Әбіш Кекілбаев

#1 слайд
Әбіш Кекілбаевтың «Аңыздың ақыры» шығармасынан талданған диалектизмдер.

1 слайд

#2 слайд
Диалектология Қай тілдің болмасын құрамында дәстүрлі норма болып қалыптасқан, жалпыхалықтық деңгейде қолданылатын, баршаға ұғынықты әдеби сөздермен қатар түрлі өңірде түрліше айтылып, өзгешеленіп тұратын сөздер мен сөз тіркестері көптеп ұшырасады. Мұндай сөз қолданыс жергілікті ерекшеліктер (диалектизмдер) деп аталады. Оны тіл білімінің арнаулы саласы-диалектология дыбыстық, мағыналық тұрғыдан жан-жақты зерттейді.

2 слайд

#3 слайд
Тіл білімінің диалектілер мен говорларды зерттейтін саласы- диалектология (диалектос-сөйлеу,говор, логос-ілім деген грек сөздерінен құралған) деп аталады. Диалектологияның міндеті-жергілікті тілдердің ерекшеліктерін тексеру. Қазақ диалектологиясы қазақ тінліндегі говорлар мен диалектілерді зерттейді. Диалектілік говорлар деп- халықтық я ұлттық тілдің өзіндік ерекшіліктері бар жергілікті тармақтарын, бөліктерін айтамыз. Осы жалпы тілге тән ортақ белгілерден өзгеше ерекшеліктерді қамтиды.

3 слайд

#4 слайд
Қазақ диалектологиясы қазақ тіл білімінде кейін қалыптасқан салалардың бірі болғандқтан, оның кейбір мәселелері тіл мамандары арасында көпке шейін пікір таласын туғызып келді. Солардың бірі – қазақ тілінде диалектілер бар ма, жоқ па деген мәселе. Қазақ тілі ежелден диалектісіз тіл немесе ондағы диалектілер 15ғасырда біртұтас халық тілі құрылған кезде жоғалып кетті деген пікірлер екі негізге сүйеніп айтылған еді.

4 слайд

#5 слайд
Бірінші, революциядан бұрынғы кейбір түркологтардың (В.Радлов, П.Мелиоранский, А.Позднеев) қазақ тілі диалектісіз деген пікірде болғандығы; екінші мал шаруашылығымен байланысты қазақтардың көшпелі өмір сүретіндігі. Бірақ осы екі пікірдің қай-қайсысы да қазақ тілі диалектісіз тіл деуге дәлел бола алмайды. Қазақ диалектологиясының тарихында 1937 жылдан 1950 жылдың орта тұсына дейінгі зерттеу жұмыстарының ерекше орны бар. Өйткені бұл жылдарда қазақ тілі білімінің бір саласы ретінде диалектология ғылымының негізі қаланды.

5 слайд

#6 слайд
Профессор: С.Аманжолов ғылыми мұрасында қазақ тілінің диалектологиясы туралы еңбектері басты орын алады. Оның 1959 жылы шыққан «Вопросы диалектологии и истории казахского языка» атты күрделі еңбегі автордың диалектология мен тіл тарихы саласында көп жылдар бойы жүргізген зерттеу жұмысының нәтижесі еді.

6 слайд

#7 слайд
С. Аманжолов қазақ тілінде үш диалектіні атап көрсетті: - Оңтүстікдиалектісі , , Алматы Жамбыл ОңтүстікҚазақстан облыстарынжәне Талдықорғанмен Қызылорданыңкейбір оңтүстікаудандарын . қамтиды – Батысдиалектісі , БатысҚазақстан , , Гурьев Маңғыстау Ақтөбеоблыстарын жәнеҚызылорданың солтүстік , аудандарын Қостанайдыңкейбір батысаудандарын . қамтиды - Солтүстік шығыс диалектісі – , Ақмола Солтүстік Қазақстан облыстарынжәне Қостанаймен Талдықорған облыстарының кейбіраудандарын . қамтиды

7 слайд

#8 слайд
Қазақ диалектологиясы үшін көп еңбек сіңірген ғалымның бірі- филология ғылымының кандидаты Ж.Досқараев. Оның әсіресе халық тіліндегі мол байлықты-диалектілік ерекшеліктер мен кәсіби сөздерді жинаудағы еңбегі ерекше атап өтуді керек етеді. Қазақстанның көптеген аудандарынан материал жинады. Әсіресе оңтүстік өлкедегі халық тілі ерекшелігін жете зерттеп, оның жүйелі құбылыс екенін ғылыми дәлелдеп берді. Диалектілік ерекшеліктерді жинауға тікелей қатысумен бірге Ж. Досқараев бұл іске үнемі басшылық етіп, бірнеше жылдар бойы Қазақ ССР Ғылым академиясында Тіл білімінің диалектология бөлімін басқарды.

8 слайд

#9 слайд
Оның 1955 жылы шыққан «Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері» (лексика) деген еңбегі тек қазақ тіл білімінде емес, түркология ғылымының диалектология саласында жасалған тұңғыш диалектологиялық сөздіктердің бірі болып табылады. Ж. Досқараев қазақ тілінде екі үлкен говорлар тобы бар деп көрсетеді.

9 слайд

#10 слайд
Оңтүстік-шығыс говорлар тобы. Бұған Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы огблыстары сондай-ақ Талдықорған облысының оңтүстік – батыс аудандарындағы және Қызылорданың оңтүстік- шығыс аудандарындағы халық тілін жатқызса, Солтүстік-батыс говорлар тобына Бұған Батыс Қазақстан, Гурьев, Ақтөбе, Қостанай, Қарағанды, Целиноград, Павлодар, Солтүстік Қазақстан огблыстары мен Қызылорда огблысының батыс аудандарындағы және Семей облысының солтүстік-батыс аудандарындағы халық тілін жатқызған.

10 слайд

#11 слайд
Н.Сауранбаев Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясы мәселелеріне көңіл бөлген ғалымның бірі –Н.Сауранбаев өз еңбектерінде тіл тарихына байланыстыра отырып, қазақ тіліндегі диалектілік ерекшеліктердің пайда болуы, жалпы сипаты жайында бірсыпыра пікір айтты. Ол пікірлер мыныған тіреледі. Қазақ тіліндегі қазіргі диалектілік ерекшеліктер ХV ғасырдан кейін, яғни қазақтың біртұтас халық тілі қалыптаса бастаған кезде пайда болған.

11 слайд

#12 слайд
Диалектілер мен говорлардың сипаты және өзара қатынасы тіл дамуы тарихының барлық кезеңдерінде бір қалыпты болуы мүмкін емес. Қоғамдық-эканомикалық жағдайларға және басқа халықтармен қарым-қатынас сипатына байланысты тілдегі диаклектілік белгілер өзгеріске ұшырап отырады. Проф. Н.Т.Сауранбаев қазақ тіліндегі диалектілерді фонетикалық өзгешелікке –ш орнына ч, д орнына л айтылуына қарап екі үлкен топқа бөледі: а) Қазақстанның солтүстігі мен батыс облыстарындағы ш, д диалектілер тобы; ә) Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс облыстарындағы ч, л диалектілер тобы.

12 слайд

#13 слайд
Ғ.Мұсабаев қазақ тіліндегі диалектілік ерекшеліктерді говорлық сипатта деп қарап, оның екі түрін көрсетеді: ауыспалы говор және жергілікті говор.

13 слайд

#14 слайд
Ауыспалы говор. Оған «басқа тілден жергілікті халықтың бір бөлегіне ауысып, басқалараныа тарамаған тір ерекшелігін» жатқызады. Мәселен, оңтүстікте өзбек, қырғыз тілдерінен, батыста татар, башқұрт тілдерінен, шығыста алтай, қытай тілдерінен сөз ауысып отырған. Осыдан барып сол тілдерден сөз ауысқан жерлерде ауыспалы говор пайда болған деп түсіндіреді. Мысал ретінде өзбектен енген пахта(мақта), кәттә (үлкен), қырғыздан енген тайған (тазы) сөздері келтірілген. Ауыспалы говор деп, басқа тілден жергілікті халықтың бір бөлігіне ауысып, басқаларына тарамаған тіл ерекшелігін айтамыз. Ауыспалы говордың пайда болуына қазақ халқының қонысының жағдайы мүмкіндік туғызған. Қазақ халқы өзіне көрші халықтармен араласудың нәтижесінде, сол аймақтарда тұратын тұрғындардың тілінен өзіне сөз ауысып алып отырған. Мысалы, Қазақстанның оңтүстік жағы өзбек және қырғыз халықтарымен шектеседі, сондықтан қазақ, өзбек және қырғыз халықтарының арасында контакт болғандығы еш күмәнсіз.

14 слайд

#15 слайд
Ш. Сарыбаев “Тіл білімінің мәселелері” атты еңбегінде үш аймақтың тіл ерекшеліктерін зерттеген болатын. -Көкшетау облысы Щучинск, Еңбекшілер аудандарында тұратын қазақтардың тіліндегі кейбір лексикалық ерекшеліктер -Семей облысы Мақаншы ауданында тұратын қазақтардың тіліндегі кейбір ерекшеліктер -Батыс Қазақстан тұрғындарының тіл ерекшеліктер

15 слайд

#16 слайд
Жүсіпова Бибихадша «Түркістан тұрғындары тілінің ерекшеліктері» атты кандидаттық диссертациясында жергілікті тұрғындардың тіл өзгешеліктерін зерттеген. Мүмкіндігінше Жетісу өңіріне тән сөздер қазақ тілінің басқа аймағынан жиналған материалдармен салыстырылып, оның өзіндік өзгешеліктерін анықтаған. Олар мыналар: 1.Үй жай, қора-қопсы, бау-шарбаққа байланысты сөздер: 2. Киім-кешек,көрпе-жастыққа байланысты сөздер қатарына 3. Ыдыс-аяқ атауларына байланысты сөздер. 4. Тағам атауларына байланысты сөздер қатары көптеп кездеседі.

16 слайд

#17 слайд
негізгі мақсаты– қазақ тілі ұлттық лексикасының құрамдас бөлігі диалектілік лексикасының шығу, даму жолдарын көрсете, сол кезеңдердің этнолингвистикалық жағдайын барлай отырып, оның тарихи-әлеуметтік қабатын саралау; диалектикалық семантиканы этнолингвистикалық тұрғыда сараптау және қазақ этносы табиғатын бейнелейтін этнодиалектизмдер арқылы материалдық және рухани мәдениет сипатын ашу. Атабаева Мереке Сатылғанқызы филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның «Қазақ тіліндегі диалектілік лексиканың этнолингвистикалық негізі» атты авторефератының

17 слайд

#18 слайд
Қара үй атауы Түрікменстанның Ашхабад, Ташауыз, Теджен аудандарында, Шиеліде, Қостанайдың Жанкелдин аудандарында кездеседі. Өзбекше – қора үй, түрікменше – гара өй киіз үй дегенді білдіреді. Сырдария бойының елі «киіз үй» деудің орнына, қазірге дейін «қара үй» дейді. Жорған/жуырқан – көрпе мағынасында қазақ диалектісінің үлкен аймағын қамтиды. сен өз жорғаңды жамылып жат (Қост., Об., Түрікмен., Таш.). Қонақ балаға жуырқанның қалыңын бер (Алм.ШҚ.).

18 слайд

#19 слайд
Мұхамбетов Жомарт Ибатоллаұлы өз еңбегінде «Көркем мәтіндердегі диалектизмдердің этномәдени мәні» атты авторефератында негізгі мақсаты етіп:«көркем мәтіндердің негізінде Батыс Қазақстан өңіріне тән жергілікті ерекшеліктердің этномәдени сипатына кешенді түрде талдау жасау» екенін көрсетеді.  Көркеммәтіндердегіжергіліктісипаттағы лексикалықерекшеліктердіөзішіненбірнеше . топқажіктеген

19 слайд

#20 слайд
Нақты лексикалық ерекшеліктер – әдеби тілде баламасы, синонимі бар сөздер; Семантикалық ерекшеліктер – белгілі бір тұрғындардың тілінде жалпыхалықтық қолданыстан бөлек мағынасы бар сөздер; Этнографиялық ерекшеліктер – белгілі бір аймаққа ғана тән, басқа жерлерде қолданылмайтын немесе олардан түбегейлі ерекшеленетін заттар мен құбылыстардың аттары. Мұндай этнографизмдердің жалпыхалықтық тілде баламасы болмайтындықтан, оларды сипаттама түрінде ғана беруге болады; Фразеологиялық ерекшеліктер – белгілі бір аймаққа ғана тән, сол жерде ғана түсінікті болатын тұрақты сөз тіркестері.

20 слайд

#21 слайд

21 слайд

#22 слайд
1946 ж. Оңтүстік диалектісінің кейбір мәселелері (Ж. Досқараев) еңбегі 1948 ж. Қазақ диалектологиясының негізгі проблемалары (С. Аманжолов) доктр.,диссерт. 1954 ж. Арал говоры (Ғ.Қалиев) еңбегі 1960 ж. Маңғыстау говоры (С.Омарбеков) мақала 1963 ж. Шу говоры (О.Нақысбеков) 1964 ж. Қостанай облысындағы қазақтардың тілі (Ә.Байжолов) 1965 ж. Түркменстандағы қазақтардың тілі (Ә.Нұрмағамбетов)

22 слайд

#23 слайд
1965 ж. Қарақалпақ АССР-дегі қазақтардың тілі (Н.Жүнісов) 1966 ж. Орда қазақтарының тіл ерекшелігі (Ә.Бөрібаев) 1967 ж. Өзбек ССР-нің Тамды ауданындағы қазақтар тілі (Т.Айдаров) 1968 ж. Қызылорда говоры (Ш.Бектұров) 1969 ж. Қарақалпақстанның оңтүстігіндегі қазақтардың тіл ерекшеліктері (Б.Бекетов) 1975 ж. Еділ бойындағы қазақтардың тіліндегі ерекшеліктер (А.Тасымов)

23 слайд

#24 слайд
1992 ж. Батыс Сібір қазақтарының тіліндегі ерекшеліктер (Қ.Құрманалиева) мақала 1998 ж. Ауған, иран қазақтары тіліндегі жергілікті ерекшеліктер (Б.Өтебеков) мақала 1999 ж. Қазақ сөйленістеріндегі туыстық атаулар (Л.Жолдасбек) 2002 ж. Монғолиядағы қазақ диаспорасының тіліндегі фонетикалық ареал құбылыстарды салыстыралы зерттеу (А.Үдербаев) мақала 2002 ж. Қытай қазақтары тілінің тұрақты тіркестеріндегі жергілікті ерекшеліктер (С.Мұстафаұлы)

24 слайд

#25 слайд
2003 ж. Түркістан тұрғындары тілінің жергілікті ерекшеліктері (Б.Жүнсіпова) мақала 2006 ж. Қазақ тіліндегі диалектілік лексикологияның этнолингвистикалық негізі (М.Атабаева) 2007 ж. Көркем мәтіндердегі диалектизмдердің этномәдени мәні (Ж. Мұхамбетов) доктр,.диссерт. 2008 ж. Сыр өңірі тіліндегі жергілікті қолданыстар (А.З.Есенбай) доктр,.диссерт. 2009 ж. Ә.Кекілбаев шығармаларындағы жергілікті атаулардың лингвомәдени сипаты (Қ.Е.Есенова) доктр,.диссерт.

25 слайд

#26 слайд

26 слайд

#27 слайд
1. Сары ала күйменің ішінде сусылдақ құмаққа шашасын қаптырып, малтыға жорғалап келе жатқан көп аттың тұншыға жапа-тармағай дүсірін тыңдай-тыңдай мезі боп кетіп, тұсындағы селдір пердені ысырып сыртқа қарады-ақ –көзіне ылғи сол түседі. (Әбіш Кекілбаев «Аңыздың ақыры» 142бет) ҚҰМАҚ (Алм.,Жам.)нанның бетіне себетін қара қоңыр дән. Тандырға жабатын наныңа құмақ сеп. ҚҰМАҚ 1. (Ақт.,Ойыл.) құмды жер. Машина құмаққа келгенде жүре алмай тоқтайды да қалады. 2.(Гур.,Маңғ.)бос құм,қалың құм. Құмақта жаяу жүру қиын.(Диалектологиялық сөздік. 472 бет) Құмақ-бос құм. «Бос топырақ құмақта жаяу жүру қиын» Бұл сөз шығыста да бар. Орталық Қазақстанда құмақ- жылқының қу тезегі. (Ғ.Мұсбаев. «Тіл білімінің мәселелері» 553 бет) 2. МАЛТЫ (Гур.,Есб) үнсіз, тыныш отыру. (Қазақ тілінің аймақтық сөздігі. 473 бет) Жазушы өз шығармасында әдеби тілмен қатар диалектілік сөздерді де кеңінен қолданған. Шығарма тілін әсерлендіре түсу үшін «үнсіз, тыныш жорғалап келе жатыр» дегеннің орнына «малтыға жорғалап келе жатыр» деп қолданады.

27 слайд

#28 слайд
3.Бес күн бойы қарсы алдынан тандырдың деміндей шарпыған қызыл жел ұрған да тұрған. (Әбіш Кекілбаев «Аңыздың ақыры» 142бет) ТАНДЫР. (Орал,Орда) Қарынға салып,жерге көміп, үстіне от жағып пісірген ет. (Диалектологиялық сөздік. 621 бет) Көрсеті...

28 слайд