлігі ретінде қарастырылып, олардың ұлттық патриотизмге, тарих пен салт-дәстүрді құрметтеуге тәрбиелеудегі және жастарды дене белсенділігіне тартудағы маңызы атап көрсетілген. Сонымен қатар білім берудің барлық деңгейлеріндегі денешынықтыру сабақтарына ұлттық спорт түрлерінің міндетті компоненттерін енгізу бағыты көзделген.

Осыған байланысты ұлттық спорт түрлерін мектептегі денешынықтыру сабағына мақсатты және жүйелі түрде енгізу тек спорттық нәтиже тұрғысынан емес, ұлттық тәрбие тұрғысынан да өзекті.

Зерттеудің мақсаты мен міндеттері

Зерттеудің негізгі мақсаты – ұлттық спорт түрлерін денешынықтыру сабағында қолданудың тәрбиелік маңызын анықтап, олардың оқушы тұлғасын қалыптастырудағы педагогикалық мүмкіндіктерін көрсету.

Осы мақсатқа сәйкес төмендегідей міндеттер айқындалады:

1. Қазақ ұлттық спорт түрлерінің тарихи және тәрбиелік ерекшеліктерін сипаттау;

2. Ұлттық спорт пен ұлттық ойындардың оқушылардың дене қасиеттерін дамытудағы мүмкіндігін талдау;

3. Олардың ұлттық-патриоттық, адамгершілік және әлеуметтік тәрбие берудегі рөлін анықтау;

4. Ұлттық спорт түрлерін денешынықтыру сабағына кіріктірудің тиімді әдістерін көрсету;

5. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес ұлттық ойындарды іріктеу жолдарын қарастыру;

6. Ұлттық спорт арқылы салауатты өмір салты мен дене белсенділігіне тұрақты қызығушылық қалыптастырудың мүмкіндіктерін негіздеу.

Зерттеу әдістері

Тақырыпты зерттеуде теориялық және педагогикалық әдістер кешенін пайдалануға болады. Оларға ұлттық спорт пен дене тәрбиесіне қатысты ғылыми-педагогикалық әдебиеттерді талдау, нормативтік құжаттарды зерделеу, салыстырмалы талдау, жүйелеу, педагогикалық бақылау, оқушылардың іс-әрекетін бақылау, сауалнама жүргізу және дене дайындығы көрсеткіштерін салыстыру әдістері жатады.

Мұндай кешенді тәсіл ұлттық спорт түрлерінің тек қозғалыс белсенділігіне емес, оқушының әлеуметтік мінез-құлқына, ұлттық құндылықтарға қатынасына және сабаққа деген ынтасына ықпалын кешенді бағалауға мүмкіндік береді.

Негізгі бөлім

1. Ұлттық спорт – халықтық тәрбиенің тарихи негізі

Қазақ халқының дәстүрлі өмір салтында дене тәрбиесі күнделікті тіршілікпен тығыз байланысты болды. Көшпелі ортада адамның күшті, төзімді, епті, шапшаң болуы өмірлік қажеттілік саналған. Атқа міну, алыс жол жүру, аңшылық, мал шаруашылығы, түрлі сайыстар мен жарыстар адамның дене дайындығын үнемі жетілдіріп отырған.

Осының негізінде бәйге, көкпар, аударыспақ, қыз қуу, теңге ілу, жамбы ату, қазақ күресі, асық ату, тоғызқұмалақ және басқа да ұлттық спорт түрлері мен ойындар қалыптасты. Олардың әрқайсысы белгілі бір дене немесе ақыл-ой қасиетін жетілдірумен қатар, жас ұрпақты халықтың өмір салты мен дәстүріне бейімдеудің тетігі болған.

Қазіргі Қазақстанда да қазақ күресі, тоғызқұмалақ, асық ату, көкпар, бәйге, теңге ілу, жамбы ату, аударыспақ және дәстүрлі садақ ату сияқты ұлттық спорт түрлері ресми спорт кеңістігінің бір бөлігі болып саналады. Мемлекеттік тұжырымдамада елімізде ұлттық спорт түрлері бойынша әртүрлі деңгейдегі мыңнан астам жарыс өткізілетіні көрсетілген.

Демек, ұлттық спортты мектептегі дене тәрбиесімен сабақтастыру – өткенді қайталау емес, тарихи тәжірибені қазіргі педагогикалық міндеттерге бейімдеу.

2. Ұлттық спорт түрлерінің дене тәрбиесіндегі маңызы

Ұлттық спорт түрлерінің бірінші маңызды ерекшелігі – қозғалыс әрекеттерінің алуан түрлі болуы. Мәселен, асық ату дәлдік пен үйлесімділікті, қазақ күресі күш, тепе-теңдік пен ептілікті, арқан тарту күш пен командалық әрекетті дамытады. Қимылды ұлттық ойындар жылдамдықты, шапшаң реакцияны және кеңістікте бағдарлануды жетілдіруге мүмкіндік береді.

Ғылыми-педагогикалық еңбектерде қазақтың ұлттық ойындарын денешынықтыру сабақтарында қолдану оқушылардың қозғалыс белсенділігін арттырып, дене дайындығын жетілдірумен бірге сабаққа деген тұрақты қызығушылықты қалыптастыруы мүмкін екені көрсетіледі.

Ұлттық ойындардың тағы бір артықшылығы – жарыс элементінің болуы. Оқушы белгілі бір жаттығуды бірнеше рет қайталаудан жалығуы мүмкін, ал сол қозғалысты ойын жағдайында орындағанда оның эмоциялық белсенділігі жоғарылайды. Бұл денешынықтыру сабағын қызықты әрі мазмұнды ұйымдастыруға жағдай жасайды.

3. Ұлттық спорттың патриоттық тәрбиедегі орны

Ұлттық спортты денешынықтыру сабағында қолданудың ең маңызды тәрбиелік қырларының бірі – оқушының ұлттық сана-сезімін қалыптастыру.

Бала белгілі бір ұлттық ойынды ойнау барысында оның атауын ғана меңгермейді. Ол ойынның пайда болу тарихымен, халқымыздың өмір салтымен, салт-дәстүрімен және дүниетанымымен танысады. Осы арқылы оқушы өзінің мәдени мұрасына құрметпен қарауды үйренеді.

Қазақстанның дене шынықтыру мен спорт саласындағы стратегиялық құжаттарында ұлттық спорт түрлерін насихаттау азаматтық-патриоттық тәрбиемен тікелей байланыстырылған. Ұлттық дәстүрлердің сақталуы халықтың тарихи және рухани сабақтастығын қамтамасыз ететін фактор ретінде қарастырылады.

Демек, денешынықтыру мұғалімі ұлттық ойынды тек қозғалыс тапсырмасы ретінде емес, ұлттық құндылықты танытатын тәрбие құралы ретінде қолдануы маңызды.

Мысалы, қазақ күресін үйрету барысында мұғалім қарсыласқа құрмет көрсету, белгіленген ережені сақтау, әділ күресу, жеңіске масаттанбау және жеңілістен қорытынды шығару қағидаларына назар аудара алады. Осылайша спорттық әрекет пен адамгершілік тәрбие өзара ұштасады.

4. Асық атудың тәрбиелік және дамытушылық мүмкіндігі

Асық ату – мектеп жағдайына бейімдеуге ыңғайлы ұлттық спорт түрлерінің бірі. Оны ұйымдастыру үшін күрделі спорттық инфрақұрылым қажет емес, ал ережесін оқушыларға салыстырмалы түрде тез меңгертуге болады.

Асық ату барысында оқушыда:

• дәлдік;

• көз мөлшерін анықтау;

• қимыл үйлесімділігі;

• зейін тұрақтылығы;

• шыдамдылық;

• өзін-өзі бақылау;

• мақсатқа ұмтылу

сияқты қасиеттер қалыптасады.

Ойын барысында оқушы асықты дәл тигізу үшін өз қозғалысын бақылап, күш мөлшерін есептеп, нысанаға зейін қоюы керек. Сондықтан асық ату дене әрекеті мен психологиялық жинақылықты бір мезгілде талап етеді.

Сонымен бірге асық ойыны баланы әділ бәсекеге тәрбиелейді. Ережені бұзбау, кезекті сақтау, қарсыластың нәтижесін мойындау сияқты қарапайым әрекеттер арқылы оқушы спорттық мәдениетті меңгереді.

5. Қазақ күресінің тәрбиелік маңызы

Қазақ күресі – ұлттық спорт түрлерінің ішінде оқушының күшін, ептілігін, тепе-теңдігін және батылдығын дамытуға мүмкіндік беретін спорт түрі.

Оны мектеп жағдайында қолдану кезінде қауіпсіздік ережелері қатаң сақталып, жас ерекшелігіне сәйкес қарапайым элементтерден бастау қажет. Міндетті түрде күрделі әдістерді орындату шарт емес. Бастапқы тұрыс, тепе-теңдікті сақтау, қауіпсіз қозғалыс, жұппен орындалатын қарапайым тапсырмалар арқылы да қазақ күресінің тәрбиелік әлеуетін пайдалануға болады.

Қазақ күресі арқылы оқушы:

батылдыққа – қарсылас алдында қобалжуды жеңуге;

төзімділікке – физикалық күш түскен жағдайда әрекетті жалғастыруға;

тәртіпке – ережені орындауға;

жауапкершілікке – өзінің және серіктесінің қауіпсіздігін ойлауға;

құрметке – қарсыласын тұлға ретінде бағалауға үйренеді.

Мұнда мұғалімнің міндеті – оқушылар арасында тек жеңіске бағытталған көзқарас қалыптастырмай, спорттық этика мен өзара құрметті бірінші орынға қою.

6. Тоғызқұмалақтың интеллектуалдық тәрбие берудегі рөлі

Ұлттық спорт туралы сөз болғанда дене күшін қажет ететін спорт түрлерімен шектелуге болмайды. Тоғызқұмалақ – оқушының интеллектуалдық қабілетін дамытатын ұлттық мұра.

Ойын барысында білім алушы бірнеше жүрісті алдын ала болжауға, есептеуге, қарсыласының әрекетін талдауға, тиімді шешім қабылдауға үйренеді. Тоғызқұмалақ төзімділікті, ұқыптылықты, логикалық ойлауды және есте сақтау қабілетін талап етеді. Мектеп жағдайында тоғызқұмалақты үйірмелермен қатар дене тәрбиесінің тиісті ұйымдастырушылық формаларына кіріктіру жөнінде әдістемелік ұсыныстар да бар.

Тоғызқұмалақтың тәрбиелік ерекшелігі – баланы асығыстықтан сақтандырып, әрбір әрекеттің салдарын ойлауға үйретуі. Бұл дағды оқушының күнделікті өміріндегі шешім қабылдау мәдениетіне де оң ықпал етуі мүмкін.

7. Ұжымдық ұлттық ойындардың әлеуметтік тәрбиелік маңызы

Денешынықтыру сабағында командалық сипаттағы ұлттық ойындарды пайдалану оқушылардың әлеуметтік дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.

Арқан тарту, ақсерек-көксерек және түрлі ұлттық эстафеталарды қауіпсіздік талаптарына бейімдеп ұйымдастыру барысында бала жеке нәтижеден бөлек, топтың ортақ мақсаты бар екенін түсінеді.

Командалық ойындар:

• өзара көмекті;

• бір-бірін қолдауды;

• көшбасшылықты;

• жауапкершілікті;

• тәртіпті;

• қарым-қатынас мәдениетін;

• ортақ нәтижеге ұмтылуды қалыптастырады.

Мысалы, арқан тартуда бір оқушының күші жеткіліксіз болуы мүмкін. Команданың жеңісі қатысушылардың күшін бір уақытта дұрыс бағыттауына байланысты. Осы арқылы оқушылар бірліктің және келісілген әрекеттің маңызын тәжірибе жүзінде түсінеді.

Бұл жерде денешынықтыру сабағы әлеуметтік тәрбие алаңына айналады.

8. Ұлттық спорт және адамгершілік тәрбие

Кез келген спорттық жарыста жеңіс пен жеңіліс қатар жүреді. Сондықтан денешынықтыру сабағы баланың эмоциялық мәдениетін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Ұлттық ойындарды дұрыс ұйымдастыру арқылы оқушы:

• жеңген кезде қарсыласын кемсітпеуді;

• жеңілген кезде ашуға берілмеуді;

• төрешінің шешімін құрметтеуді;

• ережені сақтауды;

• әлсіз оқушыға көмектесуді;

• әділ бәсекелесуді меңгереді.

Бұл қасиеттердің барлығы адамгершілік тәрбиенің маңызды құрамдастары.

Оқушыларға ойынның соңында «Кім жеңді?» деген сұрақпен шектелмей, «Команда неге жақсы нәтиже көрсетті?», «Қарсыласқа құрмет қалай байқалды?», «Қай әрекет әділ ойын үлгісі болды?» деген рефлексиялық сұрақтар қою тәрбиелік нәтижені күшейтеді.

9. Ұлттық спорт түрлерін сабақ құрылымына енгізу жолдары

Ұлттық ойындарды әр сабақта толық көлемде өткізу міндетті емес. Оларды сабақтың мақсатына қарай жекелеген элементтер түрінде пайдалануға болады.

Сабақтың дайындық бөлімінде қимылды ұлттық ойындардың жеңіл нұсқалары арқылы ағзаны негізгі жүктемеге дайындауға болады.

Негізгі бөлімде асық ату, қазақ күресінің қауіпсіз элементтері, ұлттық эстафеталар, күш пен ептілікке бағытталған ойындар ұйымдастырылады.

Қорытынды бөлімде қозғалыс қарқыны төмен тапсырмалар, ұлттық ойындарға байланысты танымдық сұрақтар немесе рефлексия ұйымдастыру тиімді.

Ғылыми-әдістемелік еңбектерде ұлттық ойындарды сабақтың мақсаты, мазмұны және оқушының жас ерекшелігіне сәйкес таңдағанда олардың танымдық және тәрбиелік мүмкіндігі артатыны көрсетіледі.

10. Жас ерекшелігін ескеру

Ұлттық ойындарды сабаққа енгізуде оқушының жас және жеке ерекшелігін ескеру қажет.

Бастауыш сыныптарда ережесі жеңіл, эмоционалды, қысқа уақыт ішінде орындалатын қимылды ойындарды қолдану тиімді. Мысалы, асық ойындарының жеңіл түрлері, қарапайым ұлттық эстафеталар, дәлдік пен шапшаңдыққа бағытталған тапсырмалар.

Орта буында жарыс элементтері күрделендіріліп, командалық ойындар, асық ату, күш пен ептілікке арналған тапсырмалар енгізіледі.

Жоғары сыныптарда оқушылардың дене дайындығына сәйкес қазақ күресінің элементтерін, ұлттық спорт жарыстарын, төрешілік пен жарыс ұйымдастыру тапсырмаларын қолдануға болады.

Мұнда оқушы тек қатысушы емес, ұйымдастырушы, төреші немесе топ көшбасшысы қызметін де атқара алады. Бұл жауапкершілік пен көшбасшылық қабілетті дамытады.

11. Мұғалімнің рөлі

Ұлттық спорттың тәрбиелік нәтижесі көп жағдайда денешынықтыру мұғалімінің кәсіби шеберлігіне байланысты.

Мұғалім ойынның ережесін түсіндірумен шектелмей, оның тарихи және тәрбиелік мазмұнын қысқаша таныстыруы қажет. Мәселен, асық атудан бұрын асықтың қазақ тұрмысындағы орнын, қазақ күресін өткізер алдында балуандық дәстүрдің ерекшелігін түсіндіру сабақ мазмұнын байытады.

Сонымен қатар педагог:

1. оқушының жас ерекшелігін ескеруі;

2. қауіпсіздік талаптарын сақтауын қамтамасыз етуі;

3. барлық оқушының қатысуына мүмкіндік беруі;

4. ұл мен қыз балалардың белсенді қатысуына жағдай жасауы;

5. дене дайындығы әртүрлі балаларға тапсырмаларды саралауы;

6. жарыста әділдік қағидасын ұстануы;

7. жеңістен бұрын қатысу, даму және өзара құрмет құндылықтарын дәріптеуі тиіс.

Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі жүйесіндегі Ұлттық ғылыми-практикалық дене тәрбиесі орталығы жариялаған әдістемелік ұсынымдарда да ұлттық спорт түрлерін ұйымдастыру дене қасиеттерін жан-жақты дамыту, рухани-патриоттық тәрбие беру және пәнаралық байланысты жүзеге асыру мүмкіндігімен байланыстырылады.

12. Ұлттық спорт және салауатты өмір салты

Қазіргі балалардың бос уақытында цифрлық құрылғылардың үлесі артып отырған жағдайда олардың қозғалыс белсенділігін ынталандыратын қызықты педагогикалық тәсілдерді пайдалану маңызды.

Ұлттық ойындардың артықшылығы – оларда қозғалыс пен эмоция, бәсеке мен қарым-қатынас қатар жүреді. Бала дене жаттығуын «орындау керек міндет» ретінде емес, қызықты әрекет ретінде қабылдай бастайды.

Ұлттық ойындарды жүйелі қолдану оқушының дене белсенділігіне деген оң көзқарасын қалыптастыруға ықпал етеді. Қазақ ұлттық ойындарын дене тәрбиесіне кіріктіруді қарастырған зерттеулерде де олардың оқушылардың қозғалыс белсенділігі мен дене дайындығын арттыруға, денешынықтыру сабақтарына тұрақты мотивация қалыптастыруға мүмкіндік беретіні көрсетіледі.

Сондықтан ұлттық спортты тек мерекелік іс-шара кезінде ғана қолдану жеткіліксіз. Оны оқу үдерісінің жүйелі элементіне айналдыру маңызды.

Ұлттық спорт түрлерінің тәрбиелік әсерін жүйелеу

Ұлттық спорт түрлерінің оқушы тәрбиесіне ықпалын бірнеше негізгі бағытқа бөлуге болады.

Біріншіден, дене тәрбиесі.
Күш, жылдамдық, ептілік, төзімділік, дәлдік, тепе-теңдік және қимыл үйлесімділігі дамиды.

Екіншіден, ұлттық тәрбие.
Оқушы халықтың тарихын, ұлттық спорт дәстүрлерін және мәдени мұрасын іс жүзінде танып-біледі.

Үшіншіден, патриоттық тәрбие.
Ұлттық мәдениетке мақтаныш пен құрмет сезімі қалыптасады.

Төртіншіден, адамгершілік тәрбие.
Әділдік, сыйластық, жауапкершілік, тәртіптілік және ұстамдылық дамиды.

Бесіншіден, әлеуметтік тәрбие.
Командамен әрекет ету, өзара көмек көрсету, қарым-қатынас жасау және көшбасшылық дағдылары қалыптасады.

Алтыншыдан, интеллектуалдық тәрбие.
Тоғызқұмалақ, асық ойындарының кейбір түрлері логикалық ойлау, есептеу, зейін және стратегиялық шешім қабылдау қабілеттерін дамытады.

Осы тұрғыдан ұлттық спорт денешынықтыру пәніндегі бірнеше тәрбиелік міндетті бір мезгілде жүзеге асыра алатын кешенді педагогикалық құрал болып табылады.

Практикалық ұсыныстар

Ұлттық спорт түрлерін денешынықтыру сабағында тиімді қолдану үшін келесі педагогикалық ұсыныстарды басшылыққа алған жөн:

1. Ұлттық ойындарды оқу бағдарламасының тақырыптарымен байланыстырып жоспарлау;

2. Әр ойынның тәрбиелік мақсатын алдын ала анықтау;

3. Оқушының жасына және дене дайындығына сәйкес ойын ережелерін бейімдеу;

4. Қауіпсіздік техникасын бірінші орынға қою;

5. Ұлттық спорт тарихына қатысты қысқаша ақпарат беру;

6. Жарыс нәтижесін ғана емес, оқушының белсенділігі, ынтымақтастығы, тәртібі мен әділ ойынын да бағалау;

7. Командаларды үнемі өзгертіп, оқушылардың әртүрлі сыныптастарымен әрекет етуіне мүмкіндік беру;

8. Сабақ соңында қысқаша рефлексия жүргізу;

9. Ұлттық спорт түрлерінен сыныпішілік және мектепішілік жарыстар ұйымдастыру;

10. Мүмкіндігінше ата-аналарды, жергілікті спортшыларды және ұлттық спорт мамандарын тәрбиелік іс-шараларға тарту.

Ұлттық ойындар ғылыми-педагогикалық әдебиетте жастардың физикалық және моральдық дамуына, әлеуметтік дағдылары мен мәдени сәйкестігін қалыптастыруға ықпал ететін мәдени мұра ретінде де қарастырылады.

Күтілетін педагогикалық нәтижелер

Ұлттық спорт түрлері денешынықтыру сабақтарына жүйелі және әдістемелік тұрғыдан дұрыс енгізілген жағдайда мынадай нәтижелер күтіледі:

• оқушылардың денешынықтыру сабағына қызығушылығы артады;

• қозғалыс белсенділігі жоғарылайды;

• дене қасиеттерінің дамуына қолайлы жағдай жасалады;

• ұлттық спорт түрлері туралы білімі кеңейеді;

• ұлттық мәдениет пен дәстүрге құрмет қалыптасады;

• оқушылардың өзара қарым-қатынас мәдениеті жетіледі;

• жауапкершілік, батылдық, төзімділік және тәртіптілік қасиеттері дамиды;

• командалық әрекет пен өзара көмек дағдылары қалыптасады;

• бос уақытты белсенді өткізуге қызығушылық артады;

• салауатты өмір салтына деген оң көзқарас қалыптасады.

Бұл нәтижелерге қол жеткізу үшін ұлттық спортты бір реттік іс-шара ретінде емес, жүйелі педагогикалық құрал ретінде қарастырған дұрыс.

Талқылау

Ұлттық спорт түрлерін мектептегі денешынықтыру пәніне кіріктірудің маңыздылығы екі үлкен міндеттің тоғысуымен түсіндіріледі. Бір жағынан, қазіргі мектеп оқушысының қозғалыс белсенділігін арттыру қажет болса, екінші жағынан, білім беру жүйесінде ұлттық құндылықтарды оқушының күнделікті әрекеті арқылы меңгерту мәселесі өзекті.

Ұлттық спорт осы екі міндетті өзара байланыстыра алады. Оқушы асық атқанда ұлттық мұрамен таныса отырып дәлдікке жаттығады; қазақ күресінің элементтерін орындағанда күш пен ептілігін жетілдірумен қатар спорттық әдепті меңгереді; командалық ұлттық ойындарға қатысқанда қозғалыс белсенділігімен бірге әлеуметтік қарым-қатынас тәжірибесін жинақтайды; тоғызқұмалақ ойнағанда ұлттық мәдениетпен қатар стратегиялық ойлауын дамытады.

Сондықтан ұлттық спорттың педагогикалық құндылығын тек «ұлттық дәстүрді таныстыру» деңгейінде қарастыру жеткіліксіз. Оның тәрбиелік әлеуеті дене, рухани-адамгершілік, интеллектуалдық, әлеуметтік және патриоттық тәрбиенің өзара бірлігінен көрінеді.

Дегенмен ұлттық спортты сабаққа енгізу педагогикалық негізділікті талап етеді. Мұғалім ойындарды тек қызық үшін таңдамай, нақты сабақ мақсатына сәйкестендіруі тиіс. Сонымен қатар материалдық база, қауіпсіздік, оқушылардың денсаулық жағдайы, жас ерекшелігі және дене дайындығы ескерілуі қажет.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, қазақ халқының ұлттық спорт түрлері – ғасырлар бойы жинақталған дене тәрбиесі тәжірибесі мен рухани мәдениеттің ажырамас бөлігі. Олардың мазмұнында денені шынықтырумен бірге адамгершілік, батырлық, төзімділік, әділдік, сыйластық, бірлік және отансүйгіштік идеялары сабақтасып жатыр.

Ұлттық спорт түрлерін денешынықтыру сабағында мақсатты пайдалану оқушының физикалық қасиеттерін дамытумен ғана шектелмейді. Ол жас ұрпақтың ұлттық мәдениетке деген қызығушылығын арттырып, тарихи санасын, патриоттық сезімін, әлеуметтік жауапкершілігін және адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Асық ату оқушыны дәлдікке, зейінділікке және сабырлылыққа тәрбиелесе, қазақ күресі батылдық, күш, төзімділік пен қарсыласқа құрметті қалыптастырады. Тоғызқұмалақ логикалық ойлау мен стратегиялық шешім қабылдау қабілетін дамытады. Командалық ұлттық ойындар бірлікке, өзара көмекке және ортақ мақсатқа жұмылуға үйретеді.

Осыған байланысты ұлттық спорт түрлерін мектептегі денешынықтыру пәнінің тәрбиелік мүмкіндігін арттыратын тиімді педагогикалық құрал ретінде қарастырған жөн. Ұлттық спортты сабақ мазмұнына жүйелі, қауіпсіз және оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай енгізу – дені сау, рухы мықты, ұлттық мәдениетін құрметтейтін, елінің тарихи мұрасын бағалайтын тұлға тәрбиелеудің маңызды жолдарының бірі.

Ұлттық спорт – өткеннен қалған мұра ғана емес, бүгінгі ұрпақты тәрбиелейтін және болашақпен байланыстыратын құндылық. Сондықтан мектеп қабырғасында ұлттық спортты үйрету – оқушыға белгілі бір қимыл техникасын меңгертумен қатар, оның бойына ұлттық рух пен азаматтық жауапкершілікті сіңірудің пәрменді тәсілі.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасы Үкіметі. Қазақстан Республикасының дене шынықтыру мен спорт саласын дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы. – Астана, 2023.

2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің Ұлттық ғылыми-практикалық дене тәрбиесі орталығы. Ұлттық спорт түрлерін ұйымдастыру және өткізу бойынша әдістемелік ұсынымдар. – 2023.

3. Ибраев Е.Г., Елеукешов О.Н., Асхатов А.А., Пирназаров А.У. Дене шынықтыру сабақтарында қазақтың ұлттық ойындарын пайдалану // Қазіргі замандағы дене шынықтыру мен спорттың өзекті мәселелері. – 2023. – 194–196 б.

4. Абилдабеков С.А. Ұлттық тәлім-тәрбиенің бір бағыты дене шынықтыру және спорт қызметі // Dulaty University Хабаршысы.

5. Integration of Kazakh National Games into the Physical Education System as a Factor in Increasing the Physical Activity of Students in Rural Schools // Trends in Physical Education and Sport.

6. Kazakh National Games in Physical Education: History and Modernity. – Қазақ ұлттық ойындарының жастардың дене және моральдық дамуындағы рөліне арналған ғылыми мақала.