#1 слайд
Концептуалдық метафораның тілдік табиғаты

1 слайд

#2 слайд
Концептуалды метафора – адам танымында ұқсату заңдылықтарының нәтижесінде туындаған деректі, дерексіз ұғымдардың атауы, жаңа лексикалық мағына. Метафораның когнитивтік теориясы туралы Эрл Маккормак: «Метафораны танымдық үрдіс ретінде суреттеуді тілді жасаушы адам санасының терең құрылымдық сипатын түсінуіміз керек» (22,56),-дейді. Ғалым когнитивтік лингвистикада метафораның зат- мағына-таңба үштігі шеңберінде қарастырылуына көңіл бөледі.

2 слайд

#3 слайд
Метафораның когнитивтік бағыттағы танымдық құралы екендігі турасында зерттеушілер мынадай қызметтеріне тоқталады: - болмыстағы бар заттармен теңестіру, ұқсату арқылы затқа атау беру; - абстрактілік мағынаны білдіретін жаңа ұғымдарды қалыптастыру. Мұндай метафоралар ғылымда концептуалды метафора деп аталып жүр. Қазіргі тіл білімінде метафораны танымдық сипатта қарау оның бағалауыштық, біртұтастық, эмбебаптық қасиеттерін анықтауға негіз болады; - метафораның бағалауыш бейне тудыру қасиеті, бағаның кейіптелуі. Метафораның бағалауыштық мәнге ие болып, жаңа мағына тудыру қасиеті Абай мен Шәкәрім шығармаларындағы тілдік дәстүр жалғастығы мен ондағы құбылыстар мен заттардың бағалары, олардың бағалауыштық қасиеттері адами құндылықтарды тану (ар, иман, мінез, жақсылық, махаббат, тағдыр т.б.) нәтижесінде көрінеді; - метафораның индивидуальды - авторлық дүниетануды қалыптастыратын көркем сөз атрибуты екендігін Абай мен Шәкәрім шығармалары негізінде де дәлелдеуге болады. Мәселен, қос ақынның шығармаларындағы ызалы жүрек долы қол; бес нәрсеге асық болу; үйренуге болма намыс, үйретуге болма кер; сынды метафоралар авторлық қолданыстан туған концептуалды метафоралар.

3 слайд

#4 слайд
Поэтикалық көркем шығарма тіліне когнитивтік талдау жасау негізінде сол ұлттың сонымен қатар жекелеген тілдік тұлғалардың санасындағы дүниенің бейнесін, айнала қоршаған ортаның болмыс-бітімін тұтастай тануға болады. Тілдің болмысы мен табиғатын, оның ішкі иірімдерін, толыққанды тану үшін сол тілді жасайтын адаммен біртұтастықта қарау керек. Дж. Лакофф пен М.Джонсон «Метафоры, которыми мы живем» атты еңбектерінде «Концептуальные метафоры могут образовывать согласованные концептуалльные структуры более глобального уровня – «когнитивные модели», которые являются уже чисто психологическими и когнитивными категориями, напоминающими по свойствам гештальты когнитивной психологии»- деп жазған. Метафораны тілдің құрылымдық элементі ретінде (сөзжасамдық, атаужасамдық, тілдің көркемдегіш құралдары тұрғысынан) қарастыратын еңбектер қазақ тіл білімінде жетерлік. Соңғы кезде метафораларды когнитивті тіл білімі тұрғысынан зерттеуге бетбұрыс жасалумен байланысты қазақ тіл білімінде когнитивті, концептуалдық метафораларға арналған зерттеу еңбектер пайда бола бастады(Зайсанбаева Г.Ж «Метафоралы аталымдардың когнитивті аспектісі», Сыбанбаева А.С «Қазақ тіліндегі концептуалдық метафоралардың қызметі» т.б.).

4 слайд

#5 слайд
Метафоралардың табиғаты сөз болғанда олардың ең басты белгісі ретінде мынандай құбылыстар талданады: Метафоралардың табиғаты Метафора жасауда туатын жаңа мағынаға адамның немесе тілдік әлеуметтің «жадылық кодында» сақталған бұрыннан бар мәліметтер жинағы іске қосылады. Джордж А.Миллер метафора табиғатын түсіну үшін «апперцепция» идеясын ұсынады. Оның мазмұны: мәтін арқылы берілген ақпаратты қабылдаумен байланысты түсіндіріледі. Екі түрлі нысанның (өзара іргелес, ұқсас немесе қарама-қарсы, кейде мүлде қатысы жоқ) қатар алынып, бір нүстеде ұштастырылуы. Мысалы, Нәпсі – дұшпан, аш бөрі Құлаштап қолын сермеген,- деген өлең жолдарында нәпсінің «аш бөрі» ретінде метафоралануына аш бөрі (қасқыр) туралы адам баласының тұрмыс- тіршілігі негізінде қалыптасқан стереотип ұғым себеп болып тұр. Дж. Лакофф, М.Джонсон метафораны тілдік аяда қарастырып қоюдың аздық ететінін ескерте отырып, оны адамның ойлау жүйесімен байланысты зерттеуді ұсынады. Екі нысан салыстырылады, баламаланады, яғни метафоралық мағынаға салыстыру тән. Осыдан келіп, метафораның салыстыру, теңеу тәрізді троптың өзге түрлерімен іргелестігі де зерттеу нысаны болып жүр. Мәселен: Дүние – бағлан, жас қозы Нәпсі – дұшпан, аш бөрі. Абстрактілі ұғым нақты зат, құбылыс, іс-әрекет арқылы баламаланып беріледі. Айталық нәпсі, дүние абстракциялы ұғым болса, аш бөрі, бағлан – нақты зат атаулары, оларға нақты іс-әрекет тән.

5 слайд

#6 слайд
Зерттеулерде метафораның екі түрі: тілдік және поэтикалық метафора сөз болып жүр. Поэтикалық метафора – шешендік, ақындық қабілеттен туындайтын эстетикалық, эмоцианальдық, эмотивті тілдің құбылыс болып табылады. Оның қалыптасу уәжі – жалпы адамзаттық және ұлттық дүниетанымды суреткерлік талғам мен таным таразысынан өткізіп қалыптастырған индивидуалды, образды көркем құрылым. Жыраулар поэзиясының ең негізгі бөлігінен саналатын поэтикалық метафораларды жасалу уәжіне қарай топтастырады: 1. Символ сөздерді семантикалық доминант етіп алып, қалыптасқан метафоралар; 2. Абстрактілі ұғымдарды нақтылы заттармен ұқсату, баламалау негізінде жасалынған метафоралар; Метафоралар қазақ халқының ұлттық танымы мен жыраулық интуиция тудырған дүниенің концептуалдық бейнесін көркем тілмен, күрделі қисынмен шебер үйлестіріп берген тілдегі ассоциациялану мен окказиолдану тәрізді семантикалық тәсілдердің ерекше үлгісі 3.Абстрактілі ұғымдарды нақтылы заттармен ұқсату, баламалау негізінде жасалынған метафоралар; Теңеу, салыстыру мәнді метафоралар. 4. Белгілі бір діни, мифтік дүниетаным, халықтық, ұлттық салт-дәстүр негізінде қалыптасқан когнитивті метафоралар;

6 слайд

#7 слайд
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 1.Оразалиева Э.Н, Когнитивтік лингвистика: қалыптасуы мен дамуы. – Алматы, АнАрыс, 2007; 2.Зайсанбаева Г.Н, Метафоралы аталымдардың когнитивтік аспектісі, монография. – Алматы, 2004; 3.Лакофф Джордж, Джонсон Марк, Метафоры, которыми мы живем: Пер. с англ. / Под ред. И с предисл. А.Н. Баранова. – М.: Едиториал УРСС, 2004. – 256 с; 4. Оқу құралы Әбікенова Г.Т. ф.ғ.к., «Когнитивті лингвистика» - Семей: М.О.Әуезов атындағы Семей университеті. 2008. - 118 бет;

7 слайд