#1 слайд
Тоқымашылық өрім Қазақстан Республикасы Білім Оқу-ағарту Министрлігі Шымкент қаласы Білім басқармасының «Жеңіл өнеркәсіп және сервис колледжі» МКҚК

1 слайд

#2 слайд
Өткен сабақты пысықтау Кіріспе Матаның құрылымы Тоқыманың айқасу түрлері Қарапайым айқаспалар түрлері Майда өрнекті айқаспа Күрделі өрімді айқаспалар туралы мәлімет  Ірі өрнекті айқаспалар Тоқыма өндірісінің ақаулары Қорытынды Пайдаланған әдебиеттер тізімі Жоспар:

2 слайд

#3 слайд
Сканворд шешу I топ Текстиль 1. Ұсақ бөліктерге бөлгенде ыдыраусыз бөлінбейтін талшықтар қалай аталады? 2. Жіп түрі? 3. Тұт және емен ағашының жібек құрттарынан қандай жіп алынады? 4. Химиялық талшықтың бір түрі? 5. Химиялық талшықтың екінші түрі? 6. ............ коэффициенті жоғары болған сайын, талшық соғұрлым берік болады. 7. Кілем түктерін өндіруде қолданатын жүн тәріздес, вискозалы талшық қалай аталады? 8. Әйнекті талшықты көк тұске бояу үшін қандай тұздар қолданылады? II топ Талшықтар 1.Шығу тегіне қарай талшықтар қалай бөлінеді? 2.Химиялық талшықтың бір түрі? 3.Жіп түрі 1? 4. Жіп түрі 2? 5.Талшықты иіру арқылы алынған жіп қалай аталады? 6.Ылғалды жақсы көретін, ыстық жерде өсірілетін өсімдік? 7.Металл сымды тартқылау арқылы алынатын жіптер қалай аталады? 8. Әйнекті талшықты күлгін тұске бояу үшін қандай тұздар қолданылады? 9.Қойдың жүні қалай аталады?

3 слайд

#4 слайд
Кіріспе Матаның құрылымы - қалыңдығымен, жіптердің қасиеттерімен, сондай-ақ олардың өзара орналасуы және байланысуымен анықталынады. Маталардың құрылымының негізгі сипаттамалары: жіптерінің есептелген диаметрі және сызықтық тығыздығы, айқаспа (өрімдер) түрлері, матаның 10 см ұзындығында негіз немесе арқау жіптерінің саны, толтыруы, толтырылуы, кеуектілігі, құрылым фазасы, тірек беті. Тоқыманың айқасу түрлері әртүрлі болуымен бірге олар матаның құрылымы мен қасиетін анықтайды. Матаның оң жағының сипаты мен өрнегі, көлденең немесе ұзыннан жолақтар болуы, жылтыр бетінің негіз бен арқаудың айқасу түріне байланысты.

4 слайд

#5 слайд
Матаның құрылымы Тор көз қағазға салынған тоқыманың айқаспа түрлері мен матаның үлгілерін мұқият қараса барлық бағытта қайталанатын өрнектерді байқауға болады. Қайталанатын өрнектерін раппорт деп атайды. Әрбір тоқыма айқасуында негіз бойынша және арқау бойынша раппорттар болады. Негіз бойынша раппорт - айқаспаның өрнегін түзетін негіз жіптердің саны. Арқау бойынша раппорт - айқаспаның өрнегін түзетін арқау жіптердің саны. Тоқыманың айқасу сұлбасында раппорт әдетте қиылысқанда тік бұрыш немесе квадрат жасайтын сызықтарының төменгі сол жақ бұрышта белгіленеді.

5 слайд

#6 слайд
Тоқыманың айқасу түрлері Тоқыманың айқаспа түрлері матаның мықтылығына, созыл- ғыштығына, қалыңдығына, қаттылығына, апшуына, ылғал, жылумен өңдегенде тартылуына, қасиеттеріне әсер етеді. Күрделілігіне байланысты тоқы- маның айқаспалары төрт класқа бөлінеді: Қарапайым (тегіс), Майда өрнекті Күрделі Ірі өрнекті

6 слайд

#7 слайд
Қарапайым айқаспалар түрлері Қарапайым айқаспалар түрлері: •жаймалық, •саржалық, •атлас-сәтендік. Барлық тегіс айқаспалардың ерекшеліктері мынандай: раппортта әр негіз жіп арқау жіппен бірақ рет айқасады, негіз бойынша раппортқа тең.

7 слайд

#8 слайд
Жаймалық айқаспа  Жаймалық - тоқыма айқаспаларының ішіндегі ең көп тарағаны. Жаймалық айқасуда негіз және арқаудың жіптері біреуден кейін айқасып отырады: матаның бет жағына негіз жіп (н) және арқау (жіптер бойынша жайма) жіп (а) кезекпен шығып отырады. Негіз және арқау жіптер бойынша жаймалық айқасудың раппорты екі жіпке тең.  Жаймалық айқаспа матасы оң және астыңғы жағынан бірдей тегіс, күңгірт болып келеді. Жаймалық айқаспалар- мен шыт, бөз, миткаль, маркизет, бәтес, майя мақта маталары тоқылады.

8 слайд

#9 слайд
Саржалық айқаспа Саржаны жасандағы өзіне тән белгісі: раппорттағы жіптер саны ең аз - 3; арқау жіпті әр салған сайын тоқыманың өрнегі шекпен өрнектейді: алымына раппорттың әр қатарындағы негіз жапқыш саны н, ал бөлгішіне - арқаулық жапқыш саны а қойылады Саржалық айқаспа маталардың ерекшелігі оның бетіндегі сызықтар диагоналі бойымен орналасады (саржа, кашемир, шотландка). Саржалық матаның бетіндегі сызықтар әдетте төменнен жоғары солдан оңға қарай, кейде оңнан солға қарай кетеді.

9 слайд

#10 слайд
Сәтендік айқаспа  Сәтенді және атласты айқаспаларда маталардың оң бетінде сопақ, ұзын жапқышы болады, сондықтан да олардың оң беті тегіс және жылтыр. Сәтеннің оң бетінде арқау жіптері, ал атласта негіз жіптері басым болады. Сәтендік және атластық айқаспалар-дың раппортында кемінде 5 жіп болуы тиіс.  Бес жіпті сәтенде раппорттағы әр негіз жіп н бетке тек бір-ақ рет шығады, төрт арқау жіптің а астынан өтеді. Сондықтан, айқаспалық суретін салғанда әр көлденең қатарда бір көзді бояп, төрт көзді ашық қалдыру керек.

10 слайд

#11 слайд
Сәтендік айқаспаларда арқаулық жапқыштардың ұзын болуына байланысты өте тығыз мата алуға мүмкіндігі бар. Сәтендік және атластық айқаспа матаның үйкеліске төзімділігін арттырады. Мұндай маталардың кемшілігі - сусып, ыдырағыш, төсегенде, тіккенде сырғымалы

11 слайд

#12 слайд
Майда өрнекті айқаспалар  Майда өрнекті айқаспалардың класы екі топқа бөлінеді: қарапайым айқаспаларды өзгерту, күрделендіру арқылы алынатын туынды айқаспалар, қарапайым айқаспа- ларды алмастыру және құрастыру арқылы алынатын құрама айқаспалар. Қарапайымға қарағанда майда өрнекті айқаспаларда негіз мен арқаудың раппорты әртүрлі болады.  Туынды жаймалық айқаспаға репс және рогожка (мақта мата) жатады.

12 слайд

#13 слайд
Рогожка айқаспасы Репс айқаспасы

13 слайд

#14 слайд
Күрделі айқаспалар үш немесе одан да көп жіптердің жүйесінен түзіледі. Оған қос бетті, қос қабатты, пике, түкті, ілмекті, қайта өрілетін түрлері жатады. Қос бетті және қос қабатты айқаспалар мақта маталарын (сәтен, трико, бәйке) шығарғанда пайдаланылады. Түкті айқаспаның маталары- ның бет жағында тік тұрған түктері болады. Түк жалпы немесе жалпақтығы әртүрлі суретті жолақ немесе түктен салынған ою-өрнекті болуы мүмкін. Күрделі өрнекті айқаспалар Күрделі өрнекті мата өрімі: а — крепті; б -вафельді; в — көлденең сызықты.

14 слайд

#15 слайд
Қос бетті айқаспалар - жіптердің үш жүйесінен құралады, екі негіз бір арқау немесе екі арқау, бір негіз әр түрлі боялған жүйені қолдана отырып, оң және теріс беттерінің түстері әр түрлі матаны алуға болады. Қос қабатты айқаспа - бір-бірімен тығыз айқасқан жіптің 4-5 жүйесінен тұрады. Қос қабатты айқаспаның оң және теріс беттері бірдей немесе кұрамы әр түрлі жіптерден тұрады. Оң және теріс беттеріне әр түрлі түсті жүйе қолданылады өйткені оң жақ беті тегіс боялған, ал теріс беттері меланжды, ала, шақпақ, «елочка» болады. Қос бетті және қос қабатты айқаспалардан драп, пальтолық маталары, трико алынады. Пике айқаспасы - жіптің үш жүйесінен тұрады: матаның оң жақ бетінде екі жүйе кездемелі айқаспаны, ал үшіншісін тарта отырып шығыңқы өрнек шығарылады. Пике айқаспасына балаларға арналған маталар, көрпелер жатады. Түкті айқаспалар - жіптің үш жүйесінен құралады: бір жүйесі түкті, оң жақ бетінде кесілген вертикаль түк құралады. Түкті жүйе арқаудан тұрады, сонда түкті арқаулы маталарға мақта маталары, жартылай бархат, вельветтер жатады. Ілмекті айқаспа түкті айқаспаның бір түрі болып есептелінеді. Одан орамалға арналған түкті маталар, халаттар, төсек жаймалар және жиһаз маталары жатады. Ажурлы айқаспа. Қарапайым ажурлы айқаспаларда екі негіз және бір арқау болады. Ажурлы айқаспалардан блузкалы, іш киімдік, көйлектік ажурлы маталар шығарылады.

15 слайд

#16 слайд
Күрделі өрнекті айқаспа: а-азқабатты, б — екі қабатты, үстінгі негізбен байланысқан, в екі қабатты, қысудың көмегімен байланысқан, г — қапты.  

16 слайд

#17 слайд
Ірі өрнекті айқаспалар Ірі өрнекті айқаспа беттік машинасы бар тоқыма станогында тоқылады. Мұнда өрнектің мөлшері мен формасы әртүрлі болуы мүмкін: өсімдік бейнелі және геометриялық оюлар мен композициялар, сюжетті және тақырыптық суреттер. Ірі өрнекті айқаспалармен әртүрлі маталар, сондай-ақ портреттер, суреттер, кілемдер, гобелендер, жапқыштар және дастарқандар тоқылады. Ірі өрнекті айқаспалар қарапайым және күрделі болып бөлінеді.

17 слайд

#18 слайд
Қарапайым ірі өрнекті айқаспа жіптің екі жүйесінен тұрады және дастархан, майлық, зығыр және жартылай зағыр орамалдар, сонымен қатар: мақта матасын (дамаст, альпак, дудун, парча), көйлектік (жүн) және кейбір пальтолық маталар жасалынады. Күрделі ірі өрнекті айқаспалар үш және одан да көп жіптердің жүйесінен тұрады: түкті, ілмекті, рельефті болады. Күрделі ірі өрнекті айқаспадан кілем, гобелен, жиһаз маталарын және киім тігуге арналған маталар тоқылады.

18 слайд

#19 слайд
Тоқыма өндірісінің ақаулары Тоқыма өндірісінің ақауы жіп үзілгенде және станок механизмдері бұзылғанда пайда болады. Мұндай ақаулар матаның және тігін бұйымдарының сортына әсерін тигізеді. Матаның ақауларына төмендегілер жатады: жуықтама - негіздің бір немесе қатарынан екі жібінің жетіспеуі; өткінші аралық - арқаудың бір немесе қатарынан екі жібінің жетіспеуі; негіздің шала өңделгені - негіз кейбір жерлерде матаның бетінде. арқаумен айқаспаған түрінде жатады; сүңгіме - арқау жіп кейбір жерлерде матаның бетінде, негізбен айқаспаған.

19 слайд

#20 слайд
кем тоқылғаны - арқау жағынан сирек жерлері; жаншыма арқау жағынан тығыз жерлері; қосарлы жұп - негізгі екі жіп бір жіптей айқасқанда; арқаудың ыдырауы - арқаудағы қысқа, жуан жерлер, ол - арқау жібі бумасымен собықтан түскенде сол бетімен тоқылған жағдайда болады; арқаулықілмектер,ілмек-ширатылмалар арқау жіп әлсіз тартылғанда болады; кірлену мен май дақтары - матаға немқұрайлы қарағандықтан және тоқыма станогын шылқылдата майлағандықтан болады; түрлі арқау - ширатуы мен жуандығы басқа жіп салынған шпульді тоқыма станогына арқау орнына пайдаланғанда шығатын жолақ; тоқыма өрнегінің ауытқуы (бұрмалануы) – суреттің кейбір жерлерінде тағайындалған суретке сәйкес келмеуі.

20 слайд

#21 слайд
Жаңа сабақты қорытындылау Топтық ойын 1 – тапсырма. Матаның сипаттамасы 2 – тапсырма. Матада қолданылған айқаспа суретін салу 3 – тапсырма. Қолданылатын құрал- жабдықтар мен техникасы?

21 слайд

#22 слайд
Үйге тапсырма 1. Репс және рогожка айқаспасын толық зеттеп келу 2. Тоқымашылық өрім бойынша тақырыпты ашу және түсінік айту 3. Тоқыма айқаспа түрлерін салу

22 слайд

#23 слайд
Қорытынды Біз бұл сабақта матаның құрылымы - қалыңдығымен, жіптердің қасиеттерімен, сондай- ақ олардың өзара орналасуы және байланысуымен анықталатынын білдік. Сонымен қатар, маталардың құрылымының негізгі сипаттамалары: жіптерінің есептелген диаметрі және сызықтық тығыздығы, айқаспа (өрімдер) түрлері, матаның 10 см ұзындығында негіз немесе арқау жіптерінің саны, толтыруы, толтырылуы, кеуектілігі, құрылым фазасы, тірек беті екенін түсіндік. Тоқыманың айқасу түрлері әртүрлі болуымен бірге олар матаның құрылымы мен қасиетін анықтайды екен. Матаның оң жағының сипаты мен өрнегі, көлденең немесе ұзыннан жолақтар болуы, жылтыр бетінің негіз бен арқаудың айқасу түріне байланысты. Тоқыманың айқаспа түрлері матаның мықтылығына, созылғыштығына, қалыңдығына, қаттылы- ғына, апшуына, ылғал, жылумен өңдегенде тартылуына, қасиеттеріне әсер етеді. Күрделілігіне байланысты тоқыманың айқаспалары төрт класқа: қарапайым (тегіс), майда өрнекті, күрделі және ірі өрнекті деп бөлінетінін білдік.

23 слайд

#24 слайд
Пайдаланылған әдебиеттер 1.И.Захарченко «Тігін өндірісіндегі материалтану» 2 басылым. Астана-2017, 297 бет 2.О.С.Моряков «Материалтану» 8 бас/м, Академия-2015, 296 бет 3.Б.Р.Рысқұлова, А.Ж.Құтжанова, Э.С.Масанова, Ж.Маханова «Тігін өндірісіндегі материалтану» -Алматы 2011ж, 320бет 4.Назаров Н. И. «Общая технология пищевых производств» - М.: «Легкая и пищевая промышленность», – 360 с. 5.Кругляков Г.Н., Круглякова Г.В. Товароведение продовольственных товаров: Учебник – Ростов н/Д: изд. Центр «МарТ», – 448 с.

24 слайд

#25 слайд
Назарларыңызға рахмет!

25 слайд