ЗАМАНАУИ ФИТОТЕРАПИЯ:ДӘРІЛІК ӨСІМДІКТЕРДІҢ ҚАЗІРГІ ФАРМАЦИЯДАҒЫ ӘЛЕУЕТІ

Авторлар:Байділда Назерке Түлкібайқызы

Республикалық жоғары медициналық колледжі, 2 курс "Фармация" мамандықтары

Аннотация: Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау жүйесінде дәрілік өсімдіктерге негізделген фитотерапияның маңыздылығы артып келеді. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің 2021 жылғы деректеріне сүйенсек, Қазақстанда ББҚ (оның ішінде фитоқоспалар) нарығының жылдық өсуі 10-15% аралығында қалыптасуда.

Фармацевтикалық өндірістегі отандық фитопрепараттардың үлесі артып келеді, әсіресе респираторлық ауруларға, ас қорыту жүйесіне және тыныштандыруға арналған өнімдерде.Қазақстанның биоресурстарының әлеуеті әлі толық зерттелмеген. Ресми деректер бойынша, еліміздегі фармакопеялық өсімдіктерді өнеркәсіптік ауқымда өңдеу үлесі әлемдік деңгейге әлі жетпейді, бұл зерттеу мен инвестиция үшін үлкен әлеуетті көрсетеді.

Біздің бұл баяндамамызда заманауи фитотерапияның маңыздылығын және дәрілік өсімдіктердің қазіргі фармациядағы әлеуетін зерттеп қана қоймай студенттер мен практикалық сабақ жүйесінде Түймедеқ гүл (Chamomilla recutita) экстрактісінен қабынуға қарсы мазь технологиясын әзірлейді. Дәрілік өсімдіктердің химиялық құрамының алуан түрлілігі, жаңа дәрілік заттарды іздеудегі рөлі, комплексті әсер етуі, жанама әсерлердің азырақ болуы және қолжетімділігі сияқты артықшылықтары талқыланады. Заманауи фитотерапияның негізгі бағыттары, фармакологиялық және клиникалық зерттеулер, сапаны бақылау және стандарттау қарастырылады.Қазіргі уақытта әлемде табиғи дәрілік заттарға деген қызығушылық артып, синтетикалық дәрілердің жанама әсерлерінен қашу тенденциясы байқалады. Дәрілік өсімдіктердің құрамындағы биологиялық белсенді заттардың алуан түрлілігі оларды жаңа дәрілік препараттарды жасау үшін перспективті көз етеді.

Заманауи фитотерапияның әлеуеті – бұл дәрілік өсімдіктердің құндылығын ғылыммен растау, стандарттау және оны қазіргі заманғы дәрілік формаларға енгізуде. Бұл жұмыста Түймедақ гүл (Chamomilla recutita) экстрактісін негізге ала отырып

Вазелин, дәрумен Е,мазь жасау практикалық сабағы дәл осы үдерістің кішірейтілген, бірақ толыққанды моделі болып табылады, сондықтан дәрілік өсімдіктердің фармакологиялық қасиеттерін терең зерттеу және оларды қазіргі заманғы медицинада қолдану мүмкіндіктерін анықтау өзекті болып табылады. Дәрілік өсімдіктердің қазіргі фармациядағы әлеуетін ғылыми тұрғыда бағалау, олардың артықшылықтарын, кемшіліктерін және қолдану перспективаларын анықтау.Практикалық сабақ жүйесінде дәрілік өсімдік шикізатын пайдалана отырып фитопрепарат әзірлеу мен қатар,қазіргі заманауи фитотерапияның фармациядағы дәрілік өсімдіктердің қолданылуы туралы әдебиеттерге шолу жасау.

Түйін сөздер: Заманауи фитотерапия. Дәрілік өсімдіктер. Фармация .Дәрілік препараттар. Биологиялық белсенді заттар.Фармакологиялық қасиеттер. Клиникалық зерттеулер.Стандарттау.Қауіпсіздік.Тиімділік.Жанама әсерлер.Даму перспективалары

Фитотерапия – ғасырлар бойы адамзат қолданып келе жатқан дәстүрлі емдеу әдісі. Алайда, қазіргі таңда ғылым мен технологияның дамуымен фитотерапия жаңа деңгейге көтеріліп, заманауи фармацияда маңызды рөл атқара бастады.Заманауи фитотерапия дәрілік өсімдіктерді ғылыми тұрғыда зерттеуге және оларды қазіргі заманғы медицинада қолдануға бағытталған. Бұл тек дәстүрлі білімге сүйену емес, сонымен қатар заманауи технологияларды, фармакологияны, химияны және клиникалық зерттеулерді қолдану арқылы дәрілік өсімдіктердің қасиеттерін тереңірек түсінуге ұмтылу. [1]

Дәрілік өсімдіктердің қазіргі фармациядағы әлеуеті зор.Себебі:

Өсімдіктер – әртүрлі биологиялық белсенді қосылыстардың көзі. Бұл қосылыстардың әрқайсысының өзіндік емдік қасиеттері бар және әртүрлі ауруларға қарсы күресте тиімді болуы мүмкін.Өсімдіктер жаңа дәрілік заттарды табу үшін таптырмас көз болып табылады. Тарихқа көз жүгіртсек, қазіргі қолданыстағы көптеген дәрілер өсімдіктерден алынған немесе олардың негізінде жасалған.Дәрілік өсімдіктердегі биологиялық белсенді заттардың үйлесімі синергетикалық әсер етуі мүмкін. Яғни, бірге қолданғанда олардың тиімділігі жеке-жеке қолданғаннан гөрі жоғары болады. Кейбір жағдайларда дәрілік өсімдіктер синтетикалық дәрілерге қарағанда жанама әсерлерді азырақ тудыруы мүмкін. Сонымен қатар дәрілік өсімдіктерді өсіру оңай және олар синтетикалық дәрілерге қарағанда арзанырақ болуы мүмкін.Дәрілік өсімдіктердің түрін дұрыс анықтау және олардың құрамындағы биологиялық белсенді заттарды анықтайды.Дәрілік өсімдіктердің және олардан алынған қосылыстардың әсер ету механизмдерін, тиімділігін және қауіпсіздігін анықтау үшін in vitro және in vivo зерттеулер жүргізеді.Дәрілік өсімдіктердің адамдарға әсерін бағалау үшін клиникалық зерттеулер жүргізеді.Дәрілік өсімдік шикізатының сапасын бақылау және дайын өнімдерді стандарттайды.Дәрілік өсімдіктерді қауіпсіз және тиімді қолдану үшін дәрігерлер мен фармацевтерге арналған ұсынымдар әзірлейді.[1,2]

Дәрілік өсімдіктерді қолдану мысалдары:

• Антиоксиданттар: Жасыл шай, жүзім сүйегі сығындысы.

• Қабынуға қарсы заттар: Зімбір, түймедақ.

• Антимикробтық заттар: Сарымсақ, шай ағашының майы.

• Нерв жүйесін тыныштандыратын заттар: Валериана, жалбыз.

Фитотерапияның дамуында бірқатар қиындықтар бар:

• Стандарттау мәселелері: Дәрілік өсімдіктердің құрамы мен сапасы өсімдіктің түріне, өсу жағдайына және жинау әдісіне байланысты өзгеруі мүмкін.

• Қауіпсіздік мәселелері: Кейбір дәрілік өсімдіктердің жанама әсерлері болуы мүмкін немесе басқа дәрілік заттармен өзара әрекеттесуі мүмкін.

• Ғылыми дәлелдемелердің жеткіліксіздігі: Көптеген дәрілік өсімдіктердің тиімділігі мен қауіпсіздігі туралы ғылыми дәлелдемелер әлі де жеткіліксіз.[3,4]

Заманауи фитотерапияға биологиялық белсенді қоспаларды негізге ала отырып қарастырсақ болады. Биологиялық белсенді қоспалар (ББҚ) – тамақ рационын толықтыруға арналған табиғи немесе табиғиға ұқсас биологиялық белсенді заттардан (дәрумендер, минералдар, аминқышқылдары, диеталық талшықтар, полиқанықпаған май қышқылдары, өсімдік сығындылары және т.б.) тұратын тағамдық өнімдер.Олар әртүрлі формада (таблеткалар, капсулалар, ұнтақтар, сұйықтықтар) шығарылады және дәрілік заттар болып саналмайды. Қазіргі таңда биологиялық белсенді қоспалардың пайдасымен қатар зияныда бар. Дәрумендер мен минералдардың жетіспеушілігін толықтыру, кейбір жағдайларда, мысалы, дұрыс тамақтанбау, диеталар, белгілі бір аурулар кезінде ағзаның дәрумендер мен минералдарға деген қажеттілігі артады. ББҚ бұл- жетіспеушілікті толықтыруға көмектеседі.Аурулардың алдын алу және емдеу,кейбір ББҚ-ның құрамында антиоксиданттар, қабынуға қарсы заттар және иммуномодуляторлар бар, олар жүрек-қан тамырлары аурулары, қатерлі ісік және инфекциялық аурулардың алдын алуға көмектеседі. Ағзаның функционалдық жағдайын жақсарту, ББҚ ақыл-ой және физикалық жұмыс қабілетін арттыруға, стресске төзімділікті жақсартуға, ұйқыны қалыпқа келтіруге және жалпы саулықты жақсартуға көмектеседі. [3,4] ББҚ-ның ықтимал зияны мен қауіптері,сапасыз және жалған өнімдер. Нарықта сапасы күмәнді, құрамы көрсетілгенге сәйкес келмейтін және тіпті зиянды заттар қосылған ББҚ-лар бар.Тиімділігінің дәлелсіздігі, көптеген ББҚ-ның тиімділігі ғылыми тұрғыда дәлелденбеген немесе зерттеулер нәтижелері қарама-қайшы келеді.Жанама әсерлер мен аллергиялық реакциялар, кейбір ББҚ жанама әсерлер тудыруы мүмкін (диспепсиялық бұзылыстар, аллергиялық реакциялар, қан қысымының жоғарылауы және т.б.).Дәрілік заттармен өзара әрекеттесу. ББҚ дәрілік заттардың әсерін өзгертуі мүмкін, бұл емдеудің тиімділігін төмендетеді немесе жанама әсерлердің пайда болу қаупін арттырады.Артық дозалану. Кейбір ББҚ-ны ұзақ уақыт бойы және жоғары дозаларда қолдану дәрумендер мен минералдардың гипервитаминозына немесе артық мөлшерленуіне әкелуі мүмкін, бұл денсаулыққа зиян. [5]

Фитотерапияны зерттейтін фармакогнозия пәнімен тығыз байланысты екені бізе мәлім.Фармакогнозия фитотерапия үшін ғылыми негіз болып табылады.Фармакогнозияның зерттеулері дәрілік өсімдіктердің қасиеттерін, олардың тиімділігін және қауіпсіздігін түсінуге көмектеседі.Фармакогнозияның нәтижелері фитотерапияда дәрілік өсімдіктерді дұрыс таңдауға, қолдану дозасын анықтауға және жанама әсерлердің алдын алуға мүмкіндік береді.Фитотерапия тәжірибесі фармакогнозия үшін жаңа зерттеулерге жол ашады. Дәстүрлі медицинада қолданылатын дәрілік өсімдіктердің тиімділігін ғылыми тұрғыда дәлелдеу фармакогнозияның міндеті болып табылады.Практикалық сабақ жүйесінде дәрілік өсімдік шикізатынан құрамында дәрілік өсімдік бар дәрілік түрлер аламыз.Біз олардың тұндырма сығындыларын алып дәрілік заттармен өзара әрекеттесу дәрежесін анықтап қолданамыз. Практика жүйесіндегі қарапайым фитотерапия әзірлеулерді алатын болсақ: [4]

Түймедақ (Chamomilla recutita) – астралылар тұқымдасына жататын дәрілік өсімдік. Биіктігі: Әдетте 15-тен 60 см-ге дейін өседі. Сабағы тік, тармақталған.Иісі өте айқын, тәтті, хош иісті (эфир майларының болуына байланысты). Тамыры: Шашақталған, жіңішке, сүрексіз.Жапырақ орналасуы: Кезектесіп орналасады.Құрылымы: Жапырақтары өте нәзік, қатты тілімделген, жіп тәрізді бөліктерге бөлінген (екі немесе үш рет қауырсынды тілімденген). Бұл оған “жібектей” немесе “қылшықтай” көрініс береді.Түймедақтың гүлі — оның басты дәрілік шикізаты.Гүлшоғыры: Қалқанша (корзинка) тәрізді, күрделі гүл.Шеткі Гүлдері (Жапырақшалары) ақ түсті, тілше тәрізді, жіңішке, көбінесе 10-20 дана болады. Олар гүлдеу кезінде төмен қарай иіліп тұрады (бұл кептірілген түймедақтың айрықша белгісі).Орталық Гүлдері (Құбыршақтар) сары түсті, қысқа, қуыс болады. Гүлдеу кезінде ортасы (гүл төсегі) биік, дөңес пішінді болады. Бұл дөңестік – нағыз түймедақты (Matricaria recutita) жалған түймедақтардан (мысалы, Ananthemis) ажыратудың басты морфологиялық

белгісі. [4]

1 сурет - Түймедақ гүлі (Chamomilla recutita)

Фармакотерапияда түймедақтың гүлдері қолданылады және олардың құрамында эфир майы, флавоноидтар, кумариндер, холин және басқа да биологиялық белсенді заттар бар. Түймедақтың фармакотерапиялық әсерлері мен қолданылуын қарастырайық: [6]

Фармакологиялық қасиеттері:Қабынуға қарсы әсері: Түймедақ құрамындағы хамазулен және бисаболол қабынуға қарсы әсер етеді. Олар қабыну медиаторларының (простагландиндер, лейкотриендер) синтезін тежейді. Антисептикалық әсері: Түймедақ құрамындағы эфир майы бактерияларға, вирустарға және саңырауқұлақтарға қарсы әсер етеді.Тыныштандыратын (седативтік) әсері: Түймедақ құрамындағы кейбір заттар (мысалы, апигенин) орталық жүйке жүйесіне тыныштандыратын әсер етеді.Ауыруды басатын (анальгетикалық) әсер: Түймедақ ауруды басатын әсер етеді, әсіресе асқазан-ішек жолдарының аурулары кезінде.Аллергияға қарсы әсері: Түймедақ гистаминнің шығарылуын тежейді және аллергиялық реакцияларды басады.Қолданылуы:Асқазан-ішек жолдарының аурулары (гастрит, колит, ішек түйілуі, метеоризм).Жүйке жүйесінің қозуы, ұйқысыздық, стресс.Суық тию және жоғарғы тыныс жолдарының қабынуы.Тіс ауруы және ауыз қуысының қабынуы (шаю үшін).Сыртқа қолдану:Терінің қабыну аурулары (дерматит, экзема, безеу).Жаралар, күйіктер, жарықтар (компресс, шаю, ванна).Көздің қабынуы (шаю үшін).Ауыз қуысының және тамақтың қабынуы (шаю үшін).Геморрой (ванна, компресс).Дәрілік формалары:Түймедақ гүлдерінен жасалған дәрілік формалары:Шай (сүзгіден жасалған пакеттерде немесе кептірілген гүлдер).Тұнба (спирттік ерітінді).Сығынды (сулы-спирттік ерітінді). Эфир майы (сыртқа қолдану үшін).Мазь (сыртқа қолдану үшін).Крем (сыртқа қолдану үшін).Ауыз қуысын шаюға арналған ерітінділер.Қолдану тәсілі және дозасы:Қолдану тәсілі және дозасы препараттың түріне және аурудың сипатына байланысты. Әдетте, шай күніне 2-3 рет, ал сыртқа қолдануға арналған препараттар зақымдалған аймаққа күніне бірнеше рет жағылады.Қарсы көрсеткіштер:Түймедақты қолдануға қарсы көрсеткіштер:Түймедаққа немесе астралылар тұқымдасына жататын басқа өсімдіктерге аллергия.Жүктілік және лактация кезеңі (дәрігердің кеңесімен).2 жасқа дейінгі балаларға (ішке қабылдау үшін).Жанама әсерлері:Түймедақ әдетте жақсы көтерімділікке ие, бірақ кейбір жағдайларда жанама әсерлері болуы мүмкін:Аллергиялық реакциялар (қышыну, бөртпе, есекжем).Асқазан-ішек бұзылыстары (жүрек айнуы, құсу, диарея).Ескерту:Түймедақты қолданар алдында дәрігермен кеңесу ұсынылады, әсіресе жүктілік кезінде, балаларда және басқа дәрілік заттарды қабылдағанда. [6]

1 Кесте - Түймедақ гүл экстрактісі (Chamomilla recutita) дайындау құрамы мен үлгісі

Өндірісті бастамай тұрып өндіріс алаңының тазалығын, өнімдердің қауіпсіздігін және су, жел ағындарын тексеріп аламыз. Құрал-жабдықтар:Стақан,Араластырғыш таяқша,Су моншасы,Сүзгі,Мата немесе дәке,Стерильді ыдыс (майды сақтауға арналған)

1 кезең: Шикізаттарды дайындау. Ең алдымен шикізаттардың, яғни Түймедақ экстрактысын фарфор келісіне ұнтақтап аламыз.Вазелин,ланолин,витамин Е, таза түймедақ эфир майы , феноксиэтанол қажетті мөлшерлерін таразымен сұйықтық өлшеуіштерде өлшеп массасымен көлемдерін дайындап аламыз.

2 кезең: Май негізін дайындау: Вазелин және ланолинді стақанға салып, су моншасында 60-80 оС температурада 15-15 минут қойып араластырып ерітіп аламыз.

3 кезең: Еріген май негізіне ұсақталған Түймедақ гүл экстрактісін (Chamomilla recutita) қосып жақсылап араластырамыз.

4 кезең: Тұндыру: Қоспаны су моншасында 1-2 сағат бойы тұндырамыз, ара-тұра араластырып тұрамыз.Матаны немесе дәкені пайдаланып, қоспаны сүзіп аламыз..Сүзгіде қалған шөпті жақсылап сығып, майға қосамыз.

5 кезең: Салқындату және қаптау:Сүзілген майды аздап салқындатып аламыз.Стерильді ыдысқа құйып, тығыз жабамыз.Алынған мазьдің оргоналептикалық қасиеттері түсі,ашық сарыдан қоңыр дейін.Иісі Түймедақққа тән.Консистенциясы жұмсақ біртекті.

6 кезең Қолданылуы:Терінің қабынуын басу.Кішігірім жараларды емдеу.Күйіктерді емдеу.Сақтық шаралары:Майды қолданар алдында аллергиялық реакцияның жоқтығын тексеріңіз (алдыңғы білекке аздап жағып, 15-20 минут күтіңіз).Ашық жараларға немесе шырышты қабаттарға жағуға болмайды.Майды салқын және қараңғы жерде сақтаңыз.

2 сурет - Түймедақ гүл (Chamomilla recutita) экстрактісінен алынған мазь

Қорытынды

Заманауи фитотерапияның күші фармакогнозиялық зерттеулердің дәлдігінде, фармакотерапиялық тиімділіктің ғылыми негізінде және практикалық дағдылардың жоғары деңгейінде жатыр. Түймедақ майын дайындау мысалында көрінгендей, тек қана ғылыми негізі бар, қатаң стандартталған және дұрыс дайындалған фитопрепараттар ғана қазіргі фармацияда өз әлеуетін толық аша алады. Бұл тәжірибе фитотерапияның тек дәстүр емес, заманауи, ғылыми дәлелді медицинаның бөлігі екенін көрсетеді.

Заманауи фитотерапия фармацевтикалық тәжірибемен тығыз байланысты. Бұл практикалық жұмыс студенттерге фармацевтикалық тәжірибеде қолданылатын дәрілік препараттарды дайындау дағдыларын дамытуға көмектеседі

Демек, бұл практикалық жұмыс заманауи фитотерапияның негізгі қағидаларын көрсетеді және студенттерге осы саладағы білімдерін тереңдетуге мүмкіндік береді.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1.Google Scholar: https://scholar.google.com/ - Ғылыми мақалалар, диссертациялар, кітаптар және конференция материалдарын іздеуге арналған қуатты құрал. “Фитотерапия”, “дәрілік өсімдіктер”, “фармакология”, “клиникалық зерттеулер” сияқты кілт сөздерді қолданып іздеу жүргізіңіз.

2.PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/ - Медициналық және биологиялық ғылымдар бойынша мақалаларды іздеуге арналған Ұлттық медицина кітапханасының дерекқоры.

3.Харитонов, А. И., & Муравьев, И. А. (Немесе сіздің елдегі негізгі оқу құралы). Фармакогнозия. – Фармакогнозияның теориялық негіздері мен негізгі дәрілік өсімдіктерді зерттеу әдістемесі.

4.Бубенчиков, Г. Г. Фитотерапия: Учебное пособие. – Фитопрепараттарды қолданудың заманауи тәсілдері мен клиникалық аспектілері.

Ғылыми журналдар:

5.Journal of Ethnopharmacology: Этнофармакологияға, дәрілік өсімдіктерді зерттеуге және олардың дәстүрлі медицинада қолданылуына арналған журнал.

6.Phytotherapy Research: Дәрілік өсімдіктердің химиялық, фармакологиялық және клиникалық аспектілеріне арналған журнал.