XIX ҒАСЫР СОҢЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ АҒАРТУШЫЛЫҚ ҮДЕРІС ЖӘНЕ

Дала уалаяты газеті

Аңдатпа

Бұл мақалада XIX ғасырдың соңында жарық көрген қазақтың алғашқы мерзімді басылымдарының бірі «Дала уалаяты газеті» қызметі қарастырылады. Басылым қазақ қоғамында ағартушылық идеялардың таралуына, ұлттық сананың қалыптасуына және қоғамдық ойдың дамуына үлкен ықпал етті. Зерттеу барысында газет нөмірлерінде жарияланған мақалалар талданып, олардың мазмұны мен тарихи маңызы анықталды. Сонымен қатар басылым бетінде көтерілген тіл, білім, мәдениет, шаруашылық және әлеуметтік мәселелер қарастырылады. Мақалада газеттің қазақ қоғамындағы ағартушылық қызметі мен қоғамдық пікір қалыптастырудағы рөлі ғылыми тұрғыдан сараланады.

Кілт сөздер: Дала уалаяты газеті, қазақ баспасөзі, ағартушылық, ұлттық сана, журналистика.

Аннотация

В статье рассматривается деятельность газеты «Дала уалаяты газеті» одного из первых периодических изданий казахского народа конца XIX века. Газета сыграла важную роль в распространении просветительских идей, развитии национального сознания и формировании общественной мысли. В статье анализируются публикации различных номеров газеты, а также рассматриваются вопросы образования, языка, культуры и общественной жизни казахского общества.

Ключевые слова: казахская пресса, газета «Дала уалаяты», просвещение, общественная мысль.

Abstract

This article examines the activities of the newspaper Dala Ualayaty Gazeti, one of the first Kazakh periodicals published in the late nineteenth century. The newspaper played an important role in spreading enlightenment ideas and developing national consciousness among the Kazakh people. The study analyzes articles from different issues of the newspaper and examines topics such as education, language, culture, economy and social life.

Keywords: Kazakh press, enlightenment, national consciousness.

Кіріспе

Қазақ халқының ұлттық баспасөз тарихында маңызды орын алатын алғашқы басылымдардың бірі «Дала уалаяты газеті». Бұл газет 1888–1902 жылдары Омбы қаласында шығып тұрған. Басылым Батыс Сібір генерал-губернаторлығының ресми органы болғанымен, уақыт өте келе қазақ қоғамының мәдени және әлеуметтік мәселелерін көтеретін маңызды ақпараттық алаңға айналды. Газет аптасына бір рет шығып, қазақ және орыс тілдерінде жарияланған. Оның қазақ тіліндегі бөлімі қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі, мәдениеті, әдебиеті, шаруашылығы және қоғамдық өміріне қатысты материалдарды қамтыды. Газеттің қазақ тіліндегі бөлімінің дамуына қазақ зиялылары белсенді қатысты. Солардың ішінде Дінмұхамед Сұлтанғазин ерекше орын алады. Ол газетте аудармашы және редактор қызметін атқарып, көптеген материалдарды қазақ тіліне аударып, халыққа түсінікті түрде жеткізді.

Зерттеуші Бейсембай Кенжебаевтың пікірінше, «Дала уалаяты газеті» қазақ журналистикасының қалыптасуындағы алғашқы маңызды басылымдардың бірі болды [1].

Негізгі бөлім

Газеттің ағартушылық бағыты

XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ қоғамында ағартушылық идеялар кең тарай бастады. Бұл кезең патшалық Ресейдің әкімшілік реформаларымен, жаңа басқару жүйесінің енгізілуімен және отарлық ықпалдың күшеюімен тұспа-тұс келді. Қазақ халқының басым бөлігі көшпелі өмір салтын ұстанып, ресми оқу жүйесі кең таралмағандықтан, сауаттылық деңгейі төмен болды. Осындай жағдайда білім мен ғылымның маңызын түсіндіру, халықты жаңашылдыққа бағыттау аса өзекті мәселеге айналды. Осы үдерісте Дала уалаяты газеті ерекше рөл атқарды. Газеттің алғашқы нөмірлерінен-ақ ағартушылық бағыт айқын байқалады. 1888 жылғы №1 санында басылымның мақсаты ретінде халыққа пайдалы мәліметтер тарату, ғылым мен білімнің артықшылықтарын түсіндіру міндеті көрсетілген. Онда: «Бұл газет арқылы жұртқа пайдалы хабарлар жеткізіліп, халыққа ғылым мен білімнің пайдасы түсіндірілмек» деп жазылған [2].

Бұл мәлімдеме газеттің тек ақпараттық құрал емес, сонымен қатар қоғамдық сананы жаңғыртуға бағытталған ағартушылық мінбер болғанын дәлелдейді. Басылым беттерінде ауыл шаруашылығы, медицина, оқу-ағарту, тарих және құқық мәселелері көтеріліп, халықтың дүниетанымын кеңейтуге ықпал жасалды. Осылайша газет қазақ қоғамында модернизациялық ой-пікірдің қалыптасуына негіз қалады.

Қазақ қоғамындағы билер институты

Қоғамының дәстүрлі құқықтық жүйесі – билер институты туралы мақалалар да жарияланып отырған. Бұл материалдар ұлттық құқықтық мәдениетті сақтау мен таныстыруға бағытталды.Мәселен, А. Крахалевтің «Бұрынғы замандағы билердің билік қылуы» атты мақаласы 1888 жылғы №48 санында жарық көрген. Аталған еңбек қазақ тіліне Дінмұхамед Сұлтанғазин тарапынан аударылған. Бұл дерек Сұлтанғазиннің тек публицист емес, сонымен қатар ұлттық құқықтық мұраны насихаттаушы тұлға болғанын көрсетеді.Мақалада қазақ билерінің қоғамдағы орны былай сипатталады: «Қазақ ішінде билер дауласқан екі жақты татуластырып, әділ сөз айтып, ел ішінде тыныштық орнатуға қызмет еткен» [3]. Бұл пікір билердің тек сот қызметін ғана емес, сонымен қатар қоғамдық келісім мен тұрақтылықты қамтамасыз ететін медиаторлық рөл атқарғанын аңғартады. Билер институты жазба заңға емес, әдет-ғұрып құқығына негізделген құқықтық жүйе болды. Сондықтан газет беттерінде бұл институтты сипаттау арқылы қазақ қоғамының өзіндік құқықтық мәдениеті бар екені дәлелденді. Бұл ұлттық тарихи сананың қалыптасуына ықпал еткен маңызды факторлардың бірі болды.

Қазақ тілінің дамуы туралы мақалалар

Қазақ тілінің дамуы мен оны сақтау мәселесіне арналған мақалалар да тұрақты түрде жарияланып отырған. Бұл материалдар сол кезеңдегі ұлттық сананың ояну үдерісімен тығыз байланысты болды. Басылым авторлары тілдің тек қарым-қатынас құралы ғана емес, халықтың рухани болмысы мен тарихи жадын сақтаушы негізгі фактор екенін ерекше атап өтті. Осы тұрғыдан алғанда, газет қазақ қоғамында тіл мәселесін қоғамдық деңгейде көтерген алғашқы мінберлердің бірі болды. Дінмұхамед Сұлтанғазиннің «Біздің қазақ тілі туралы бірнеше сөз» атты мақаласы 1890 жылғы №7 санында жарияланған. Автор өз еңбегінде қазақ тілінің табиғи байлығын, сөздік қорының молдығын және бейнелеу мүмкіндіктерінің кеңдігін атап көрсетеді. Ол қазақ тілін басқа тілдермен салыстыра отырып, оның икемділігі мен көркемдік қуатын дәлелдеуге тырысады. Бұл мақала сол кезеңдегі тіл тағдырына деген алаңдаушылықтың айқын көрінісі болып табылады. Мақалада: «Қазақ тілі – бай тілдердің бірі. Оны қадірлеп ұстап, таза сақтау әр қазақтың міндеті» деп көрсетіледі [4]. Бұл тұжырым тілдің ұлттық мәдениеттегі, қоғамдық санадағы және рухани өмірдегі ерекше орнын айқындайды. Автордың пікірінше, тілдің сақталуы – ұлттың сақталуының басты шарты. Сондықтан мұндай мақалалар қазақ қоғамында ана тілін құрметтеу, оны дамыту және бөгде ықпалдардан қорғау идеясының қалыптасуына елеулі әсер етті.

Шаруашылық мәселелері

Шаруашылық мәселелері де кеңінен талқыланып отырды. XIX ғасырдың соңында қазақ қоғамы дәстүрлі көшпелі мал шаруашылығына негізделген экономикалық жүйеден біртіндеп отырықшылық элементтеріне көше бастады. Бұл өзгерістер патшалық Ресейдің аграрлық саясаты мен қоныс аудару үдерістеріне байланысты күшейді. Осындай тарихи жағдайда шаруашылықты әртараптандыру мәселесі өзекті сипат алды. Осы бағытта Дала уалаяты газеті халыққа практикалық әрі ағартушылық мазмұндағы материалдар ұсынып отырды. Басылым беттерінде мал шаруашылығын жетілдіру, егіншілік мәдениетін меңгеру, сауда қатынастарын дамыту мәселелері қозғалды. 1894 жылғы №32 санында жарияланған мақалада қазақтардың егіншілікпен айналысуының тиімділігі туралы айтылған. Онда: «Қазақ халқы мал шаруасымен ғана шектелмей, жер егіп, астық өсірсе тұрмысы түзелер еді» деп көрсетіледі [5]. Бұл пікір сол кезеңдегі экономикалық жаңғыру идеясын білдіреді. Автор қазақ қоғамын тек дәстүрлі шаруашылық шеңберінде қалмай, жаңа экономикалық мүмкіндіктерді игеруге шақырады. Мұндай көзқарас ағартушылық бағыттың нақты көрінісі болып табылады, өйткені ол халықтың әлеуметтік жағдайын жақсарту үшін білім мен тәжірибені қолдануды насихаттайды.

Осылайша газет материалдары қазақ қоғамында экономикалық сананың қалыптасуына, шаруашылық мәдениетті жаңартуға және әлеуметтік прогреске ұмтылуға ықпал етті.

Қазақ әдебиетінің дамуына ықпалы

«Дала уалаяты газеті» қазақ әдебиетінің дамуына да үлкен үлес қосты. Ақындардың шығармалары мен әлем әдебиетінің аудармалары жарияланып отырған.

Мысалы, 1892 жылғы №51 санында орыс жазушысы Иван Крыловтың «Қарға мен түлкі» мысалы қазақ тіліне аударылып жарияланған.

Сонымен қатар қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбайұлының кейбір өлеңдері де осы газет бетінде жарық көрген. Бұл өлеңдерді газетке ұсынған Көкбай Жанатайұлы болған. Ал, көптеген публицистер негізі ойларын тұспалдап, мысал ретінде жеткізуде шеберлік танытқан. Басылым ауыз әдебиеті үлгілерін жариялауына, әсіресе, әлем әдебиетінің аударма үлгілері елеулі әсерін тигізсе керек. Атап айтар болсақ, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаевтардың Л. Н.Толстойдан аударған «Ұзақ пен көгершін», «Бұғы мен қарақаттың сабағы», «Бұғы», «Қоян», «Өтпес пышақ» сияқты мысал әңгімелері бар.

Бұл жарияланымдар қазақ жазба әдебиетінің дамуына ықпал етті.

Этнографиялық материалдар

Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі мен салт-дәстүрлері туралы этнографиялық мақалалар да жарияланған.

Мысалы, 1896 жылғы №15 санында қазақ халқының қонақжайлық дәстүрі туралы мақала жарық көрген. Онда қазақтардың қонақты ерекше құрметпен қарсы алатыны және бұл дәстүрдің қоғамдағы маңызды әлеуметтік рөл атқаратыны айтылған.

Мұндай мақалалар қазақ халқының мәдени құндылықтарын таныстыруға ықпал етті.

Білім беру мәселесінің көтерілуі

Басылым материалдарында білім беру мәселелері де жүйелі түрде қозғалып отырды. XIX ғасырдың соңында қазақ даласында зайырлы мектептердің саны аз болды, ал халықтың басым бөлігі дәстүрлі діни оқумен ғана шектелді. Осындай жағдайда ағартушылық идеяларды тарату, халықтың сауаттылығын арттыру және жаңа үлгідегі білімге шақыру маңызды міндетке айналды. Осы бағытта Дала уалаяты газеті оқу-ағарту тақырыбына ерекше мән берді. 1891 жылғы №12 санында жарияланған мақалада: «Ғылым үйренген халық алға басады, ал білімсіз халық артта қалады» деп көрсетіледі [6]. Бұл тұжырым білімді қоғамдық дамудың басты шарты ретінде бағалаған ағартушылық көзқарасты білдіреді. Авторлар білімді тек жеке адамның жетістігі емес, тұтас ұлттың өркендеуінің негізі ретінде қарастырды. Мұндай идеялар қазақ қоғамында жаңашыл ой-пікірдің қалыптасуына, ұлттық интеллигенцияның пайда болуына және әлеуметтік прогресс түсінігінің орнығуына ықпал етті.

Қорыта айтқанда, Дала уалаяты газеті қазақ халқының алғашқы мерзімді басылымдарының бірі ретінде ұлттық баспасөз тарихында ерекше орын алады. Бұл басылым қазақ қоғамында ағартушылық идеялардың таралуына, білім мен ғылымның маңызын түсіндіруге және халықтың мәдени деңгейін көтеруге үлкен үлес қосты. Газет беттерінде жарияланған мақалаларда қазақ қоғамының түрлі мәселелері көтерілді. Атап айтқанда, білім беру, тілдің дамуы, шаруашылықты жетілдіру, мәдениетті сақтау және тарихи сананы қалыптастыру мәселелері кеңінен талқыланды. Бұл мақалалар қазақ халқының қоғамдық ойының дамуына ықпал етті. Сонымен қатар газет қазақ әдебиетінің дамуына да үлкен үлес қосты. Басылым беттерінде қазақ ақындарының шығармалары мен әлем әдебиетінің аудармалары жарияланып отырды. Бұл жарияланымдар қазақ әдебиетінің жазба дәстүрінің қалыптасуына әсер етті. Дала уалаяты газеті қазақ қоғамында ұлттық сананың оянуына және қоғамдық пікірдің қалыптасуына ықпал еткен маңызды мәдени құбылыс болды. Оның беттерінде жарияланған материалдар қазақ халқының әлеуметтік, мәдени және рухани өмірін көрсететін құнды тарихи дереккөз болып табылады.

Сондықтан Дала уалаяты газеті қазақ журналистикасының қалыптасуында ғана емес, сонымен қатар қазақ халқының мәдени және рухани дамуында маңызды рөл атқарған басылым ретінде бағаланады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Кенжебаев Б. Қазақ мерзімді баспасөзінің тарихы. Алматы: Мектеп, 1976.

2. Дала уалаяты газеті. 1888. №1.

3. Крахалев А. Бұрынғы замандағы билердің билік қылуы // Дала уалаяты газеті. 1888. №48.

4. Сұлтанғазин Д. Біздің қазақ тілі туралы бірнеше сөз // Дала уалаяты газеті. 1890. №7.

5. Дала уалаяты газеті. 1894. №32.

6. Дала уалаяты газеті. 1891. №12.

7. Сақ Қ. Қазақ баспасөзінің тарихы. Алматы: Қазақ университеті, 2014.

8. Әбдиманұлы Ө. Қазақ баспасөзінің тарихы. Алматы, 2008.

9. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзінің даму жолдары. Алматы, 1964.